شەرقىي تۈركىستان گېزىتى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى ۋە خەلقئارادىكى سىياسىي ئۆزگىرىشلەرنى يورۇتۇپ بەرمەكتە.

كىرىش سۆز: ھەقىقەتنىڭ ساداسى

بۈگۈنكى كۈندە، ئۇچۇر-ئالاقە ۋاسىتىلىرى زامانىۋى ئۇرۇشلارنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانغان ئەھۋالدا، «شەرقىي تۈركىستان گېزىتى» ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشتا مۇھىم بىر ئىستراتېگىيەلىك بازا بولۇپ خىزمەت قىلماقتا. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇچۇر قامىلى ۋە ساختا تەشۋىقاتلىرىغا قارشى تۇرۇشتا، بۇ گېزىت پەقەت بىر خەۋەر مەنبەسىلا ئەمەس، بەلكى مىللىي كىملىك، ئىسلامىي قىممەت قاراش ۋە سىياسىي ئويغىنىشنىڭ مەشئىلىدۇر. بولۇپمۇ 2026-يىلىغا كەلگەندە، خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ مۇرەككەپلىشىشى ۋە رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلارنىڭ كۆپىيىشى بىلەن، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئورتاق دەردى سۈپىتىدە كۈنتەرتىپكە كەلتۈرۈش تېخىمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولماقتا [Istiqlal Haber](https://www.istiqlalhaber.com).

شەرقىي تۈركىستان گېزىتىنىڭ مىسسىيەسى ۋە ئىسلامىي مەۋقەسى

«شەرقىي تۈركىستان گېزىتى» شەرقىي تۈركىستان مەتبۇئات ۋە ئۇچۇر جەمئىيىتىنىڭ رەسمىي ئورگىنى سۈپىتىدە، ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ۋە مىللىي كىملىكىنى قوغداشنى ئۆزىنىڭ ئەڭ ئالىي مەقسىتى قىلغان. ئىسلام دىنىنىڭ ئادالەت، ھۆرلۈك ۋە زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش پىرىنسىپلىرىغا ئاساسلانغان بۇ تاراتقۇ، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ دۇچ كېلىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى «ئۈممەتنىڭ يارىسى» سۈپىتىدە تەسۋىرلەيدۇ. گېزىتنىڭ تەھرىرلىك سىياسىتىدە، خىتاينىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتىنىڭ ماھىيىتىنى ئېچىپ بېرىش ۋە مەسچىتلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى، دىنىي ئالىملارنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشى قاتارلىق جىنايەتلەرنى پاش قىلىش ئاساسلىق ئورۇندا تۇرىدۇ [Uyghur Times](https://uyghurtimes.com).

بۇ گېزىت يەنە، مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدىكى سۈكۈتىنى تەنقىد قىلىش بىلەن بىرگە، ئىسلام دۇنياسىدىكى خەلقلەرنى ئويغىتىشقا تىرىشىدۇ. ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بىر مۇسۇلماننىڭ زۇلۇمغا ئۇچرىشى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئاغرىقىدۇر. «شەرقىي تۈركىستان گېزىتى» دەل مۇشۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ مەسىلىسىنى پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى بىر ئېتىقاد ۋە ئىنسانىيەت مەسىلىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويماقتا.

نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت: زۇلۇمنىڭ يېڭى باسقۇچى ۋە گېزىتنىڭ رولى

2025-يىلىنىڭ ئاخىرى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى كونتروللۇقىنى تېخىمۇ كۈچەيتىپ، «يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت قىلىش» ۋە «مەجبۇرىي ئەمگەك» سىستېمىسىنى يېڭى بىر بالداققا كۆتۈردى. «شەرقىي تۈركىستان گېزىتى» يېقىنقى خەۋەرلىرىدە، خىتاينىڭ رايوندىكى ئاتالمىش «كەسپىي تەربىيەلەش مەركەزلىرى» نى زاۋۇتلارغا ئايلاندۇرۇپ، ئۇيغۇرلارنى قۇل سۈپىتىدە ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى تەپسىلىي پاش قىلدى [Radio Free Asia](https://www.rfa.org/uyghur).

گېزىتنىڭ 2026-يىلى فېۋرال ئېيىدىكى سانلىرىدا، خىتاينىڭ «ئائىلە پىلانلاش» نامى ئاستىدا ئۇيغۇر نوپۇسىنى سىستېمىلىق ئازايتىش سىياسىتى ۋە بالىلارنى ئائىلىسىدىن ئايرىپ «بالىلار لاگېرلىرى» دا خىتايچە تەربىيەلەش قىلمىشلىرىغا ئائىت يېڭى دەلىللەر ئېلان قىلىندى. بۇ خەۋەرلەر خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ (ب د ت) دىققەت مەركىزىگە كەلدى. گېزىت يەنە، خىتاينىڭ رايوندىكى تەبىئىي بايلىقلارنى تالان-تاراج قىلىشى ۋە بۇ بايلىقلارنىڭ ئۇيغۇر خەلقىگە ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىگە خىزمەت قىلىۋاتقانلىقىنى ئانالىز قىلدى.

خەلقئارا سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەھلىللەر

«شەرقىي تۈركىستان گېزىتى» خەلقئارا سىياسەتتىكى ئۆزگىرىشلەرنى ئۇيغۇر مەسىلىسى نۇقتىسىدىن ناھايىتى ئەتراپلىق كۆزىتىپ كەلمەكتە. بولۇپمۇ ئامېرىكا، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىنىڭ خىتايغا بولغان پوزىتسىيەسى گېزىتنىڭ مۇھىم تېمىلىرىدىن بىرىدۇر.

1. **غەرب دۆلەتلىرىنىڭ پوزىتسىيەسى:** گېزىت ئامېرىكا ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ خىتايغا قاراتقان ئىقتىسادىي جازالىرى ۋە «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى چەكلەش قانۇنى» نىڭ ئىجرا قىلىنىش ئەھۋالىنى يېقىندىن كۆزىتىدۇ. 2026-يىلىدىكى يېڭى سىياسىي ۋەزىيەتتە، غەربنىڭ خىتاي بىلەن بولغان رىقابىتىدە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ قانداق بىر كوزىرغا ئايلانغانلىقىنى تەھلىل قىلىدۇ [Turkistan Times](https://www.turkistantimes.com). 2. **ئىسلام دۇنياسى ۋە ئوچۇق خەت:** گېزىت ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا (OIC) ئەزا دۆلەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرى سەۋەبلىك سۈكۈت قىلىشىنى قاتتىق تەنقىد قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، مۇسۇلمان خەلقلەر ئارىسىدا ئۇيغۇرلارغا بولغان ھېسداشلىقنى قوزغاش ئۈچۈن، ئەرەب ۋە ئىنگلىز تىللىرىدىكى قوشۇمچە ماتېرىياللارنى تارقىتىشقا ئەھمىيەت بېرىدۇ. 3. **تۈرك دۆلەتلىرىنىڭ رولى:** تۈركىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدىكى مەۋقەسى گېزىتنىڭ دائىملىق مۇنازىرە تېمىسىدۇر. گېزىت تۈرك دۆلەتلىرىنى ئۆز قېرىنداشلىرىغا ئىگە چىقىشقا ۋە خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ تۇزاقلىرىدىن ھوشيار بولۇشقا چاقىرىدۇ.

تاراتقۇ جىھادى: قەلەم ئارقىلىق كۈرەش قىلىش

ئىسلام تارىخىدا قەلەم بىلەن قىلىنغان جىھادنىڭ ئورنى ئىنتايىن يۇقىرىدۇر. «شەرقىي تۈركىستان گېزىتى» بۈگۈنكى كۈندە مۇشۇ ۋەزىپىنى ئۈستىگە ئالغان. خىتاينىڭ مىلياردلىغان دوللار سەرپ قىلىپ قۇرۇپ چىققان تەشۋىقات ماشىنىسىغا قارشى، چەكلىك ئىمكانىيەتلەر بىلەن ھەقىقەتنى يېزىش بىر ئىبادەت دەپ قارىلىدۇ. گېزىت خىزمەتچىلىرى ۋە يازغۇچىلىرى ئۆزلىرىنى بىرەر سىياسىي گۇرۇپپىنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن بىر مەزلوم مىللەتنىڭ ۋەكىلى دەپ بىلىدۇ.

گېزىت يەنە، ياش ئەۋلاد ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي روھىنى ئويغىتىش، ئۇلارغا ئۆز تارىخىنى ۋە دىنىنى توغرا ئۆگىتىش ئۈچۈن مەخسۇس سەھىپىلەرنى ئاجراتقان. بۇ ئارقىلىق، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىپ، ئۇلارنىڭ كىملىكىنى يوقىتىش پىلانىغا سىستېمىلىق زەربە بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

يېقىنقى خەۋەرلەر ۋە كەلگۈسىگە نەزەر (2026-يىلى فېۋرال)

2026-يىلى 2-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، «شەرقىي تۈركىستان گېزىتى» خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى تارتقان بىر قاتار مۇھىم خەۋەرلەرنى ئېلان قىلدى: - **ب د ت دىكى يېڭى دوكلات:** ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 2026-يىللىق يىغىنىدا، شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنىي ئەركىنلىكنىڭ پۈتۈنلەي بوغۇلغانلىقى ۋە مەسچىتلەرنىڭ ساياھەت ئورنىغا ئايلاندۇرۇلغانلىقى ھەققىدە يېڭى بىر دوكلات سۇنۇلدى. گېزىت بۇ دوكلاتنىڭ تەپسىلاتلىرىنى ئۇيغۇرچە تەرجىمە قىلىپ تارقاتتى. - **خىتاينىڭ تىرانسىيۇنال بېسىمى:** خىتاي جاسۇسلىرىنىڭ چەتئەلدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە قاراتقان تەھدىتلىرى ۋە تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىكى ئۇيغۇر جامائىتىگە قىلىۋاتقان بېسىملىرى پاش قىلىندى. - **ئىقتىسادىي بايقۇت:** ياۋروپادىكى بىر قىسىم چوڭ شىركەتلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن چېتىشلىقى بارلىقى ئاشكارىلانغاندىن كېيىن، گېزىت مۇسۇلمانلارنى بۇ شىركەتلەرنىڭ مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىشقا چاقىردى.

خۇلاسە

«شەرقىي تۈركىستان گېزىتى» پەقەت بىر ۋاراق قەغەز ياكى بىر تور بەت ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەركىنلىككە بولغان تەشنالىقىنىڭ، ئېتىقادىغا بولغان سادىقلىقىنىڭ ۋە زۇلۇمغا باش ئەگمەسلىكىنىڭ سىمۋولىدۇر. خەلقئارا سىياسىي ئۆزگىرىشلەر قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، بۇ گېزىت ئۆز مىسسىيەسىنى داۋاملاشتۇرۇپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھۆرلۈك قۇياشى چىققۇچە ھەقىقەتنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ھەر بىر ئەزاسى ئۈچۈن، بۇ گېزىتنى قوللاش ۋە ئۇنىڭدىكى خەۋەرلەرنى تارقىتىش بىر ۋىجدانىي ۋە دىنىي مەجبۇرىيەتتۇر. زۇلۇم مەڭگۈ داۋاملاشمايدۇ، ئەمما ھەقىقەت ئۈچۈن تاشلانغان ھەر بىر قەدەم تارىخ بەتلىرىدە ئەبەدىي ساقلىنىدۇ.