خەلقئارا ئۇيغۇر تورى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەڭ يېڭى خەۋەرلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىنى خەلقئاراغا ئاڭلىتىشتىكى ئەڭ مۇھىم ئۇچۇر سۇپىسىغا ئايلاندى

كىرىش سۆز: زۇلمەت ئىچىدىكى نۇر

بۈگۈنكى رەقەملىك دەۋردە، ئۇچۇر پەقەت بىر خەۋەرلا ئەمەس، بەلكى مەزلوم خەلقلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان كۈرىشىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك قورالىدۇر. «خەلقئارا ئۇيغۇر تورى» (International Uyghur Network) دەل مۇشۇنداق بىر تارىخىي مەسئۇلىيەتنى زىممىسىگە ئېلىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى مىليونلىغان مۇسۇلمان ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا ئاڭلىتىدىغان، خىتاينىڭ ئۇچۇر قامال قىلىش سىياسىتىنى پارچىلايدىغان ئەڭ مۇھىم سۇپىغا ئايلاندى. 2026-يىلىغا كەلگەندە، بۇ سۇپا پەقەت بىر خەۋەر تورى بولۇپلا قالماي، بەلكى پۈتۈن دۇنيادىكى ئۇيغۇر جامائىتىنى تۇتاشتۇرىدىغان رەقەملىك كۆۋرۈك ۋە ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ۋىجدانىنى ئويغىتىدىغان بىر چاقىرىق مەركىزى بولۇپ شەكىللەندى.

ئۇچۇر ئۇرۇشى ۋە خەلقئارا ئۇيغۇر تورىنىڭ رولى

خىتاي ھۆكۈمىتى يىللاردىن بۇيان شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە دىنىي باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن غايەت زور مەبلەغ سەرپ قىلىپ، يالغان تەشۋىقات ماشىنىلىرىنى ئىشقا سېلىپ كەلمەكتە. [Human Rights Watch](https://www.hrw.org) نىڭ دوكلاتلىرىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي رايوندىكى رەقەملىك نازارەتنى كۈچەيتىپ، سىرتقى دۇنيا بىلەن بولغان ئالاقىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈپ تاشلاشقا ئۇرۇنماقتا. مۇشۇنداق بىر شارائىتتا، خەلقئارا ئۇيغۇر تورى يەر ئاستىدىن كەلگەن ئۇچۇرلارنى توپلاش، دەلىللەش ۋە دۇنيا تاراتقۇلىرىغا سۇنۇشتا ھالقىلىق رول ئوينىدى.

بۇ سۇپا ئارقىلىق، لاگېرلاردا يۈز بېرىۋاتقان ئېچىنىشلىق ۋەقەلەر، مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىۋاتقان ياشلار ۋە دىنىي ئېتىقادى سەۋەبلىك تۈرمىلەرگە تاشلانغان ئۆلىمالارنىڭ ئەھۋالى دۇنيا كۈن تەرتىپىگە ئېلىپ كېلىندى. بولۇپمۇ 2025-يىلىنىڭ ئاخىرى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئاشكارىلانغان يېڭى دەلىل-ئىسپاتلار، خىتاينىڭ «قايتا تەربىيەلەش» نامىدىكى زۇلمىنىڭ يەنىلا داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org).

ئىسلام ئۈممىتى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى: بىر گەۋدە، بىر ئاغرىق

ئىسلام دىنىنىڭ تەلىماتى بويىچە، «مۇسۇلمانلار بىر بەدەننىڭ ئەزالىرىغا ئوخشايدۇ، ئەگەر بىر ئەزا ئاغرىسا، پۈتۈن بەدەن ئۇنىڭ ئاغرىقىنى ھېس قىلىدۇ». خەلقئارا ئۇيغۇر تورى بۇ ئۇلۇغۋار پرىنسىپنى ئاساس قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىغا كېلىۋاتقان مۇسىبەتلەرنى ئىسلام دۇنياسىغا يەتكۈزۈشنى ئالدىنقى نىشان قىلماقتا.

گەرچە بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەت سەۋەبلىك سۈكۈت قىلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما خەلقئارا ئۇيغۇر تورى ئارقىلىق تارقالغان خەۋەرلەر ئىسلام دۇنياسىدىكى ئاممىۋى تەشكىلاتلار، ئۆلىمالار ۋە ياشلار ئارىسىدا زور تەسىر قوزغىدى. [Uyghur Human Rights Project](https://uhrp.org) نىڭ 2026-يىللىق يېڭى دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، ئىسلام دۇنياسىدىكى خەلقلەرنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بولغان تونۇشى ئالدىنقى يىللارغا قارىغاندا %40 ئاشقان. بۇ، خەلقئارا ئۇيغۇر تورىنىڭ ئۇچۇر تارقىتىش كۈچىنىڭ نەتىجىسىدۇر.

يېقىنقى تەرەققىياتلار: مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى

2026-يىلىغا كەلگەندە، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش سىستېمىسى تېخىمۇ مۇرەككەپلىشىپ، ئىچكىرى ئۆلكىلەرگە كېڭەيدى. خەلقئارا ئۇيغۇر تورى ئېلان قىلغان ئەڭ يېڭى تەكشۈرۈش دوكلاتلىرىدا، نۇرغۇنلىغان خەلقئارالىق ماركىلارنىڭ يەنىلا ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگىكىدىن پايدىلىنىۋاتقانلىقى پاش قىلىندى. بۇ ئۇچۇرلار ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى توسۇش قانۇنى» (UFLPA) نى تېخىمۇ چىڭىتىشىغا تۈرتكە بولدى [U.S. Department of State](https://www.state.gov).

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، رايوندىكى مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، قۇرئان كەرىملەرنىڭ يىغىۋېلىنىشى ۋە بالىلارنىڭ ئائىلىسىدىن ئايرىۋېلىنىپ «يېتىمخانىلار»دا خىتايچە تەربىيەلىنىشىگە ئائىت سىنلىق دەلىللەر خەلقئارا ئۇيغۇر تورىدا ئۈزلۈكسىز ئېلان قىلىنىپ تۇرماقتا. بۇ، خىتاينىڭ پەقەت بىر مىللەتنىلا ئەمەس، بەلكى بىر ئېتىقادنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنىڭ ئېنىق ئىسپاتىدۇر.

خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئىنكاسى ۋە سىياسىي تەسىرى

خەلقئارا ئۇيغۇر تورى تەمىنلىگەن ئۇچۇرلار ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ يىغىنلىرىدا مۇھىم پايدىلىنىش ماتېرىيالى بولۇپ كەلمەكتە. 2026-يىلى فېۋرالدا ئۆتكۈزۈلگەن يىغىندا، بىر قانچە دۆلەت خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەرىكەتلىرىنى «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ ئەيىبلىدى. بۇ يەردە تور سۇپىسىنىڭ رولى شۇكى، ئۇ سىياسەتچىلەرنى قۇرۇق سۆز بىلەن ئەمەس، بەلكى نەق مەيدان دەلىللىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ.

مۇسۇلمان سىياسەتچىلەر ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ئۈچۈن، بۇ تور بېكىتى بىر «ئۇچۇر ئامبىرى» غا ئايلاندى. ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكىنى، تىلىنى ۋە دىنىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان كۈرىشى، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئەركىنلىك سۆيەر خەلقلەرگە ئىلھام بەرمەكتە.

خۇلاسە: ئادالەت ئۈچۈن بىرلىشىش

خەلقئارا ئۇيغۇر تورى پەقەت بىر تاراتقۇلا ئەمەس، ئۇ بىر مەسئۇلىيەتنىڭ سىمۋولىدۇر. شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئاۋازى بولۇش، ئۇلارنىڭ تارتقان زۇلمىنى دۇنياغا جار سېلىش ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ ۋە ھەر بىر ۋىجدانلىق ئىنساننىڭ بۇرچىدۇر. خىتاينىڭ زۇلمى قانچىلىك كۈچلۈك بولمىسۇن، ھەقىقەتنىڭ نۇرىنى مەڭگۈ توسۇپ قالالمايدۇ. خەلقئارا ئۇيغۇر تورى بۇ نۇرنى تارقىتىشتا داۋاملىق ئالدىنقى سەپتە تۇرىدۇ.

ئىسلام دۇنياسى ۋە خەلقئارا جەمئىيەت بۇ سۇپىدىن كەلگەن چاقىرىقلارغا قۇلاق سېلىشى، زۇلۇمغا قارشى ئەمەلىي قەدەم بېسىشى كېرەك. چۈنكى، ئادالەت كېچىكسە، زۇلۇم كۈچىيىدۇ. بىز بىرلىكتە ھەرىكەت قىلغاندىلا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەركىنلىكى ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىنى قوغداپ قالالايمىز.