ئىسلام دۆلىتى تەشكىلاتىنىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى پائالىيەتلىرى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى ھەققىدە تەپسىلىي مۇلاھىزە

كىرىش سۆز: «ئىسلام دۆلىتى»نىڭ يېڭى قىياپىتى ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك تەھدىتى

2026-يىلىغا قەدەم قويغان بۈگۈنكى كۈندە، «ئىسلام دۆلىتى» (داعش) تەشكىلاتى 2014-يىلىدىكىدەك كەڭ زېمىننى كونترول قىلىدىغان «دۆلەت» شەكلىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچىپ، يەر شارى خاراكتېرلىك تارقاق، ئەمما ئىنتايىن خەتەرلىك بىر تورغا ئايلاندى. گەرچە بۇ تەشكىلات 2019-يىلى سۈرىيەنىڭ باغۇز رايونىدا زېمىن جەھەتتىن مەغلوب قىلىنغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئىدىئولوگىيەلىك زەھىرى ۋە رايونلاردىكى شاخچىلىرى يەنىلا ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىرلىكىگە ۋە دۇنيا تىنچلىقىغا ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە [Source](https://icct.nl/publication/the-islamic-state-in-2025-an-evolving-threat-facing-a-waning-global-response/). يېقىنقى ئىككى يىلدا، بولۇپمۇ 2024-يىلىدىن باشلاپ، بۇ تەشكىلاتنىڭ پائالىيەت مەركىزى ئوتتۇرا شەرققە قارىغاندا ئافرىقا ۋە ئوتتۇرا ئاسىياغا تېخىمۇ كۆپ يۆتكەلدى. بۇ ماقالىدە بىز تەشكىلاتنىڭ يېقىنقى يىللاردىكى ھەرىكەت يۆنىلىشى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ بۇ خاۋارىجلىق پىتنىسىگە قارشى تۇرۇشتىكى مەسئۇلىيىتى ئۈستىدە تەپسىلىي توختىلىمىز.

خۇراسان شاخچىسى (ISIS-K): ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە رۇسىيەگە قارىتىلغان يېڭى ھۇجۇملار

يېقىنقى يىللاردىكى ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىشلەرنىڭ بىرى، تەشكىلاتنىڭ ئافغانىستاننى مەركەز قىلغان «خۇراسان شاخچىسى»نىڭ (ISIS-K) كۈچىيىشىدۇر. 2024-يىلى 3-ئايدا رۇسىيە پايتەختى موسكۋادىكى «كروكۇس سىتى خال» (Crocus City Hall) كونسېرت زالىدا يۈز بەرگەن ۋە 140 تىن ئارتۇق ئادەمنىڭ جېنىغا زامىن بولغان تېررورلۇق ھۇجۇمى، بۇ شاخچىنىڭ يىراق مۇساپىلىك ۋە مۇرەككەپ ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىش ئىقتىدارىنى نامايان قىلدى [Source](https://www.stimson.org/2024/moscow-attack-reflects-russian-intelligence-weakness-and-isis-k-ambitions/). بۇ ھۇجۇم پەقەت رۇسىيەگىلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل رايوننىڭ بىخەتەرلىكىگە جەڭ ئېلان قىلىش ئىدى.

ئۇنىڭدىن ئىلگىرى، 2024-يىلى 1-ئايدا ئىراننىڭ كېرمان شەھىرىدە قاسىملى سۇلايمانىنى خاتىرىلەش مۇراسىمىدا يۈز بەرگەن قوش پارتلاشتا 100 گە يېقىن ئادەم قازا قىلغان بولۇپ، بۇنىڭغا يەنىلا خۇراسان شاخچىسى مەسئۇل بولغان [Source](https://www.theguardian.com/world/2024/mar/23/islamic-states-deadly-moscow-attack-highlights-its-fixation-with-russia). بۇ ھەرىكەتلەر شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، داعش ئۆزىنىڭ «دۈشمەن» تىزىملىكىنى كېڭەيتىپ، مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ئىچىدىكى مەزھەپ توقۇنۇشلىرىنى قوزغاش ۋە چوڭ كۈچلەر ئارىسىدىكى بوشلۇقتىن پايدىلىنىشقا ئۇرۇنماقتا. ئافغانىستاندىكى تالىبان ھۆكۈمىتى داعشقا قارشى قاتتىق زەربە بېرىش ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ بارغان بولسىمۇ، ئەمما تەشكىلاتنىڭ يوشۇرۇن تورلىرى يەنىلا رايوندا تېررورلۇق ئۇرۇقىنى چاچماقتا.

ئافرىقا: تېررورلۇقنىڭ يېڭى مەركىزى

2025-يىلىغا كەلگەندە، ئافرىقا قىتئەسى، بولۇپمۇ ساھېل رايونى (مالى، نىگېر، بۇركىنا فاسو) داعشنىڭ ئەڭ ئاكتىپ پائالىيەت مەيدانىغا ئايلاندى. غەرب كۈچلىرىنىڭ، بولۇپمۇ فرانسىيەنىڭ بۇ رايونلاردىن چېكىنىشى بىلەن پەيدا بولغان بىخەتەرلىك بوشلۇقىدىن داعشنىڭ «ساھېل شاخچىسى» (ISSP) ئۈنۈملۈك پايدىلاندى [Source](https://www.parliament.uk/business/publications/research/briefing-papers/CBP-10234/countering-islamic-statedaesh-in-africa-syria-and-iraq-2025).

بۇ رايونلاردىكى سىياسىي مۇقىمسىزلىق، نامراتلىق ۋە قەبىلىلەر ئارىسىدىكى زىددىيەتلەر داعشنىڭ ئەسكەر قوبۇل قىلىشى ئۈچۈن مۇنبەت تۇپراق بولۇپ بەردى. نىگېرىيەنىڭ شىمالىدىكى «غەربىي ئافرىقا شاخچىسى» (ISWAP) بولسا يەرلىك خەلقنى كونترول قىلىش ۋە باج يىغىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي مەنبەسىنى مۇستەھكەملىدى. ئافرىقىدىكى بۇ كېڭىيىش پەقەت ھەربىي تەھدىتلا ئەمەس، بەلكى يەرلىك مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىنى ۋەيران قىلىدىغان بىر بالايىئاپەتكە ئايلاندى [Source](https://ict.org.il/the-rise-of-the-islamic-state-in-africa-in-the-sahel-west-and-east-africa/).

سۈرىيە ۋە ئىراق: زېمىنسىز قالغان تەشكىلاتنىڭ قايتا باش كۆتۈرۈش ئۇرۇنۇشلىرى

سۈرىيەدە 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىدا بەششار ئەسەد ھۆكۈمىتىنىڭ يىقىلىشى بىلەن يۈز بەرگەن سىياسىي ئۆزگىرىشلەر، داعش ئۈچۈن يېڭى بىر پۇرسەت ياراتقاندەك قىلاتتى. 2025-يىلىنىڭ بىرىنچى يېرىمىدا سۈرىيەنىڭ شەرقىي رايونلىرىدا داعشنىڭ ھۇجۇملىرىدا كۆرۈنەرلىك ئېشىش كۆرۈلدى [Source](https://sfuturem.org/escalation-of-activity-by-the-islamic-state-isis-against-the-syrian-transitional-government/). تەشكىلات سۈرىيە دېموكراتىك كۈچلىرى (SDF) كونتروللۇقىدىكى تۈرمىلەردىن ئۆز ئەزالىرىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن «تاملارنى چېقىش» تاكتىكىسىنى داۋاملىق قوللانماقتا.

ئىراقتا بولسا، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى خەلقئارا ئىتتىپاقداش كۈچلەرنىڭ ھەربىي ۋەزىپىسى 2025-يىلى 9-ئايدا رەسمىي ئاخىرلىشىپ، ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىغا ئۆزگەردى [Source](https://www.state.gov/joint-statement-announcing-the-timeline-for-the-end-of-the-military-mission-of-the-global-coalition-to-defeat-isis-in-iraq/). گەرچە ئىراق ئارمىيەسى داعشنىڭ قالدۇقلىرىغا قارشى ئۈزلۈكسىز زەربە بېرىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما تەشكىلاتنىڭ يوشۇرۇن كاتەكچىلىرى تاغلىق ۋە چۆللۈك رايونلاردا يەنىلا مەۋجۇت بولۇپ تۇرماقتا. بۇ ئەھۋال مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ئۆز بىخەتەرلىكىنى قوغداشتا تاشقى كۈچلەرگە تايىنىشتىن كۆرە، ئۆزئارا ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى يەنە بىر بار ئىسپاتلىدى.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەر: داعش — ئۈممەتنىڭ قەلبىگە سانجىلغان خەنجەر

ئىسلام شەرىئىتى ۋە ئۆلىمالارنىڭ قارىشىدا، داعش تەشكىلاتى زامانىمىزدىكى «خاۋارىجلار»دۇر. ئۇلارنىڭ قىلمىشلىرى ئىسلامنىڭ رەھىم-شەپقەت، ئادالەت ۋە تىنچلىق پىرىنسىپلىرىغا پۈتۈنلەي زىتتۇر. دۇنيادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ئىسلام ئورگانلىرى، جۈملىدىن ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتى، سەئۇدى ئەرەبىستان چوڭ ئۆلىمالار ھەيئىتى ۋە دۇنيا مۇسۇلمان ئۆلىمالار بىرلىكى داعشنى «ئىسلامنىڭ دۈشمىنى» دەپ جاكارلىدى [Source](https://www.wilsoncenter.org/article/muslims-against-isis-part-1-clerics-scholars).

داعش ئەڭ كۆپ زىياننى مۇسۇلمانلارغا سالدى. ئۇلارنىڭ ھۇجۇملىرىدا قازا قىلغانلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى بىگۇناھ مۇسۇلمانلاردۇر. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۇلارنىڭ رەزىل قىلمىشلىرى غەرب دۇنياسىدا «ئىسلاموفوبىيە»نىڭ (ئىسلامدىن قورقۇش) ئەۋج ئېلىشىغا، مۇسۇلمانلارنىڭ سىرتلىنىشىغا ۋە ئىسلامنىڭ ئوبرازىنىڭ خۇنۈكلىشىشىگە سەۋەب بولدى. ھەقىقىي جىھاد — زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش ۋە ئادالەتنى تىكلەش بولسا، داعشنىڭ قىلمىشى — پىتنىخورلۇق، بىگۇناھلارنى ئۆلتۈرۈش ۋە ئۈممەتنى پارچىلاشتۇر [Source](https://www.independent.co.uk/news/world/asia/70000-indian-muslim-clerics-issue-fatwa-against-isis-the-taliban-alqaeda-and-other-terror-groups-a6770241.html).

خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى ۋە سىياسىي ئويۇنلار

خەلقئارا جەمئىيەت داعشقا قارشى ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە رەقەملىك ساھەلەردە كۈرەش قىلماقتا. ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ دوكلاتلىرىغا قارىغاندا، داعشنىڭ تور دۇنياسىدىكى تەشۋىقاتىنى چەكلەش ۋە مالىيە مەنبەلىرىنى كىسىش جەھەتتە بەزى ئىلگىرىلەشلەر بولغان [Source](https://www.securitycouncilreport.org/what-in-blue/2026/02/counter-terrorism-briefing-on-the-secretary-generals-strategic-level-report-on-isil-daesh-3.php). ئەمما، چوڭ كۈچلەر ئارىسىدىكى گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت (مەسىلەن، ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە ئامېرىكا-جۇڭگو رىقابىتى) تېررورلۇققا قارشى تۇرۇشتىكى خەلقئارالىق ھەمكارلىقنى ئاجىزلاشتۇرۇپ قويماقتا.

مۇسۇلمانلار نۇقتىسىدىن قارىغاندا، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش سىياسىتىدە دائىم «قوش ئۆلچەم» مەۋجۇت. بىر تەرەپتىن داعشقا زەربە بېرىلسە، يەنە بىر تەرەپتىن تېررورلۇقنىڭ تۈپ يىلتىزى بولغان سىياسىي ئادالەتسىزلىك، مۇستەملىكىچىلىك قالدۇقلىرى ۋە پەلەستىن مەسىلىسىگە ئوخشاش ئۈممەتنىڭ ئاغرىق نۇقتىلىرىغا سەل قارالماقتا. بۇ خىل بىر تەرەپلىمىلىك تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ «بىز ئادالەت ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتىمىز» دېگەن يالغان دەۋاسىغا پۇرسەت يارىتىپ بەرمەكتە [Source](https://www.un.org/press/en/2025/sc15584.doc.htm).

خۇلاسە: ئۈممەتنىڭ نىجاتلىقى بىرلىك ۋە ئاڭلىقلىقتا

«ئىسلام دۆلىتى» تەشكىلاتىنىڭ تەھدىتىگە تاقابىل تۇرۇش پەقەت ھەربىي كۈچ بىلەنلا ئەمەلگە ئاشمايدۇ. بۇ بىر ئىدىئولوگىيەلىك جەڭدۇر. مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرى ئۆز ئىچىدىكى رادىكاللىققا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، ياشلارغا توغرا ئىسلامىي بىلىملەرنى بېرىشى، ئىجتىمائىي ئادالەتنى تىكلىشى ۋە سىياسىي جەھەتتە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈشى كېرەك.

داعشقا ئوخشاش پىتنىخور تەشكىلاتلارنىڭ يوقىلىشى — ئۈممەتنىڭ بىرلىكى، ئۆلىمالارنىڭ توغرا يېتەكچىلىكى ۋە دۇنيا مىقياسىدىكى ئادالەتسىزلىكلەرنىڭ تۈگىتىلىشىگە باغلىقتۇر. بىز شۇنى ئۇنتۇماسلىقىمىز كېرەككى، ئىسلام — ئالەملەرگە رەھمەت قىلىپ ئەۋەتىلگەن دىن، تېررورلۇق بولسا بۇ رەھمەتكە قىلىنغان ئەڭ چوڭ خىيانەتتۇر.