جىھادچى رەھبەرلەر تەشكىلاتىنىڭ يېقىنقى رايون توقۇنۇشلىرىدىكى يادرولۇق تەسىرىنى تەھلىل قىلىش ۋە ئۇنىڭ دۇنيا بىخەتەرلىك مۇداپىئە سىستېمىسىغا شەكىللەندۈرگەن كۆپ قاتلاملىق خىرىسلىرى ھەمدە تاقابىل تۇرۇش چارىلىرى توغرىسىدىكى تەتقىقات دوكلاتى

كىرىش سۆز: قالايمىقانچىلىق ئىچىدىكى ئۈممەت ۋە ھوقۇق بوشلۇقىنىڭ بەدىلى

2026-يىلى 2-ئاينىڭ 25-كۈنىگىچە، دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) تارىختىكى مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا تۇرماقتا. ئەنئەنىۋى گېئوپولىتېكىلىق ئەندىزىنىڭ پارچىلىنىشىغا ئەگىشىپ، بولۇپمۇ ئافرىقىنىڭ ساھىل رايونى، ئوتتۇرا شەرقنىڭ مەركىزى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ چېگرا رايونلىرىدا، «جىھادچى رەھبەرلەر تەشكىلاتى» دەپ ئاتالغان گۇرۇھلار ھاكىمىيەت بوشلۇقى، تاشقى ئارىلىشىشنىڭ مەغلۇبىيىتى ۋە چوڭقۇر ئىجتىمائىي ئادالەتسىزلىكلەردىن پايدىلىنىپ، رايون توقۇنۇشلىرىدىكى يادرولۇق تەسىرىنى قايتىدىن بەلگىلىمەكتە. مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ تەشكىلاتلارنىڭ كۈچىيىشى پەقەت بىخەتەرلىك تەھدىتىلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئەقىدىلىرىنى چۈشەندۈرۈش ھوقۇقى ئۈچۈن تالىشىش ۋە ئۇزۇندىن بۇيان ئادالەتسىزلىككە ئۇچراپ كەلگەن مۇسۇلمان ئاممىسىنىڭ روھىي ھالىتىنىڭ مۇرەككەپ ئەكس ئېتىشىدۇر. بۇ دوكلات بۇ تەشكىلاتلارنىڭ يېقىنقى توقۇنۇشلاردىكى رولىنى تەھلىل قىلىشنى ۋە دۇنيا بىخەتەرلىك مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ بۇ خىل مەركەزسىزلەشكەن، تېخنىكىلاشقان تەھدىتلەرگە دۇچ كەلگەندىكى كۆپ قاتلاملىق قىيىنچىلىقلىرىنى مۇزاكىرە قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ [source](https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/violent-extremism-sahel)۔

بىرىنچى: رايون توقۇنۇشلىرىدىكى يادرولۇق تەسىر: ساھىلدىن خوراسانغىچە

### 1. ساھىل رايونىنىڭ «سايە ھۆكۈمەت»كە ئايلىنىشى غەربىي ئافرىقا ساھىل رايونىدا، «ئىسلام ۋە مۇسۇلمانلارنى قوللاش تەشكىلاتى» (JNIM) ۋە «بۈيۈك ساھارا ئىسلام دۆلىتى» (ISGS) باشچىلىقىدىكى تەشكىلاتلار ئەمدىلا ئايلىنىپ يۈرىدىغان قوراللىق گۇرۇھلار ئەمەس. 2025-يىلدىن 2026-يىلنىڭ بېشىغىچە، JNIM نىڭ مالى، بۇرۇكىنا فاسو ۋە نىگېردىكى كونترول رايونلىرى تېخىمۇ كېڭەيدى، ھەتتا مالى پايتەختى باماكودا يېقىلغۇ قامالى ئېلىپ باردى [source](https://www.un.org/securitycouncil/sanctions/1267/aq_sanctions_list)۔ بۇ تەشكىلاتلار دەسلەپكى سوت سىستېمىسىنى قۇرۇش، «زاكات» يىغىش ۋە ئاساسىي بىخەتەرلىك كاپالىتى بىلەن تەمىنلەش ئارقىلىق، غەرب ئارمىيەسىنىڭ چېكىنىشى ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئىقتىدارسىزلىقىدىن قالغان ھوقۇق بوشلۇقىنى تولدۇردى. نۇرغۇن يەرلىك مۇسۇلمانلار ئۈچۈن، بۇ خىل «سايە ھۆكۈمەت» قاتتىق بولسىمۇ، ئەمما مەلۇم دەرىجىدە چىرىك ۋە قوغداش بىلەن تەمىنلىيەلمەيدىغان دۇنيىۋى ھاكىمىيەتلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ «تەرتىپلىك»تەك تۇيۇلىدۇ [source](https://www.crisisgroup.org/africa/sahel/understanding-jnims-expansion-beyond-sahel)۔

### 2. خوراسان تارمىقىنىڭ (ISIS-K) چېگرا ھالقىغان تەسىرى ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە جەنۇبىي ئاسىيادا، ئىسلام دۆلىتىنىڭ خوراسان تارمىقى (ISIS-K) ئىنتايىن كۈچلۈك چېگرا ھالقىغان ھەرىكەت ئىقتىدارىنى كۆرسەتتى. 2025-يىلى، بۇ تەشكىلات ئافغانىستان زېمىنىدا تالىبان ھاكىمىيىتى بىلەن «ئەقىدە توغرىلىقى» ئۈچۈن كەسكىن تالىشىپلا قالماي، يەنە قولىنى رۇسىيە، ئىران ۋە ياۋروپاغىچە سوزدى [source](https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/from-dushanbe-to-berlin-the-emerging-isis-k-threat/)۔ شىئە مەسچىتلىرى ۋە چەت ئەل مەنپەئەت گۇرۇھلىرىغا قىلىنغان ھۇجۇملار ئارقىلىق، ISIS-K ئۆزىنىڭ دۇنيا جىھادىنىڭ بىردىنبىر رەھبىرى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاشقا ئۇرۇندى، بۇ خىل رادىكال بايانلار بەزى چەتكە قېقىلغان مۇسۇلمان ياشلار ئارىسىدا مەلۇم دەرىجىدە بۇزغۇنچىلىق خاراكتېرلىك ئىنكاس قوزغىدى [source](https://www.peacehumanity.org/jihadist-terrorism-in-central-asia-between-stability-and-risk/)۔

ئىككىنچى: ئىدېئولوگىيەلىك بايان ۋە «رەقەملىك خەلىپىلىك»نىڭ تەرەققىياتى

### 1. رايون خەلقىنىڭ ئازابىدىن پايدىلانغان تەشۋىقات 2024-يىلدىن 2025-يىلغىچە غەززە توقۇنۇشىنىڭ داۋاملىق كۈچىيىشى جىھادچى تەشكىلاتلارنى ئەڭ ياخشى تەشۋىقات ماتېرىيالى بىلەن تەمىنلىدى. ئۇلار رايون توقۇنۇشلىرىنى «سىۋىلىزاتسىيەلەرنىڭ ئاخىرقى توقۇنۇشى» دەپ تەسۋىرلەپ، مۇسۇلمان ئاممىسىنىڭ غەربنىڭ قوش ئۆلچىمىگە بولغان غەزىپىدىن پايدىلىنىپ سەپەرۋەرلىك قىلدى. بۇ خىل بايان جۇغراپىيەلىك چېگرادىن ھالقىپ، يەرلىك زېمىن تالاش-تارتىشىنى دۇنياۋى دىنىي مەجبۇرىيەتكە ئايلاندۇردى. ئىسلام قىممەت قارىشى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، «جىھاد» ئۇقۇمىنىڭ بۇ خىل رادىكال چۈشەندۈرۈلۈشى ئەنئەنىۋى فىقھىدىكى «ئوتتۇرا يول» (Wasatiyyah) ۋە ھاياتنى قوغداش پرىنسىپلىرىغا ئېغىر دەرىجىدە خىلاپلىق قىلىدۇ، ئەمما ئۇچۇر پارچىلىنىپ كەتكەن دەۋردە، ئۇنىڭ قۇترىتىش كۈچىگە سەل قاراشقا بولمايدۇ [source](https://www.unaoc.org/resource/jihad-holy-or-unholy-war/)۔

### 2. تېخنىكا كۈچەيتىشى: سۈنئىي ئىدراك ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلاننىڭ جەڭ مەيدانىدىكى قوللىنىلىشى ئەڭ يېڭى ئاخباراتلارغا قارىغاندا، جىھادچى رەھبەرلەر تەشكىلاتى 2026-يىلى سۈنئىي ئىدراك (AI) ياردەمچى تەشۋىقات تېخنىكىسىنى ۋە سودا ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرىنى ھەربىيلەشتۈرۈپ ئۆزگەرتىشنى پىششىق ئىگىلىدى. JNIM نىڭ بۇرۇكىنا فاسودىكى كۆپ قېتىملىق ھۇجۇمىدا ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋالىدىغان ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى ئىشلىتىشى، ئۇلارنىڭ تېخنىكا مەنبەلىرىنىڭ كۆپ خىللاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [source](https://news.qq.com/a/20251227A069XW00)۔ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق ھاسىل قىلىنغان كۆپ تىللىق تەشۋىقات سىنلىرى ISIS-K نىڭ تاجىك، ئۆزبېك ۋە رۇس تىلى ئارقا كۆرۈنۈشىگە ئىگە يوشۇرۇن قوبۇل قىلىنغۇچىلارنى دەل جايىدا نىشانلىشىغا شارائىت يارىتىپ بەردى، بۇ خىل «رەقەملىك خەلىپىلىك»نىڭ كېڭىيىش سۈرئىتى ئەنئەنىۋى تېررورلۇققا قارشى مۇداپىئە سىستېمىسىدىن خېلىلا ئېشىپ كەتتى [source](https://www.weforum.org/reports/global-cybersecurity-outlook-2026/)۔

ئۈچىنچى: دۇنيا بىخەتەرلىك مۇداپىئە سىستېمىسىغا بولغان كۆپ قاتلاملىق خىرىسلار

### 1. مەركەزسىزلەشكەن تور ۋە «يالغۇز بۆرە» تەھدىتى ئەنئەنىۋى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ئەندىزىسى تەشكىلات باشلىقلىرىنى زەربە بېرىشكە تايىنىدۇ، ئەمما 2026-يىلدىكى جىھادچىلار ھەرىكىتى يۇقىرى دەرىجىدە مەركەزسىزلەشكەن ئالاھىدىلىكنى كۆرسەتتى. مەركىزىي رەھبەرلىك يوقىتىلغان تەقدىردىمۇ، ئۇلارنىڭ ئىدېئولوگىيەسى شىفىرلانغان ئىجتىمائىي سۇپىلار (مەسىلەن، تېلېگراممىنىڭ چوڭقۇر قوللىنىلىشى) ئارقىلىق دۇنيا مىقياسىدا «يالغۇز بۆرە» ھەرىكەتلىرىنى قوزغىيالايدۇ. بۇ خىل «رەھبەرلىرى يوق جىھاد» جۇغراپىيەلىك چېگراغا ئاساسلانغان مۇداپىئە سىستېمىسىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ قويىدۇ [source](https://thesoufancenter.org/trends-in-terrorism-whats-on-the-horizon-in-2026/)۔

### 2. ئارىلاشما ئۇرۇش ۋە ۋاكالەتچى توقۇنۇشلارنىڭ مۇرەككەپلىشىشى ساھىل ۋە ئوتتۇرا شەرقتە، جىھادچى تەشكىلاتلار دائىم يەرلىك قوراللىق كۈچلەر، ئەتكەسچىلىك گۇرۇھلىرى، ھەتتا چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ۋاكالەتچى كۈچلەر بىلەن چىرمىشىپ كېتىدۇ. مەسىلەن، مالىدا، ۋاگنېر گۇرۇھىنىڭ (Wagner Group) ئارىلىشىشى بەزى ئەھۋاللاردا يەرلىك خەلقنىڭ ھۆكۈمەت ئارمىيەسىگە بولغان نارازىلىقىنى كۈچەيتىۋەتتى، نەتىجىدە تېخىمۇ كۆپ قەبىلىلەرنى JNIM نىڭ قوينىغا ئىتتىرىپ قويدى [source](https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/violent-extremism-sahel)۔ بۇ خىل مۇرەككەپ مەنپەئەت تورى بىر تەرەپلىمە ھەربىي زەربە بېرىشنى «ئوت-چۆپ ئورۇش ئۈنۈمى»گە ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ — قانچە ئورۇغانسېرى شۇنچە ئۆسىدۇ، تۈپتىن يوقىتىش مۇمكىن بولمايدۇ.

تۆتىنچى: مۇسۇلمانلار نۇقتىسىدىن تاقابىل تۇرۇش چارىلىرىنى تەتقىق قىلىش: ئىچكى ئىسلاھاتتىن ئادالەتنى قايتا قۇرۇشقىچە

جىھادچى رەھبەرلەر تەشكىلاتىنىڭ خىرىسىغا دۇچ كەلگەندە، پەقەت ھەربىي ۋاسىتىلەرنىڭلا مەسىلىنى تۈپتىن ھەل قىلالمايدىغانلىقى ئىسپاتلاندى. چوقۇم مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ ئىچكى لوگىكىسى ۋە دۇنياۋى ئادالەت ئېگىزلىكىدىن باشلاپ، كۆپ ئۆلچەملىك تاقابىل تۇرۇش چارىلىرىنى بەرپا قىلىش كېرەك:

### 1. ئەقىدە چۈشەندۈرۈش ھوقۇقىنى قايتۇرۇۋېلىش: «ئوتتۇرا يول» ئىدىيەسىنى كۈچەيتىش ئىسلام ئالىملىرى ۋە دىنىي ئورگانلار ئاممىۋى پىكىرگە تېخىمۇ ئاكتىپ ئارىلىشىشى، چوڭقۇر فىقھىي دەلىللەر ئارقىلىق رادىكال تەشكىلاتلارنىڭ «جىھاد»، «خەلىپىلىك» قاتارلىق يادرولۇق ئۇقۇملارنى بۇرمىلىشىنى ئېچىپ تاشلىشى كېرەك. ئىسلام دىنىدىكى ئىجتىمائىي ئادالەت، تىنچ بىللە ياشاش ۋە قانۇن بويىچە ئىدارە قىلىشقا ئائىت ئەنئەنىلەرنى تەكىتلەپ، رادىكاللىقنىڭ قانۇنىي ئاساسىنى ئىدىيەۋى مەنبەدىن پارچىلاش كېرەك [source](https://www.unaoc.org/resource/jihad-holy-or-unholy-war/)۔

### 2. تۈپ مەنبەلىك ئادالەتسىزلىكنى ھەل قىلىش: ئىگىلىك ھوقۇق بىلەن تەرەققىياتنىڭ تەڭپۇڭلۇقى خەلقئارا جەمئىيەت مۇسۇلمان رايونلىرىدىكى ئارىلىشىش سىياسىتىنى قايتا ئويلىنىشى كېرەك. پەقەت مۇناسىۋەتلىك دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلغاندىلا، ئۇلارنىڭ ئادىل سوت سىستېمىسى ۋە سىجىل ئىقتىسادىي مۇھىت بەرپا قىلىشىغا ياردەم بەرگەندىلا، رادىكاللىقنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش تۇپرىقىنى يوقىتىشقا بولىدۇ. بولۇپمۇ ساھىل رايونىدا، ئاجىز مەركىزىي ھۆكۈمەتنى قوراللاندۇرۇشلا ئەمەس، بەلكى يەرلىك مەھەللىلەرنىڭ تۇرمۇشىنى قوللاش ئارقىلىق ئىجتىمائىي چىدامچانلىقنى ئاشۇرۇش كېرەك [source](https://www.crisisgroup.org/africa/sahel/understanding-jnims-expansion-beyond-sahel)۔

### 3. رايون خاراكتېرلىك بىخەتەرلىك ھەمكارلىق مېخانىزمىنى قۇرۇش مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان دۆلەتلەر ئىچكى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىپ، مەزھەپ ياكى گېئوپولىتېكىلىق رىقابەت سەۋەبىدىن رادىكال تەشكىلاتلارغا قالدۇرۇلغان پۇرسەتلەرنى ئازايتىشى كېرەك. 2026-يىلى، رايون دۆلەتلىرى باشچىلىقىدىكى، تاشقى چوڭ دۆلەتلەر مەجبۇرلىمىغان بىخەتەرلىك رامكىسىنى قۇرۇش، ISIS-K ۋە JNIM نىڭ چېگرا ھالقىغان كېڭىيىشىنى تىزگىنلەشتە ئىنتايىن مۇھىم [source](https://www.securitycouncilreport.org/monthly-forecast/2025-11/west-africa-and-the-sahel.php)۔

خۇلاسە: ئادالەت ۋە تىنچلىقنىڭ بىرلىكىنى ئىزدەش

جىھادچى رەھبەرلەر تەشكىلاتىنىڭ 2026-يىلدىكى يادرولۇق تەسىرى، ماھىيەتتە ھازىرقى ئادالەتسىز خەلقئارا تەرتىپكە قارىتا بىر خىل غەيرىي ئىنكاستۇر. دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، ھەقىقىي خىرىس زوراۋان رادىكاللىقنى رەت قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، مىللىي ئازادلىق، ئىجتىمائىي ئادالەت ۋە ئېتىقادنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى داۋاملىق قوغلىشىشتا. دۇنيا بىخەتەرلىك مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى قانچىلىك جەڭچىنى يوقاتقانلىقىغا ئەمەس، بەلكى بارلىق جەمئىيەتلەر — دىنىي ئارقا كۆرۈنۈشىدىن قەتئىينەزەر — ئادىللىق ۋە بىخەتەرلىكنى ھېس قىلالايدىغان بىر كەلگۈسىنى بەرپا قىلغان-قىلمىغانلىقىغا باغلىق. پەقەت شۇنداق قىلغاندىلا، بۇ ئۇزۇنغا سوزۇلغان «قالايمىقانچىلىق سىنىقى» (Fitna)نى ھەقىقىي ئاخىرلاشتۇرغىلى بولىدۇ.