ئۇيغۇر ساداسى سىزگە رايوننىڭ ئەڭ يېڭى ۋەزىيىتى، مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ ھازىرقى ھالىتى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ مۇناسىۋەتلىك كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىگە بولغان چوڭقۇر تەھلىلى ۋە مەخسۇس دوكلاتلىرىنى سۇنىدۇ.

مۇقەددىمە: ئۇيغۇر ساداسىنىڭ بۇرچى ۋە مۇسۇلمانلار جامائىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى

ئاللاھنىڭ ئىسمى بىلەن باشلايمەن. دۇنيا مۇسۇلمانلىرى جامائىتىنىڭ (ئۈممەت) ئايرىلماس بىر قىسمى بولغان ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ تەقدىرى ھەر بىر مۆمىننىڭ قەلبىنى لەرزىگە سالماقتا. «ئۇيغۇر ساداسى» پەقەت بىر خەۋەر سۇپىسىلا ئەمەس، بەلكى ئاۋازى بوغۇلغانلارنىڭ نالە-پەريادى، شەرقىي تۈركىستان بىلەن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنى باغلايدىغان ئېتىقاد كۆۋرۈكىدۇر. 2026-يىلدىكى بۇ قىيىنچىلىقلارغا تولغان باھاردا، بىز زۇلۇمنىڭ كۈچەيگەنلىكىنى، شۇنداقلا ئېتىقادنىڭ مۇستەھكەملىكىنى كۆردۇق. بۇ ماقالە سىزگە رايوننىڭ ئەڭ يېڭى ۋەزىيىتى، مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ كرىزىسى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئادالەت بىلەن مەنپەئەت ئوتتۇرىسىدىكى ھەقىقىي مەيدانىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىپ بېرىدۇ.

رايون ۋەزىيىتى: 2026-يىللىق رامىزان مەزگىلىدىكى ئېتىقادقا ھۆرمەتسىزلىك ۋە مەمۇرىي بېسىم

2026-يىللىق رامىزان 17-فېۋرال باشلاندى، بۇ ئەسلىدە دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن ئىبادەت ۋە تەپەككۇر قىلىدىغان مۇقەددەس پەيت ئىدى. قانداقلا بولمىسۇن، «ئۇيغۇر ساداسى» قولغا كەلتۈرگەن ئەڭ يېڭى خەۋەرلەرگە قارىغاندا، خىتاي دائىرىلىرى رامىزاننىڭ تۇنجى كۈنى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەڭ مۇھىم ئېتىقاد مەركىزى بولغان قەشقەر ھېيتگاھ مەسچىتىدە كەڭ كۆلەملىك ئۇسسۇل نومۇرلىرىنى ئورۇنلىغان [Source](https://uyghurtimes.com). بۇ خىل مۇقەددەس جايدىكى كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرى مۇسۇلمانلارنىڭ ئېتىقادىنى ئاشكارا مەسخىرە قىلىش ۋە ھۆرمەتسىزلىك قىلىش دەپ قارالدى. دۇنيا مۇسۇلمانلىرى مەسچىتلەردە سەجدە قىلىۋاتقاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۆمىنلەر ئۆز ئاتا-بوۋىلىرى قۇرغان بۇ مۇقەددەس جايلاردا ئەركىن ئىبادەت قىلىش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىندى.

بۇنىڭدىن باشقا، مەمۇرىي جەھەتتىكى ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرى كۈندىلىك تۇرمۇشنىڭ ھەر بىر بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىغا سىڭىپ كىرمەكتە. 2026-يىلى 19-فېۋرال، ئاقسۇ ۋىلايىتى يېڭى بەلگىلىمە چىقىرىپ، بارلىق ئۇيغۇر ئاھالىلىرىنىڭ شوپۇرلۇق ئىمتىھانىغا قاتناشقاندا پۈتۈن جەرياندا خىتاي تىلىنى ئىشلىتىشىنى تەلەپ قىلدى [Source](https://uyghurtimes.com). بۇ پەقەت تېخنىكىلىق تەلەپلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر تىلىنىڭ كۈندىلىك ئىشلىتىلىشىنى سىستېمىلىق ئاجىزلاشتۇرۇش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنى تېزلىتىشنىڭ يەنە بىر ئىسپاتىدۇر. بۇ خىل «تىل ھۆكۈمرانلىقى» ياش ئەۋلادلارنىڭ ئانا تىلى ۋە قۇرئان تىلى بىلەن بولغان باغلىنىشىنى ئۈزۈپ، مىللىي كىملىكنى تۈپتىن يوقىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ ھازىرقى ھالىتى: ئىسلام دىنىنى «خىتايلاشتۇرۇش»نىڭ چوڭقۇر كرىزىسى

ئىسلام دىنىنى «خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى 2026-يىلى تېخىمۇ رادىكال باسقۇچقا كىردى. بۇ سىياسەتنىڭ يادروسى دىنىي ئىناقلىق ئەمەس، بەلكى مەمۇرىي ۋاسىتىلەر ئارقىلىق ئىسلام ئەقىدىلىرىنى مەجبۇرىي ئۆزگەرتىپ، ئۇنى دۇنياۋى ھاكىمىيەتنىڭ ئىدېئولوگىيەسىگە خىزمەت قىلدۇرۇشتۇر. «2025-يىللىق شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى»گە ئاساسلانغاندا، رايوندىكى دىنىي ئەركىنلىككە بولغان بېسىم تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتتى [Source](https://uyghurtimes.com).

1. مېمارچىلىق بەلگىلىرىنىڭ يوقىتىلىشى: 2017-يىلدىن بۇيان، مىڭلىغان مەسچىت گۈمبەزلىرى ۋە مۇنارلىرى چېقىۋېتىلىپ، ئورنىغا خىتاي ئۇسلۇبىدىكى بىناكارلىق ئۇسلۇبى ئالماشتۇرۇلدى. بۇ خىل كۆرۈنۈشتىكى «ئىسلامسىزلاشتۇرۇش» رايوننىڭ ئىسلامىي جۇغراپىيەلىك ئالاھىدىلىكىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ [Source](https://www.eastasiaforum.org). 2. ئەقىدىلەرنىڭ بۇرمىلىنىشى ۋە تەكشۈرۈلۈشى: دائىرىلەر قۇرئان ساقلاشنى چەكلەپلا قالماي، ھەدىس ۋە ئەقىدىلەرنى «قايتا شەرھلەش» ئارقىلىق، ھاكىمىيەتكە بويسۇنۇشنى ئاللاھقا بويسۇنۇشتىن ئۈستۈن قويۇشقا ئۇرۇندى. 2025-يىلى ئىيۇلدا، تۈركىيەلىك ساياھەتچىلەر ئۈرۈمچىدىكى مەسچىتلەرنىڭ كۆزىتىش كامېرالىرى بىلەن تولغانلىقىنى، ھەر قانداق رۇخسەتسىز دىنىي ئىپادىلەرنىڭ دەرھال قولغا ئېلىنىشقا سەۋەب بولىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى [Source](https://uyghurtimes.com). 3. ئائىلە ئالاقىسىنىڭ ئۈزۈلۈشى: ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى (UHRP) 2026-يىلى فېۋرالدا ئېلان قىلغان دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي دائىرىلىرى چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار بىلەن ئىچكىرىدىكى ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنىڭ ئالاقىسىنى قەستەن ئۈزۈۋاتىدۇ، بۇ خىل «رەقەملىك ئايرىۋېتىش» مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ ئائىلە باغلىنىشىنى مەجبۇرىي ئۈزۈپ تاشلىدى [Source](https://uyghurtimes.com).

خەلقئارا جەمئىيەت تەھلىلى: ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC)نىڭ سۈكۈتى ۋە خىيانىتى

دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن ئەڭ ئاچچىق بولغىنى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC)نىڭ بۇ مەسىلىدىكى ئاجىز مەيدانىدۇر. 2026-يىلى 26-يانۋار، OIC باش كاتىپى ھۈسەيىن ئىبراھىم تاھا بېيجىڭنى زىيارەت قىلغان مەزگىلدە، خىتاي يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى بىلەن كۆرۈشتى [Source](https://uyghurstudy.org). ئېچىنىشلىق يېرى شۇكى، رەسمىي ئۇقتۇرۇشتا، OIC ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە دىنىي زۇلۇمنى تىلغا ئالمايلا قالماي، ئەكسىچە خىتاي بىلەن بولغان «تارىخىي باغلىنىش» ۋە «ستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق»نى تەكىتلىدى [Source](https://uyghurcongress.org).

بۇ مەيدان ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى (CUS) ۋە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (WUC) تەرىپىدىن OIC قۇرۇلغان چاغدىكى ئەسلى مەقسەتكە خىيانەت قىلىش دەپ قاتتىق ئەيىبلەندى [Source](https://uyghurstudy.org). دۇنيادىكى 1 مىليارد 800 مىليون مۇسۇلمانغا ۋەكىللىك قىلىدىغان خەلقئارالىق تەشكىلات بولۇش سۈپىتى بىلەن، OIC شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، رامىزاننىڭ چەكلىنىشى، مۆمىنلەرنىڭ قامىلىشى قاتارلىق پاجىئەلەر ئالدىدا ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە دىپلوماتىك سۆزلەرنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويدى. قۇرئان بىزگە: «سىلەر نېمىشقا ئاللاھنىڭ يولىدا ۋە زۇلۇمغا ئۇچرىغان ئەرلەر، ئاياللار ۋە بالىلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن جەڭ قىلمايسىلەر؟» (4:75) دەپ تەلىم بېرىدۇ. OICنىڭ سۈكۈتى، شۈبھىسىزكى، دۇنيا مۇسۇلمانلىرى جامائىتىنىڭ ۋىجدانىنى سىنىماقتا [Source](https://uyghurstudy.org).

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە كىشىلىك ھوقۇق جاۋابكارلىقى: 2026-يىلدىكى خەلقئارالىق ئويۇن

كىشىلىك ھوقۇق جاۋابكارلىقى جەھەتتە، خەلقئارا جەمئىيەت پۈتۈنلەي سۈكۈت قىلمىدى. 2026-يىلى 22-يانۋار، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى يەنە بىر قېتىم قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇش بېرىپ، شەرقىي تۈركىستاندا مەۋجۇت بولغان مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ كۆلىمىنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» شەكىللەندۈرۈشكە يېتىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى [Source](https://www.ohchr.org). مۆلچەرلىنىشىچە، 1 مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر ۋە 650 مىڭ تىبەتلىك بۇ خىل سىياسەتلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بولۇپ، ئۇلار زېمىنىدىن مەجبۇرىي كۆچۈرۈلۈپ، زاۋۇتلاردا قاتتىق كۆزىتىش ئاستىدا تۆۋەن مائاشلىق ئەمگەككە سېلىنماقتا [Source](https://uyghurcongress.org).

ئامېرىكا پارلامېنتى بۇ مەسىلىدە يۇقىرى بېسىم ھالىتىنى ساقلاپ كەلدى. 2026-يىلى 27-فېۋرال، ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسىنىڭ باشلىقى جونسون ئالاھىدە تەكلىپ بىلەن قاماقتا يېتىۋاتقان ئۇيغۇر دوختۇرى گۈلشەن ئابباسنىڭ قىزى زىبا مۇراتنى دۆلەت ئەھۋالى دوكلاتىغا ئالاھىدە مېھمان سۈپىتىدە تەكلىپ قىلدى [Source](https://uyghurtimes.com). بۇ ھەرىكەت كۈچلۈك سىمۋوللۇق ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ، دۇنياغا ئۇيغۇر ئائىلىلىرىنىڭ پارچىلىنىش ئازابىنى كۆرسەتتى، شۇنداقلا خەلقئارا جەمئىيەتنى بۇ يۈز بېرىۋاتقان پاجىئەگە كۆز يۇمالمايدىغان ھالەتكە كەلتۈردى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، «2025-يىللىق ئۇيغۇر سىياسىتى قانۇن لايىھەسى»نىڭ پارلامېنتتا ئىلگىرى سۈرۈلۈشى، كەلگۈسىدىكى جازا ۋە جاۋابكارلىق ئۈچۈن قانۇنىي ئاساس ياراتتى [Source](https://campaignforuyghurs.org).

ئۇيغۇر ساداسى: ھەقىقەتنىڭ قوغدىغۇچىسى

ئۇچۇر قامالى كۈچىيىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، «ئۇيغۇر ساداسى» ۋە ئۇنىڭ ئانا سۇپىسى «ئۇيغۇر ۋاقتى» گېزىتى ھەل قىلغۇچ رول ئوينىماقتا. 2026-يىلى 23-فېۋرال، بۇ سۇپا «ئۇيغۇر ھەپتىلىك خەۋەرلىرى» پودكاستىنى يولغا قويۇپ، كۆپ تىللىق تارقىتىش ئارقىلىق تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن تۇنجى قول ئاۋازنى ئاڭلىشىنى مەقسەت قىلدى [Source](https://uyghurtimes.com).

بىز پەقەت ئازابنىلا خەۋەر قىلماي، بەلكى قارشىلىقنىمۇ خاتىرىلەيمىز. ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى»دىن تارتىپ، پراگادا ئۆتكۈزۈلگەن ئىلھام توختىنىڭ قولغا ئېلىنغانلىقىنىڭ 12 يىللىقىنى خاتىرىلەش پائالىيىتىگىچە، ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ سۈرگۈندە كۆرسەتكەن ئېتىقاد كۈچى كىشىنى تەسىرلەندۈرىدۇ [Source](https://www.uygurnews.com). بۇ كۈچ ئاللاھتىن قورقۇش ۋە ئادالەتنى قوغلىشىشتىن كەلگەن. رۇشەن ئابباس 2026-يىللىق خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك باشلىقلار يىغىنىدا ئېيتقاندەك: «بىز ئۇيغۇر ئاياللىرىغا، ئېتىقادقا قارشى ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بۇ ئۇرۇشقا قارىتا سۈكۈت قىلالمايمىز» [Source](https://uyghurtimes.com).

خۇلاسە: ئادالەت چوقۇم كېلىدۇ

شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازابى پۈتۈن ئىنسانىيەتنىڭ يارىسى، شۇنداقلا دۇنيا مۇسۇلمانلىرى جامائىتىنىڭ سىنىقىدۇر. مەسچىتلەر ئۇسسۇلخانىغا ئايلانغاندا، قۇرئان ئۆگىتىش چەكلەنگەندە، قېرىنداشلىرىمىز زاۋۇتلاردا تەر ۋە كۆز ياش تۆككەندە، بىز پەقەت تاماشىبىن بولۇپ قالماسلىقىمىز كېرەك. ئادالەت كېچىكىشى مۇمكىن، ئەمما ھەرگىز كېلمەي قالمايدۇ. ئاللاھ قۇرئاندا ۋەدە قىلغان: «ھەقىقەت كەلدى، باتىل يوق بولدى؛ باتىل ھەقىقەتەن يوق بولغۇچىدۇر» (17:81).

«ئۇيغۇر ساداسى» ئۆز ئورنىدا چىڭ تۇرۇپ، سىزگە ئەڭ ھەقىقىي خەۋەرلەرنى يەتكۈزۈشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. بىز دۇنيا مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەتلىرىنى، غەيرىي ھۆكۈمەت تەشكىلاتلىرىنى ۋە ھەر بىر ئادەتتىكى مۆمىننى ئادالەت قورالىنى قولغا ئېلىپ، دىپلوماتىك بېسىم، ئىقتىسادىي بايقۇت ۋە جامائەت پىكىرىنى قوللاش ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەركىنلىكى ۋە ئىززەت-ھۆرمىتى ئۈچۈن كۈرەش قىلىشقا چاقىرىمىز. ئاللاھ زۇلۇمغا ئۇچرىغانلارنى قوغدىسۇن، ئۇلارغا سەۋر ۋە غەلىبە ئاتا قىلسۇن. ئامىن.