شەرقىي ئىسلام ھەرىكىتى ئىسلام ئاۋازى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان يېڭى سىنلىق بايانات ۋە رايوندىكى نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت ئانالىزى

كىرىش سۆز: زۇلۇمغا قارشى ئۆچمەس ئوت

2026-يىلىنىڭ بېشىدا، شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتىنىڭ (TIP) تەشۋىقات ئورگىنى بولغان «ئىسلام ئاۋازى» (Islam Awazi) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان يېڭى سىنلىق بايانات، پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمانلارنىڭ، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ دىققىتىنى قايتىدىن قوزغىدى. بۇ سىنلىق بايانات پەقەت بىر تەشۋىقات ماتېرىيالى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى رايوندىكى گېئوپولىتىكىلىق ئۆزگىرىشلەر، سۈرىيەدىكى يېڭى ۋەزىيەت ۋە ئافغانىستاندىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەر ئارقا كۆرۈنۈشىدە ئوتتۇرىغا چىققان بىر ئىستراتېگىيەلىك خىتابنامە ھېسابلىنىدۇ. خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىسلامىي كىملىكنى يوقىتىش ۋە مىللىي قىرغىنچىلىق سىياسىتى ئەۋجىگە چىققان بىر پەيتتە، بۇنداق باياناتلار ئۈممەتنىڭ ۋىجدانىنى ئويغىتىش ۋە قارشىلىق كۆرسىتىش روھىنى تىرىلدۈرۈشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە [uyghurstudy.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFNYgveBu86F5wm4dFV4hHDVeGeDI251zjsYeqaxv5ACf1ndU6P8hPNN1iHtWcOjYlz0C_Fvb3b2o3AVGX9q5ezTd_--bD8yErbpUkRvzYeWu-sdzASEPsy2AMleVVgRza5CM7JNCjarKuWAiFn9dStGjY2LZ4ISDKKDONBcA8XTSRlNg2hptngnuI8-Q7DqT7IVZk3).

«ئىسلام ئاۋازى» نىڭ يېڭى سىنلىق باياناتىدىكى ئاساسلىق تېمىلار

يېقىندا ئېلان قىلىنغان «چېكىنمە، جەڭ قىل» (Fight, don't retreat) ناملىق سىنلىق باياناتتا، ھەرىكەتنىڭ سۈرىيەدىكى مۇجاھىدلىرىنىڭ ھەربىي مەشىقلىرى ۋە جەڭ مەيدانلىرىدىكى كۆرۈنۈشلىرى كۆرسىتىلگەن [longwarjournal.org](https://www.longwarjournal.org/archives/2024/12/turkistan-islamic-party-uses-video-from-syria-to-encourage-jihad-in-china.php). سىننىڭ مەزمۇنىدا تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە مۇھىم نۇقتىلار گەۋدىلەندۈرۈلگەن:

1. **ئىسلامىي ئادالەت ۋە جىھاد:** سىننىڭ بايانچىسى ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلىشنىڭ ئىسلامدىكى ئەڭ يۇقىرى ئىبادەت ئىكەنلىكىنى، بۇ ئارقىلىق ئاللاھنىڭ دىنىنى ئۈستۈن قىلغىلى ۋە ئىسلامىي ئادالەت ئاستىدا ياشىغىلى بولىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن [fdd.org](https://www.fdd.org/analysis/2024/12/14/turkistan-islamic-party-uses-video-from-syria-to-encourage-jihad-in-china/). 2. **ۋەتەننى ئازاد قىلىش خىتابى:** سىن شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم ئاستىدا قالغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا خىتاب قىلىپ، ئۇلارنى ئۆز ۋەتىنىگە قايتىپ كېلىشكە ۋە خىتاي تاجاۋۇزچىلىرىغا قارشى جىھاد قىلىشقا چاقىرغان. «ئاتا-ئاناڭلار ۋە سىڭىللىرىڭلار سىلەرنىڭ قۇتقۇزۇشىڭلارنى كۈتمەكتە» دېگەن سۆزلەر ئارقىلىق، خىتاي تۈرمىلىرىدىكى ئېچىنىشلىق ئەھۋاللار ئەسكەرتىلگەن [longwarjournal.org](https://www.longwarjournal.org/archives/2024/12/turkistan-islamic-party-uses-video-from-syria-to-encourage-jihad-in-china.php). 3. **ئۈممەتنىڭ بىرلىكى:** «ئىسلام ئاۋازى» ئىلگىرىمۇ «بىر گەۋدە بولۇپ تۇرايلى» ناملىق ئىنگلىزچە سىنلارنى ئېلان قىلىپ، پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنى ئۇيغۇرلارنىڭ دەردىگە دەرمان بولۇشقا چاقىرغان ئىدى [militantwire.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEnVk-PgyYV3Fn0rScUhIaQuxHUghSGHbST2IDHVy_swnTpWhLiDu-KrraJ9YCUkAL8VlmkqM4N4QRsCj0NUhG_YjwABr2Eb5hYY43Po__SOLGuV_T2eIm-MObAjHoDXLEOiZwo6A-h5vTPjrc9s84ywIJBTf54VCK5). بۇ قېتىمقى باياناتتا بولسا، قوراللىق قارشىلىق كۆرسىتىشنىڭ زۆرۈرىيىتى تېخىمۇ كۈچلۈك تەلەپپۇزدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان.

سۈرىيەدىكى يېڭى ۋەزىيەت: ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ يىقىلىشى ۋە TIP نىڭ ئورنى

2024-يىلىنىڭ ئاخىرىدا سۈرىيەدە يۈز بەرگەن تارىخىي ئۆزگىرىشلەر، يەنى بەششار ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ ئاغدۇرۇلۇشى، رايوندىكى بارلىق ئىسلامىي گۇرۇپپىلارغا ئوخشاش شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتىگىمۇ چوڭ تەسىر كۆرسەتتى. ھايات تەھرىر ئەششام (HTS) باشچىلىقىدىكى ئۆكتىچى كۈچلەر دەمەشىقنى كونترول قىلغاندىن كېيىن، ئەھمەد ئەل-شارا (ئەبۇ مۇھەممەد ئەل-جولانى) باشچىلىقىدىكى ئۆتكۈنچى ھۆكۈمەت قۇرۇلدى [syriaweekly.com](https://www.syriaweekly.com/p/syria-data-update-feb-17-24-2026).

بۇ يېڭى ۋەزىيەتتە، TIP نىڭ سۈرىيەدىكى تارمىقى يېڭىدىن قۇرۇلغان مۇداپىئە مىنىستىرلىكىگە بىر گەۋدىلەشتۈرۈلگەن ياكى يېڭى سىياسىي تۈزۈلمىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە پائالىيەت قىلماقتا [wikipedia.org](https://en.wikipedia.org/wiki/Turkistan_Islamic_Party). خىتاي ھۆكۈمىتى سۈرىيەدىكى بۇ ئۆزگىرىشتىن ئەندىشە قىلماقتا، چۈنكى ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ يىقىلىشى خىتاينىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك شېرىكىدىن ئايرىلىپ قالغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سۈرىيەدىكى مۇجاھىدلارنىڭ غەلىبىسى شەرقىي تۈركىستان مۇجاھىدلىرىغا يېڭى بىر ئۈمىد ۋە تەجرىبە ئاتا قىلدى [asiatimes.com](https://asiatimes.com/2024/12/uyghur-separatist-threat-could-reach-beyond-chinas-xinjiang/).

ئافغانىستاندىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەر ۋە خىتاينىڭ بېسىمى

ئافغانىستاندا بولسا، تالىبان ھۆكۈمىتى بىر تەرەپتىن ئىسلامىي قېرىنداشلىق پرىنسىپى بويىچە TIP غا پاناھلىق بەرسە، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەبلەغ سېلىشى ۋە سىياسىي ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن خىتاينىڭ بېسىمىغا دۇچ كەلمەكتە [crss.pk](https://crss.pk/china-in-afghanistan-the-dragon-rises/). خىتاي تالىباندىن TIP نى پۈتۈنلەي يوقىتىشنى ياكى چىقىرىۋېتىشنى تەلەپ قىلماقتا. بىراق، تالىباننىڭ بۇ گۇرۇپپىغا قاراتقان سىياسىتى ئېنىق ئەمەس؛ بەزى دوكلاتلاردا TIP جەڭچىلىرىنىڭ بەدەخشان ۋىلايىتىدىن باشقا جايلارغا يۆتكەلگەنلىكى ئېيتىلسا، يەنە بەزى مەنبەلەر خىتاينىڭ بېسىمى سەۋەبىدىن بەزى جەڭچىلەرنىڭ تېخىمۇ رادىكال بولغان ISIS-K (خوراسان ۋىلايىتى) گۇرۇپپىسىغا قوشۇلۇپ كېتىش خەۋپى بارلىقىنى ئاگاھلاندۇرماقتا [atlanticcouncil.org](https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/isis-k-uyghur-jihadi-groups-china-taliban/).

بۇ ئەھۋال ئۈممەت ئۈچۈن بىر سىناق بولۇپ، مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئۈچۈن ئۆز قېرىنداشلىرىنى قۇربان قىلىش-قىلماسلىقى مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» پىلانى ئافغانىستان ۋە پاكىستان ئارقىلىق كېڭىيىۋاتقان بىر پەيتتە، TIP نىڭ بۇ رايونلاردىكى مەۋجۇتلۇقى خىتاي ئۈچۈن ئەڭ چوڭ بىخەتەرلىك تەھدىتى دەپ قارالماقتا [asiatimes.com](https://asiatimes.com/2024/12/uyghur-separatist-threat-could-reach-beyond-chinas-xinjiang/).

شەرقىي تۈركىستاندىكى نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت: ئىسلامغا قارشى ئۇرۇش

خىتاي كوممۇنىست پارتىيىسى شەرقىي تۈركىستاندا «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامى ئاستىدا ئىسلام دىنىغا قارشى ئوچۇق-ئاشكارە ئۇرۇش ئېلان قىلدى. 2026-يىلىغا كەلگەندە، رايوندىكى مەسچىتلەرنىڭ كۆپىنچىسى چېقىۋېتىلدى ياكى ساياھەت ئورنىغا ئايلاندۇرۇلدى. روزا تۇتۇش، ناماز ئوقۇش، ھەتتا بالىلارغا ئىسلامىي ئىسىم قويۇش «رادىكاللىق» دەپ ئەيىبلىنىپ، مىليونلىغان كىشى لاگېرلارغا قامالدى [ilke.org.tr](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFzHDcssJPW6FkmSV_eCAnAqTdjTHGhoaYM9mQplj_AOAm5sVLLXhhlgbUzbitxvp-XmMKq_Bu-W1r7Vw7RNpv_UsPStmptJBeN2VCVu-Oz9atOw9P_WhMuwQqSPESwSM7tEPLjucLo8fAyQK4wrXnkUBKTC-JKC4p5jxHcVnkEd2REgRACjj-CFADG3xsiOp8x16uPbnKlUMN7nPc=).

بۇ زۇلۇم سىياسەتلىرى «ئىسلام ئاۋازى» نىڭ تەشۋىقاتىدىكى ئەڭ كۈچلۈك دەلىللەرگە ئايلانماقتا. سىنلىق باياناتلاردا خىتاينىڭ بۇ جىنايەتلىرى دۇنيا مۇسۇلمانلىرىغا كۆرسىتىلىپ، ئۈممەتنىڭ سۈكۈتتە تۇرۇشى تەنقىد قىلىنماقتا. ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر مىللىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىگە چېتىلىدىغان بىر مەسىلىدۇر [levant24.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEhN1AkgOTU1HpoV3Vzu0h6UJk-19jHpD8IcpLat9boajvWe-sTk1nYDcVTNKAOT3SVLe1NdeA31Qyxs1ZwKNvOQQiu7rH2Jy977M2c-xdlEy2bRD4MAUWdmN93-q9V6XnuyTOHHwtSuwy9dMaGTUuMKZvUCLwDz6Xl2JJF-vSgU8pLZig1f1vz3BxKLvupzw==).

خۇلاسە: ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

«ئىسلام ئاۋازى» تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان يېڭى سىنلىق بايانات ۋە رايوندىكى ۋەزىيەت ئانالىزى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئەركىنلىك كۈرىشى يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى. سۈرىيەدىكى غەلىبىلەر ۋە ئافغانىستاندىكى مۇرەككەپ سىياسىي ئويۇنلار ئارىسىدا، مۇجاھىدلار ئۆزلىرىنىڭ ھەقلىق دەۋاسىنى داۋاملاشتۇرۇشقا بەل باغلىغان.

مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى سۈپىتىدە، بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىز پەقەت دۇئا قىلىش بىلەنلا چەكلەنمەسلىكى كېرەك. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي بېسىملىرىغا قارشى تۇرۇش، ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا ئاڭلىتىش ۋە ئۇلارنىڭ ئىسلامىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىشىغا ياردەم بېرىش ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ بۇرچىدۇر. زۇلۇم مەڭگۈ داۋاملاشمايدۇ، ئاللاھنىڭ ۋەدىسى ھەقتۇر: «ھەقىقەتەن قىيىنچىلىق بىلەن بىرگە ئاسانلىق باردۇر.»