فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق جەڭچىلىرى بىلەن ھۆكۈمەت ئوتتۇرىسىدا تۈزۈلگەن تىنچلىق كېلىشىمىگە چوڭقۇر تەھلىل ۋە ئۇنىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا رايونىنىڭ بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىگە كۆرسىتىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىرى

كىرىش سۆز: ئۇزۇنغا سوزۇلغان كۈرەشتىن كېيىنكى تاڭ نۇرى ۋە سىناقلار

فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدىكى مىنداناو ئارىلىنىڭ تاغلىق ۋە كەڭ تۈزلەڭلىكلىرىدە، مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىز (ئۈممەت) ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ۋە ئىززەت-ھۆرمىتى ئۈچۈن ئەسىرلەر بويى كۈرەش قىلىپ كەلدى. 2026-يىلى فېۋرالدا، تارىخنىڭ يېڭى باشلىنىش نۇقتىسىدا تۇرۇپ، بىز پەقەت «بانسامورو ئومۇميۈزلۈك كېلىشىمى» (CAB) دەك تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە ھۆججەتنىلا ئەمەس، بەلكى بۇ تىنچلىق مۇساپىسىنىڭ ئېغىر قىيىنچىلىقلار ئاستىدىكى چىدامچانلىقىنىمۇ كۆزدىن كەچۈرمەكتىمىز. دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بانسامورونىڭ ئاپتونومىيەسى پەقەت جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئۆزگىرىشلا ئەمەس، بەلكى ئادالەتنىڭ (ئادىل) زۇلۇمنى يېڭىشى، ئىسلام قىممەت قاراشلىرىنىڭ زامانىۋى باشقۇرۇش رامكىسىدا ئەمەلىيلىشىشىنىڭ جانلىق ئىپادىسىدۇر. قانداقلا بولمىسۇن، 2025-يىلىغا بېكىتىلگەن تۇنجى پارلامېنت سايلىمىنىڭ 2026-يىلى سېنتەبىرگە كېچىكتۈرۈلۈشى بىلەن [Source](https://www.abs-cbn.com/news/2026/2/25/bill-resetting-barmm-polls-moves-forward-at-the-senate-1721)، بۇ تىنچلىق كېلىشىمى ئىمزالانغاندىن بۇيانقى ئەڭ ئېغىر سىناققا دۇچ كەلمەكتە.

تارىخىي كېلىشىم: قوراللىق قارشىلىقتىن سىياسىي جىھادقىچە

بانسامورونىڭ كۈرىشى مۇستەملىكىچىلىك ۋە تارىخىي ئادالەتسىزلىككە قارشى تۇرۇشتىن باشلانغان. ئىسپانىيە مۇستەملىكىچىلىرىدىن تارتىپ كېيىنكى مەركىزىي ھۆكۈمەتكىچە، مورو خەلقى ھەمىشە ئۆز ئېتىقادى ۋە زېمىنىنى قوغداپ كەلدى. مورو ئىسلام ئازادلىق جەبھىسى (MILF) مەرھۇم رەئىس ھاشىم سالاماتنىڭ رەھبەرلىكىدە، بۇ كۈرەشنى بىر خىل «جىھاد» دەپ ئېنىقلىما بەردى، ئۇنىڭ يادروسى پەقەت كۈچ ئىشلىتىشلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام قانۇنى ۋە ئىجتىمائىي ئادالەتنى ئەمەلىيلەشتۈرەلەيدىغان بىر جەمئىيەت قۇرۇش ئىدى [Source](https://www.researchgate.net/publication/339975747_Modernist_Islamic_Perspective_Assessing_Bangsamoro_Jihad_in_The_Southern_Philippines).

2014-يىلى ئىمزالانغان ئومۇميۈزلۈك كېلىشىم ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن 2018-يىلى ماقۇللانغان «بانسامورو ئورگانىك قانۇنى» (BOL) «كىچىك جىھاد» (قوراللىق كۈرەش) تىن «چوڭ جىھاد» (ئۆزىنى كامالەتكە يەتكۈزۈش ۋە جەمئىيەت قۇرۇش) قا ئۆتۈشنى كۆرسىتىدۇ. 2019-يىلى بانسامورو مۇسۇلمان ئاپتونوم رايونى (BARMM) نىڭ قۇرۇلۇشى بۇ ئۆزگىرىشنىڭ تۈزۈملەشتۈرۈلگەن نەتىجىسىدۇر. شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىنى ھۆرمەت قىلىش ئالدىنقى شەرتى ئاستىدا، مەسلىھەتلىشىش (شۇرا) ئارقىلىق يۇقىرى دەرىجىلىك ئاپتونومىيەنى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ مۇمكىن ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى.

2026-يىلدىكى سىياسىي پاتتاقلىق: سەمىمىيەت ۋە ھوقۇق ئويۇنى

2026-يىلى فېۋرالغا قەدەر، تىنچلىق مۇساپىسى «تۇمانلىق دەۋر» دەپ ئاتالغان باسقۇچقا كىردى. 2025-يىلى مايدا ئۆتكۈزۈلۈشى پىلانلانغان تۇنجى بانسامورو پارلامېنت سايلىمى، سۇلۇ ئۆلكىسىنىڭ ئالىي سوت تەرىپىدىن ئاپتونوم رايون دائىرىسىدىن چىقىرىۋېتىلىشى ۋە سايلام رايونلىرىنىڭ قايتا ئايرىلىشى قاتارلىق قانۇنىي تالاش-تارتىشلار سەۋەبىدىن كۆپ قېتىم كېچىكتۈرۈلدى [Source](https://www.justsecurity.org/104135/post-conflict-election-in-the-southern-philippines-postponed-for-third-time-is-peace-unraveling/) . 2026-يىلى 25-فېۋرال، فىلىپپىن پارلامېنتى سايلامنى 2026-يىلى 14-سېنتەبىرگە كېچىكتۈرۈش قانۇن لايىھەسىنى ئىككىنچى قېتىملىق ئوقۇشتا ماقۇللىدى [Source](https://www.abs-cbn.com/news/2026/2/25/bill-resetting-barmm-polls-moves-forward-at-the-senate-1721) .

مۇسۇلمانلارنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىن قارىغاندا، بۇنداق توختىماي كېچىكتۈرۈش پەقەت مەمۇرىي كېچىكىشلا ئەمەس، بەلكى تىنچلىق كېلىشىمى (ئەھد) نىڭ بۇزۇلۇشىدۇر. MILF رەھبەرلىكى 2026-يىلى 16-فېۋرال داراپانان لاگېرىدىكى يىغىندا، تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ تولۇق ئىجرا قىلىنىشىنىڭ سۆھبەتلىشىشكە بولمايدىغان مەسىلە ئىكەنلىكىنى قايتا تەكىتلىدى [Source](https://www.yenisafak.com/en/news/peace-in-peril-is-the-philippine-government-undermining-the-bangsamoro-deal-3677943) . مانىلا تەرەپنىڭ ۋاقىتلىق باش مىنىستىرنى بىر تەرەپلىمە ئالماشتۇرۇشى ۋە ئۆتكۈنچى ھۆكۈمەت قۇرۇلمىسىغا ئارىلىشىشى، مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ سەمىمىيىتىگە بولغان گۇمانىنى كۈچەيتتى. بۇ خىل ھوقۇق تەڭپۇڭسىزلىقى مورو رەھبەرلىرىنىڭ سەۋرى-تاقىتى ۋە ئەقىل-پاراسىتىنى سىنىماقتا.

نورماللاشتۇرۇش مۇساپىسىنىڭ توختاپ قېلىشى: بىخەتەرلىك بوشلۇقىدىكى ئەندىشە

تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ يادرولۇق تۈۋرۈكلىرىنىڭ بىرى «نورماللاشتۇرۇش» بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە MILF جەڭچىلىرىنى قورالسىزلاندۇرۇش، تارقىتىۋېتىش ۋە جەمئىيەتكە قايتۇرۇش (DDR) بار. قانداقلا بولمىسۇن، 2026-يىلىنىڭ بېشىغا كەلگەندە، بۇ مۇساپە «ھوشسىز ھالەت» دەپ تەسۋىرلەندى [Source](https://www.inquirer.net/445678/watchdogs-warn-of-collapse-of-bangsamoro-peace-process/) . سىياسىي ئۆتكۈنچى باسقۇچتىكى ئېنىقسىزلىق سەۋەبىدىن، تەخمىنەن 14 مىڭ جەڭچىنى قورالسىزلاندۇرۇشنىڭ ئاخىرقى باسقۇچى ئەمەلىيەتتە توختاپ قالدى.

بۇ خىل توختاپ قېلىش ئېغىر بىخەتەرلىك خەۋپىنى ئېلىپ كەلدى. ئۈنۈملۈك ئىقتىسادىي تاللاشلار ۋە سىياسىي كاپالەتلەر كەمچىل بولغان ئەھۋالدا، قانۇنسىز قوراللارنىڭ خەلق ئارىسىدا تارقىلىشى ئازايماي، ئەكسىچە كۆپەيدى. تېخىمۇ ئەندىشىلىك بولغىنى، ئەسەبىي كۈچلەر (مەسىلەن، داعش بىلەن مۇناسىۋەتلىك قالدۇق كۈچلەر) بۇ ئۈمىدسىزلىكتىن پايدىلىنىپ سىڭىپ كىرىشكە ئۇرۇنماقتا. شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا مۇسۇلمان دۇنياسى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بانسامورونىڭ مۇقىملىقى ئەسەبىي ئىدىيەلەرگە (پىتنىگە) قارشى تۇرىدىغان مۇستەھكەم قەلئەدۇر. ئەگەر تىنچلىق كېلىشىمى بۇزۇلسا، فىلىپپىننىڭ جەنۇبىلا ئەمەس، پۈتكۈل رايوندىكى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىمۇ رادىكاللىشىش تەھدىتىگە دۇچ كېلىشى مۇمكىن [Source](https://muslimnetwork.tv/exclusive-interview-peace-monitor-warns-stalled-bangsamoro-process-could-fuel-isis-activity/) .

شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا بىخەتەرلىك ئەندىزىسى: مۇسۇلمان قېرىنداش دۆلەتلەرنىڭ ھەمكارلىقى

بانسامورو تىنچلىق مۇساپىسى ھەرگىزمۇ فىلىپپىننىڭ ئىچكى ئىشى ئەمەس، ئۇ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىتىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى. مالايسىيانىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇرەسسەچى بولۇشى، ھىندونېزىيەنىڭ نازارەتچى بولۇشى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ ئىزچىل دىققەت قىلىشى بىرلىشىپ، «رايونلۇق بىخەتەرلىك تورى» نى شەكىللەندۈردى.

1. تېررورلۇققا قارشى ھەمكارلىقنىڭ ئۇلى: مۇۋەپپەقىيەتلىك بىر BARMM ئىسلام مائارىپى (مەدرىسلەر) ۋە جەمئىيەت باشقۇرۇشى ئارقىلىق ئەسەبىيلىكنىڭ ئاساسىنى يىلتىزىدىن قۇرۇتالايدۇ. 2026-يىلدىكى ۋەزىيەت شۇنى كۆرسىتىدۇكى، رايون ئىچىدىكى ئاخبارات ئالماشتۇرۇش ۋە تېررورلۇققا قارشى ھەمكارلىق بانسامورونىڭ سىياسىي مۇقىملىقىغا يۇقىرى دەرىجىدە تايىنىدۇ. 2. ئىقتىسادىي گۈللىنىش تەسەۋۋۇرى: شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقىنىڭ شەرقىي ئېشىش رايونى (BIMP-EAGA) نىڭ ئىلگىرى سۈرۈلۈشىگە ئەگىشىپ، مىنداناو ئارىلىنىڭ مۇسۇلمان رايونلىرى مالايسىيانىڭ ساباھ ئۆلكىسى ۋە ھىندونېزىيەنىڭ شىمالىي سۇلاۋېسى ئۆلكىسىنى تۇتاشتۇرىدىغان سودا تۈگۈنى دەپ قارالماقتا. تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ ئىجرا قىلىنىشى بۇ رايوننىڭ ئىقتىسادىي يوشۇرۇن كۈچىنى ئۇرغۇتۇپ، مۇسۇلمان قېرىنداشلارنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسىنى ئۆستۈرىدۇ. 3. كىملىك ئۈلگىسى: بانسامورونىڭ دۇنياۋى دۆلەت رامكىسىدا ئىسلام كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۇرۇنۇشى، تايلاندنىڭ جەنۇبى قاتارلىق باشقا رايونلاردىكى مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەر ئۈچۈن قىممەتلىك تەجرىبە بىلەن تەمىنلەيدۇ [Source](https://www.sitesofconscience.org/a-history-of-struggle-for-peace-of-the-bangsamoro/) .

باشقۇرۇش خىرىسى: ئىسلام قىممەت قاراشلىرى بىلەن زامانىۋى سىياسەت ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇق

ئۆتكۈنچى مەزگىلدە، MILF باشچىلىقىدىكى ئۆتكۈنچى ھۆكۈمەت (BTA) باشقۇرۇشقا ئىسلام پرىنسىپلىرىنى سىڭدۈرۈشكە تىرىشتى. مەسىلەن، شەريەت سوتلىرى بىلەن پۇقرالىق قانۇنى تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان قوش يوللۇق ئەدلىيە سىستېمىسىنى قۇرۇش، شۇنداقلا ئىسلام ئەقىدىسىگە ئۇيغۇن بولغان پۇل-مۇئامىلە ۋە مائارىپ ئىسلاھاتىنى يولغا قويۇش [Source](https://www.newmandala.org/how-bangsamoros-political-transition-got-stuck/) . بۇ ئۇرۇنۇش ئىسلام قىممەت قاراشلىرى بىلەن دېموكراتىك قاتنىشىشنىڭ (شۇرا) بىر-بىرىگە زىت ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە چىرىكلىك ۋە ئۈنۈمسىز باشقۇرۇشقا ئەخلاقىي دورا بولالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلاشقا ئۇرۇنۇشتۇر.

قانداقلا بولمىسۇن، ئىچكى گۇرۇھۋازلىق ۋە ئەنئەنىۋى سىياسىي ئائىلىلەرنىڭ (سۇلالىلەر) توسقۇنلۇقى يەنىلا مەۋجۇت. 2026-يىلنىڭ بېشىدىكى سىياسىي داۋالغۇش ئىنقىلابىي تەشكىلاتتىن ھاكىمىيەت بېشىدىكى پارتىيەگە ئۆتۈشتىكى ئاغرىقلىق جەرياننى ئەكس ئەتتۈردى. مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى رەھبەرلىكنى ئىتتىپاقلىقنى ساقلاشقا، «ئادالەت، باراۋەرلىك، مەسلىھەتلىشىش» تىن ئىبارەت ئىسلام باشقۇرۇش يادروسىدا چىڭ تۇرۇشقا، دۇنياۋى ھوقۇقنىڭ ئاچكۆزلۈك قاپقىنىغا چۈشۈپ قالماسلىققا چاقىردى [Source](https://addu.edu.ph/islam-and-democracy-in-the-bangsamoro/) .

خۇلاسە: قولدىن بېرىشكە بولمايدىغان ئادالەت پۇرسىتى

بانسامورو تىنچلىق كېلىشىمى پەقەت بىر پارچە ھۆججەتلا ئەمەس، ئۇ يۈز مىڭلىغان شېھىتلەرنىڭ قېنى بەدىلىگە كەلگەن ئادالەت پۇرسىتى، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ تىنچ تۇرمۇشقا بولغان كوللېكتىپ ئارزۇسىدۇر. 2026-يىلدىكى سىياسىي پاتتاقلىق ئېغىر بولسىمۇ، ئەمما ھەل قىلغىلى بولمايدىغان ئىش ئەمەس. فىلىپپىن ھۆكۈمىتى شۇنى تونۇپ يېتىشى كېرەككى، كېلىشىمدىن يېنىۋېلىشنىڭ ھەر قانداق بىر تۈرى ئېغىر بىخەتەرلىك بەدىلىنى تەلەپ قىلىدۇ؛ MILF بولسا پرىنسىپتا چىڭ تۇرۇش بىلەن بىرگە، باشقۇرۇشتا مۇنەۋۋەرلىك ۋە كەڭ قورساقلىقنى نامايان قىلىشى كېرەك.

دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز بانسامورودىكى قېرىنداشلىرىمىزنىڭ قانۇنىي تەلەپلىرىنى داۋاملىق قوللىشىمىز، تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ ھەر بىر ماددىسىنىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى نازارەت قىلىشىمىز كېرەك. ئادالەتنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى كېچىكىشى مۇمكىن، ئەمما ھەرگىز كەم قالماسلىقى كېرەك. بانسامورونىڭ مۇۋەپپەقىيىتى پۈتكۈل شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا، ھەتتا دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ 21-ئەسىردە تىنچلىق ۋە ئىززەت-ھۆرمەت يولىدا قولغا كەلتۈرگەن پارلاق سەھىپىسى بولۇپ قالىدۇ.

--- پايدىلانغان مەنبەلەر: - [ABS-CBN News: Bill resetting BARMM polls moves forward at the Senate (2026-02-25)](https://www.abs-cbn.com/news/2026/2/25/bill-resetting-barmm-polls-moves-forward-at-the-senate-1721) - [Inquirer.net: Watchdogs warn of collapse of Bangsamoro peace process (2026-02-26)](https://www.inquirer.net/445678/watchdogs-warn-of-collapse-of-bangsamoro-peace-process/) - [MindaNews: Bangsamoro peace process in 'limbo' — MILF (2026-02-27)](https://www.mindanews.com/peace-process/2026/02/bangsamoro-peace-process-in-limbo-milf/) - [Muslim Network TV: Peace monitor warns stalled Bangsamoro process could fuel ISIS activity (2026-02-22)](https://muslimnetwork.tv/exclusive-interview-peace-monitor-warns-stalled-bangsamoro-process-could-fuel-isis-activity/) - [Yeni Safak: Peace in Peril: Is the Philippine Government Undermining the Bangsamoro Deal? (2026-02-18)](https://www.yenisafak.com/en/news/peace-in-peril-is-the-philippine-government-undermining-the-bangsamoro-deal-3677943) - [Just Security: Post-Conflict Election in the Southern Philippines Postponed for Third Time (2025-10-30)](https://www.justsecurity.org/104135/post-conflict-election-in-the-southern-philippines-postponed-for-third-time-is-peace-unraveling/)