خەلىپە دۆلىتى تەشكىلاتىنىڭ رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلار ۋە خەلقئارا بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىگە كۆرسىتىۋاتقان مۇرەككەپ تەسىرلىرى ھەققىدە ئانالىز

كىرىش سۆز: خەلىپە ئۇقۇمى ۋە زامانىۋى بۇرمىلىنىش

ئىسلام تارىخىدا «خەلىپە» ئۇقۇمى ئادالەت، بىرلىك ۋە ئۈممەتنىڭ مەنپەئەتىنى قوغدايدىغان سىياسىي ۋە دىنىي تۈۋرۈك سۈپىتىدە كۆرۈلۈپ كەلگەن. ئەمما، يېقىنقى ئون يىلدا «خەلىپە دۆلىتى» (داعش) نامىنى سۇيىئىستېمال قىلغان رادىكال گۇرۇپپىلار بۇ مۇقەددەس ئۇقۇمنى ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي غەرەزلىرى ۋە زوراۋانلىق ھەرىكەتلىرىگە نىقاب قىلىۋالدى. 2026-يىلىغا كەلگەندە، بۇ تەشكىلات تېررىتورىيەلىك كونتروللۇقىنى يوقاتقان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلارغا كۆرسىتىۋاتقان تەسىرى تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك تۈس ئالماقتا. بولۇپمۇ سۈرىيەدىكى يېڭى سىياسىي ۋەزىيەت، ئافرىقىدىكى كېڭىيىش ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بىخەتەرلىك بوشلۇقى بۇ تەشكىلاتنىڭ يېڭىدىن باش كۆتۈرۈشىگە شارائىت يارىتىپ بەرمەكتە [ict.org.il](https://ict.org.il).

سۈرىيەدىكى «يېڭى سەھىپە»: ئەسەدتىن كېيىنكى ۋەزىيەت ۋە داعشنىڭ قايتا قوزغىلىشى

2026-يىلىنىڭ بېشىدا سۈرىيەدە يۈز بەرگەن سىياسىي ئۆزگىرىشلەر، جۈملىدىن بەششار ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ يىمىرىلىشى ۋە ئەھمەد ئەل-شارا باشچىلىقىدىكى ئۆتپە دەۋر ھۆكۈمىتىنىڭ قۇرۇلۇشى، رايوندا يېڭى بىر بىخەتەرلىك بوشلۇقىنى شەكىللەندۈردى [understandingwar.org](https://www.understandingwar.org). داعش تەشكىلاتى بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، 2026-يىلى 21-فېۋرالدا ئۆزىنىڭ باياناتچىسى ئەبۇ ھۇزەيفە ئەل-ئەنسارى ئارقىلىق «يېڭى قارشىلىق كۆرسىتىش سەھىپىسى»نى ئېلان قىلدى [jpost.com](https://www.jpost.com).

بۇ باياناتتا تەشكىلات يېڭى ھۆكۈمەتنى «مۇرتەد» دەپ ئەيىبلەپ، راققە ۋە دەيرۇززور قاتارلىق رايونلاردا ھۇجۇملارنى كۈچەيتىشكە چاقىردى [annahar.com](https://www.annahar.com). ئۈممەت نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ خىل ھەرىكەتلەر سۈرىيە خەلقىنىڭ ئۇزۇن يىللىق زۇلۇمدىن كېيىن ئېرىشكەن تىنچلىق پۇرسىتىگە ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە. تەشكىلاتنىڭ تۈرمىلەردىكى مىڭلىغان جەڭچىلىرىنى قۇتقۇزۇش ئۇرۇنۇشى ۋە ئەل-ھول لاگېرىدىكى ئائىلىلەرنىڭ قېچىشى رايوننىڭ مۇقىملىقىنى يەنە بىر قېتىم خەتەرگە ئىتتىرمەكتە [understandingwar.org](https://www.understandingwar.org).

ئافرىقا: زامانىۋى «خەلىپە» خىيالىنىڭ يېڭى مەركىزى

2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى مەلۇماتلارغا قارىغاندا، ئافرىقا قىتئەسى، بولۇپمۇ ساحىل رايونى (مالى، بۇركىنا فاسو، نىگېر) داعشنىڭ دۇنياۋى ھەرىكەت مەركىزىگە ئايلاندى [ict.org.il](https://ict.org.il). ب د ت نىڭ 2026-يىلى فېۋرالدىكى دوكلاتىدا ئاگاھلاندۇرۇلۇشىچە، داعشنىڭ غەربىي ئافرىقا ۋىلايىتى (ISWAP) ۋە ساحىل ۋىلايىتى (ISSP) كەڭ تېررىتورىيەلەرنى كونترول قىلىپ، يەرلىك خەلققە ئۆزلىرىنىڭ رادىكال قانۇنلىرىنى تېڭىۋاتىدۇ [apanews.net](https://apanews.net).

بۇ رايونلاردىكى سىياسىي مۇقىمسىزلىق، ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق ۋە غەرب كۈچلىرىنىڭ چېكىنىشى تەشكىلاتنىڭ كېڭىيىشىگە يول ئاچتى [adf-magazine.com](https://adf-magazine.com). ئىسلام قىممەت قارىشى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بۇ تەشكىلاتلارنىڭ يەرلىك مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرى ئارىسىدا پىتنىخورلۇق تېرىشى، ئۆزئارا قىرغىنچىلىقنى قوزغىشى ۋە خەلقنىڭ تۇرمۇش مەنبەلىرىنى ۋەيران قىلىشى شەرىئەتنىڭ ئەسلى مەقسىتى بولغان «جان، مال ۋە دىننى قوغداش» پىرىنسىپىغا پۈتۈنلەي زىتتۇر [shu.edu](https://scholarship.shu.edu).

خوراسان ۋىلايىتى (ISIS-K) ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا بىخەتەرلىك تەھدىتى

ئافغانىستاننى بازا قىلغان داعش خوراسان ۋىلايىتى (ISIS-K) 2026-يىلىغا كەلگەندە رايون خاراكتېرلىك ئەڭ چوڭ تەھدىتكە ئايلاندى. بۇ گۇرۇپپا پەقەت ئافغانىستان ئىچىدىلا ئەمەس، بەلكى تاجىكىستان، ئۆزبېكىستان ۋە پاكىستان قاتارلىق دۆلەتلەرگىمۇ سىڭىپ كىرىشكە ئۇرۇنماقتا [caspianpost.com](https://caspianpost.com). 2026-يىلى يانۋاردا تاجىك-ئافغان چېگراسىدا يۈز بەرگەن توقۇنۇشلار ۋە كابۇلدىكى چەتئەللىك دىپلوماتلارغا قىلىنغان ھۇجۇملار بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر [caspianpost.com](https://caspianpost.com).

ISIS-K نىڭ تەشۋىقات ماشىنىسى ئوتتۇرا ئاسىيا تىللىرىدا (ئۆزبېك، تاجىك، قىرغىز) كۈچلۈك تەشۋىقات ئېلىپ بېرىپ، ياشلارنى رادىكاللاشتۇرۇشقا تىرىشماقتا [zagrebsecurityforum.com](https://www.zagrebsecurityforum.com). بۇ ئەھۋال رايون دۆلەتلىرىنى (رۇسىيە ۋە جۇڭگو قاتارلىق كۈچلەر بىلەن بىرلىكتە) تېخىمۇ قاتتىق بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنى ئېلىشقا مەجبۇرلىماقتا، بۇ بولسا كۆپىنچە ھاللاردا دىنىي ئەركىنلىكنىڭ بوغۇلۇشىغا ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ تېخىمۇ كۆپ بېسىمغا ئۇچرىشىغا سەۋەب بولماقتا [afpc.org](https://www.afpc.org).

خەلقئارا بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى ۋە «چوڭ دۆلەتلەر ئويۇنى»

2026-يىلىدىكى خەلقئارا بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىدە بىر چوڭ بۇرۇلۇش كۆرۈلدى. ئامېرىكىنىڭ 2026-يىللىق دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى (NDS) دىققەتنى «چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى»گە (بولۇپمۇ جۇڭگوغا) قاراتقان بولسىمۇ، ئەمما داعشنى يەنىلا «ئىزچىل داۋاملىشىۋاتقان تەھدىت» دەپ ئېتىراپ قىلماقتا [csis.org](https://www.csis.org). غەرب دۆلەتلىرى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش باھانىسى بىلەن مۇسۇلمان ئەللىرىدىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشسا، رۇسىيە ۋە جۇڭگو ئۆزلىرىنىڭ رايون خاراكتېرلىك تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن بۇ تەھدىتتىن پايدىلانماقتا [caspianpost.com](https://caspianpost.com).

ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن قارىغاندا، داعشنىڭ مەۋجۇتلۇقى خەلقئارا كۈچلەرگە مۇسۇلمانلارنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىش ئۈچۈن «قانۇنىي» باھانە يارىتىپ بەرمەكتە. بۇ ئەھۋال ئۈممەتنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ۋە مۇستەقىل سىياسىي ئىرادە تىكلەش تىرىشچانلىقىغا ئېغىر توسالغۇ بولماقتا [jordannews.jo](https://www.jordannews.jo).

ئۈممەتنىڭ مەيدانى: زۇلۇم، ئىسلاموفوبىيە ۋە ھەقىقىي ئويغىنىش

داعش تەشكىلاتىنىڭ ئەڭ چوڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىغۇچىلار يەنىلا مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆزىدۇر. 2025-يىللىق يەرشارى تېررورلۇق كۆرسەتكۈچىگە ئاساسلانغاندا، تېررورلۇق سەۋەبىدىن قازا قىلغانلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدە يۈز بەرگەن [reliefweb.int](https://reliefweb.int). بۇ تەشكىلاتنىڭ زوراۋانلىقلىرى غەربتە ئىسلاموفوبىيەنىڭ ئەۋج ئېلىشىغا، مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان ئۆچمەنلىك جىنايەتلىرىنىڭ كۆپىيىشىگە سەۋەب بولدى [reliefweb.int](https://reliefweb.int).

ئىسلام ئۆلىمالىرى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا داعشنىڭ تەلىماتلىرىنى «ئىسلامدىن ئەمەس» دەپ رەت قىلماقتا [ing.org](https://ing.org). ئۇلار قۇرئان كەرىمدىكى ئايەتلەرنىڭ مەزمۇن سىرتىدا سۇيىئىستېمال قىلىنىشىغا قارشى چىقىپ، ھەقىقىي خەلىپىلىكنىڭ زۇلۇم ئەمەس، بەلكى رەھمەت ۋە ئادالەت ئۈستىگە قۇرۇلىدىغانلىقىنى تەكىتلىمەكتە [ox.ac.uk](https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk). مۇسۇلمان جەمئىيىتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ رادىكال گۇرۇپپىلارغا قارشى تۇرۇش پەقەت بىر بىخەتەرلىك مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى دىننىڭ ساپلىقىنى ۋە ئۈممەتنىڭ ئوبرازىنى قوغداش جېڭىدۇر.

خۇلاسە

2026-يىلىغا كەلگەندە، «خەلىپە دۆلىتى» تەشكىلاتى تېررىتورىيەسىز بىر «ئىدىئولوگىيەلىك ۋىرۇس»قا ئايلىنىپ، ئافرىقىدىن ئوتتۇرا ئاسىياغىچە بولغان كەڭ رايونلاردا مۇقىمسىزلىق پەيدا قىلماقتا. بۇ تەشكىلاتنىڭ ھەرىكەتلىرى بىر تەرەپتىن مۇسۇلمانلارنىڭ قېنىنى تۆكسە، يەنە بىر تەرەپتىن خەلقئارا كۈچلەرنىڭ رايونغا سىڭىپ كىرىشىگە يول ئاچماقتا. ئۈممەتنىڭ بۇ مۇرەككەپ تەھدىتكە تاقابىل تۇرۇشى ئۈچۈن، پەقەت ھەربىي كۈچلا كاپايە قىلمايدۇ؛ بەلكى سىياسىي ئادالەت، ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە ئەڭ مۇھىمى، ئىسلامنىڭ مۆتەدىل ۋە رەھىمدىل جەۋھىرىنى ياشلارغا توغرا يەتكۈزۈش زۆرۈردۇر. ھەقىقىي خەلىپىلىك روھى — زوراۋانلىقتا ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتكە خىزمەت قىلىش ۋە ئادالەتنى تىكلەشتە نامايان بولىدۇ.