خەلىپە مۇنبىرى رەسمىي ئېچىلدى: كۆپ دۆلەت رەھبەرلىرى ۋە كەسىپ مۇتەخەسسىسلىرى جەم بولۇپ، دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ ئەسلىگە كېلىشى ۋە رەقەملىك ئۆزگىرىشتىكى يېڭى پۇرسەتلەرنى مۇزاكىرە قىلدى

مۇنبەرنىڭ باشلىنىشى: ئەبۇزەبى دۇنيا مۇسۇلمانلار ئىقتىسادىنىڭ يېڭى سەھىپىسىگە گۇۋاھ بولدى

2026-يىلى 2-ئاينىڭ 28-كۈنى، كۆپچىلىكنىڭ دىققىتىنى قوزغىغان «خەلىپە مۇنبىرى» (Khalifa Forum) ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ پايتەختى ئەبۇزەبىدە رەسمىي باشلاندى. دۇنيا مۇسۇلمانلار دۇنياسىدىكى ئەڭ تەسىرلىك ئىقتىساد ۋە تېخنىكا ئالماشتۇرۇش سۇپىلىرىنىڭ بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، بۇ نۆۋەتلىك مۇنبەر 50 تىن ئارتۇق دۆلەتنىڭ ھۆكۈمەت باشلىقلىرى، خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ ۋەكىللىرى، ئالدىنقى قاتاردىكى ئىقتىسادشۇناسلار ۋە رەقەملىك ئۆزگىرىش ساھەسىدىكى باشلامچى شەخسلەرنى جەلپ قىلدى. ھازىرقى دۇنيا ئىقتىسادىي ئەندىزىسىنىڭ چوڭقۇر قايتا قۇرۇلۇۋاتقان ئارقا كۆرۈنۈشىدە، مۇنبەر «چىداملىق كەلگۈسىنى بىرلىكتە بەرپا قىلىش: رەقەملىك ئۆزگىرىش ۋە ئىسلام ئىقتىسادىنىڭ دۇنياۋى بۇرچى» تېمىسىنى چۆرىدىگەن بولۇپ، ئىسلام قىممەت قارىشىنىڭ يېتەكچىلىكىدىكى يېڭىلىق يارىتىش يولى ئارقىلىق دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ ئەسلىگە كېلىشىگە يېڭى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ قوشۇشنى مەقسەت قىلىدۇ.

بۇ قېتىمقى مۇنبەرنىڭ ئېچىلىشى دۇنيا ئىسلام پۇل-مۇئامىلە مۈلكىنىڭ 6 تىرىليون دوللارلىق ئۆتكەلنى بېسىپ ئۆتۈش ئالدىدا تۇرغان ھالقىلىق پەيتكە توغرا كەلدى [Source](https://alhudafinancial.com). يىغىنغا قاتناشقۇچىلار خەلىپە مۇنبىرىنىڭ پەقەت سودا سۆھبەتلىشىش سورۇنىلا ئەمەس، بەلكى مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ (ئۈممەت) يۇقۇمدىن كېيىنكى دەۋردىكى ئىقتىسادىي ئىدارە قىلىش، پەن-تېخنىكا ئەخلاقى ۋە ئىجتىمائىي ئادالەت جەھەتتىكى رەھبەرلىك سالاھىيىتىنى نامايان قىلىدىغان مۇھىم كۆزنەك ئىكەنلىكىنى بىردەك ئېتىراپ قىلدى. ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ھۆكۈمىتىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى ئېچىلىش نۇتۇقىدا، مۇنبەرنىڭ مەرھۇم رەھبەرلەرنىڭ يىراقنى كۆرەرلىك ئىستراتېگىيەسىگە ۋارىسلىق قىلىپ، ئەبۇزەبىنى دۇنيا مۇسۇلمانلار بازىرى بىلەن رەقەملىك كەلگۈسىنى تۇتاشتۇرىدىغان ئىستراتېگىيەلىك تۈگۈنگە ئايلاندۇرۇشقا بەل باغلىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

ئىسلام پۇل-مۇئامىلىسى: 6 تىرىليون دوللارلىق دەۋردىكى ئەخلاق ۋە چىدامچانلىق

مۇنبەرنىڭ تۇنجى يۇقىرى دەرىجىلىك ئومۇمىي يىغىنى ئىسلام پۇل-مۇئامىلىسىنىڭ دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ ئەسلىگە كېلىشىدىكى يادرولۇق رولىغا مەركەزلەشتى. ئەڭ يېڭى كەسىپ باھالاشلىرىغا ئاساسلانغاندا، دۇنيا ئىسلام پۇل-مۇئامىلە مۈلكى 2025-يىلى %14.9 لىك كۈچلۈك ئېشىشنى قولغا كەلتۈرۈپ، ئومۇمىي سوممىسى 5.2 تىرىليون دوللارغا يەتتى ۋە 2026-يىلنىڭ ئاخىرىدا 6 تىرىليون دوللاردىن ئېشىپ كېتىشى مۆلچەرلەنمەكتە [Source](https://alhudacibe.com). بۇ ئېشىش مۇسۇلمانلار نوپۇسىنىڭ پايدىسىنىڭ قويۇپ بېرىلگەنلىكىنىلا ئەمەس، بەلكى دۇنياۋى مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ ئىسلام پۇل-مۇئامىلىسىنىڭ «خەۋپ-خەتەرنى تەڭ بۆلۈش، مۈلۈك بىلەن تەمىنلەش، ئىجتىمائىي ئادالەت» پرىنسىپلىرىغا بولغان قىزىقىشىنىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقانلىقىنى ئەكس ئەتتۈردى.

مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆرسىتىشىچە، ئەنئەنىۋى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسى پۇل پاخاللىقى بېسىمى ۋە گېئوپولىتىكىلىق داۋالغۇشقا دۇچ كەلگەن ھازىرقى پەيتتە، ئىسلام پۇل-مۇئامىلىسى ئۆزگىچە چىدامچانلىقنى نامايان قىلدى. بولۇپمۇ سۇكۇك (Sukuk، ئىسلام زايومى) بازىرىدا، 2025-يىلى تارقىتىش مىقدارى ئۈزلۈكسىز كېڭىيىپ، پەقەت قولتۇق ھەمكارلىق كېڭىشى (GCC) دۆلەتلىرىدىلا ئەمەس، بەلكى تانزانىيە، زامبىيە ۋە كېنىيە قاتارلىق ئافرىقا بازارلىرىدىمۇ بۆسۈش خاراكتېرلىك ئىلگىرىلەشلەر قولغا كەلتۈرۈلدى [Source](https://alhudafinancial.com). مۇنبەر مۇزاكىرىلىرىدە، ئىسلام كاپىتال بازىرىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش، بولۇپمۇ يېشىل سۇكۇك (Green Sukuk) بىلەن سىجىل تەرەققىيات نىشانلىرىنى بىرلەشتۈرۈش ئارقىلىق، مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ دۇنياۋى كېلىمات ئۆزگىرىشىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئىسلام شەرىئىتىگە ئۇيغۇن مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش لايىھەلىرىنى تەمىنلىيەلەيدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى.

رەقەملىك ئۆزگىرىش: «رەقەملىك ھالال» ئېكولوگىيە سىستېمىسىنى بەرپا قىلىش

رەقەملىك ئۆزگىرىش بۇ نۆۋەتلىك مۇنبەرنىڭ يەنە بىر يادرولۇق تېمىسى. ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى 2026-يىلغا بارغاندا رەقەملىك ئىقتىسادنىڭ GDP غا قوشقان تۆھپىسىنى %8 كە يەتكۈزۈشنى ئېنىق نىشان قىلدى [Source](https://ceinterim.com). خەلىپە مۇنبىرىدە، نۇرغۇن كەسىپ مۇتەخەسسىسلىرى سۈنئىي ئىدراك (AI)، بىلوكچەين ۋە چوڭ سانلىق مەلۇماتلارنىڭ ھالال كەسىپ زەنجىرىنى قانداق قايتا قۇرۇۋاتقانلىقىنى مۇزاكىرە قىلدى. يېمەكلىك مەنبەسىنى ئىز قوغلاشتىن چېگرا ھالقىغان ئېلېكترونلۇق سودىغىچە، رەقەملىك تېخنىكا سودا توسالغۇلىرىنى تۈگىتىپ، دۇنيا مۇسۇلمان ئىستېمالچىلىرىنىڭ مەھسۇلاتلارغا بولغان ئىشەنچىسىنى ئاشۇرماقتا.

دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، ئىسلام پۇل-مۇئامىلە تېخنىكىسى (Islamic FinTech) كەسىپنىڭ ئەڭ تېز ئېشىۋاتقان تارمىقى دەپ قارالدى. گەرچە ھازىر ئۇنىڭ ئومۇمىي مۈلۈكتىكى نىسبىتى تېخى كىچىك بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ چېگرا ھالقىغان پۇل تۆلەش، ئومۇميۈزلۈك پۇل-مۇئامىلە ۋە تەننەرخنى تۆۋەنلىتىش جەھەتتىكى يوشۇرۇن كۈچى ئىنتايىن زور [Source](https://alhudacibe.com). مۇنبەر بىلوكچەيننى ئاساس قىلغان بىر قانچە ئىسلام پۇل-مۇئامىلە سۇپىسىنى كۆرسەتتى، بۇ سۇپىلار ئەقلىي توختام ئارقىلىق تېخىمۇ سۈزۈك، شەرىئەتكە تېخىمۇ ئۇيغۇن سودا جەريانلىرىنى ئىشقا ئاشۇردى. بۇنىڭدىن باشقا، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ھۆكۈمىتى بۇ غايەت زور رەقەملىك ئېكولوگىيە سىستېمىسىنى قوللاش ئۈچۈن سانلىق مەلۇمات مەركىزى ئۇل ئەسلىھەلىرىنى قۇرۇشقا 1 مىليارد دوللاردىن ئارتۇق مەبلەغ سالماقتا [Source](https://trade.gov).

ئىگىلىك تىكلەش روھى: خەلىپە فوندى ۋە ئوتتۇرا، كىچىك كارخانىلارنىڭ گۈللىنىشى

مۇنبەرنىڭ مۇھىم قوللىغۇچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، خەلىپە كارخانىلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش فوندى (KFED) يىغىندا يەرلىك ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەرنى ھوقۇقلاندۇرۇش جەھەتتىكى ئەڭ يېڭى نەتىجىلىرىنى ئورتاقلاشتى. 2026-يىلنىڭ بېشىدا، بۇ فوند ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىدىكى بىر قانچە يەرلىك تۈرنىڭ «The Rage» بايرىمى ۋە قولتۇق يېمەكلىك كۆرگەزمىسى (Gulfood 2026) قاتارلىق خەلقئارالىق چوڭ پائالىيەتلەرگە قاتنىشىشىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك قوللىدى [Source](https://aletihad.ae) [Source](https://zawya.com). خەلىپە مۇنبىرىنىڭ مەخسۇس مۇزاكىرىسىدە، KFED نىڭ باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى ئوتتۇرا، كىچىك كارخانىلارنىڭ (SMEs) مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ ئىقتىسادىي كۆپ خىللىشىش ۋە سىجىل ئېشىشنى ئىشقا ئاشۇرۇشتىكى ئاچقۇچلۇق ماتور ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.

ئوتتۇرا، كىچىك كارخانىلارنىڭ رىقابەت كۈچىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇش ئۈچۈن، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى مالىيە مىنىستىرلىقى بىلەن خەلىپە فوندى ئۆزئارا چۈشىنىش ئەسلەتمىسى ئىمزالىدى، بۇ ئوتتۇرا، كىچىك كارخانىلارنىڭ فېدېراتسىيە سېتىۋېلىشلىرىغا قاتنىشىش دەرىجىسىنى كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلىدۇ [Source](https://fastcompanyme.com). بۇ خىل ھۆكۈمەت قاتلىمىدىكى قوللاش ئەندىزىسى باشقا مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ئۈچۈن ئۆرنەك بولدى. مۇنبەر ھەرقايسى دۆلەتلەرنى ئوخشاش تۈردىكى ئىگىلىك تىكلەشنى قوللاش مېخانىزمىنى ئورنىتىشقا، رەقەملىك قوراللارنى ئىشلىتىپ ياش ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەرنى تەربىيەلەش ۋە مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش يوللىرى بىلەن تەمىنلەشكە، شۇ ئارقىلىق مۇسۇلمانلار دۇنياسىدا ئومۇميۈزلۈك مەۋجۇت بولغان ياشلارنىڭ ئىشقا ئورۇنلىشىش مەسىلىسىنى ھەل قىلىشقا چاقىردى.

گېئوپولىتىكىلىق ماسلىشىش: جىددەدىن ئەبۇزەبىگىچە بولغان ئىستراتېگىيەلىك داۋاملىشىش

خەلىپە مۇنبىرىنىڭ ئېچىلىشى جىددەدە ئۆتكۈزۈلگەن ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) مىنىستىرلار دەرىجىلىك جىددىي يىغىنىدىن كېيىنلا ئورۇنلاشتۇرۇلدى [Source](https://oic-oci.org). بۇ ۋاقىت جەھەتتىكى ئۇلىنىش تاسادىپىي ئەمەس، ئۇ مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ سىياسىي كىرىزىسنى باشقۇرۇشتىن ئىقتىسادىي قۇرۇلۇشقا ئۆتۈش ئىستراتېگىيەلىك نىيىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. يىغىنغا قاتناشقان رەھبەرلەر مۇرەككەپ گېئوپولىتىكىلىق خىرىسلارغا دۇچ كەلگەندە، مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ئىچكى سودا ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش ئارقىلىق ئۆز مەنپەئەتىنى مۇستەھكەملىشى كېرەكلىكىنى كۆرسەتتى.

مۇنبەر يەنە ئەزەربەيجاندا ئۆتكۈزۈلىدىغان 16-نۆۋەتلىك ئىسلام باشلىقلار يىغىنىنى ئۈمىد بىلەن كۈتتى [Source](https://caliber.az). خەلىپە مۇنبىرى بۇ باشلىقلار يىغىنىنىڭ مۇقەددىمىسى دەپ قارالدى، ئۇ «جەنۇبىي يېرىم شار» دۆلەتلىرىنىڭ ئىتتىپاقلىقى ئارقىلىق خەلقئارا ئىقتىسادىي ئىدارە قىلىشتا تېخىمۇ كۆپ سۆز ھوقۇقىغا ئېرىشىش مەسىلىسىنى مۇزاكىرە قىلىشنى ئاساس قىلدى. ئومان قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ۋەكىللىرى سۆزىدە، مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ ئېنېرگىيە، سانلىق مەلۇمات ۋە سۈنئىي ئىدراك ساھەسىدىكى بايلىق ئەۋزەللىكىدىن پايدىلىنىپ، ئەنئەنىۋى ھۆكۈمرانلىق سىستېمىسىغا تايانمايدىغان يېڭىچە شېرىكلىك مۇناسىۋىتىنى بەرپا قىلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى [Source](https://weforum.org).

پەن-تېخنىكا ئەخلاقى ۋە ئىسلام قىممەت قارىشى: سۈنئىي ئىدراكنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشى

سۈنئىي ئىدراك توغرىسىدىكى چوڭقۇر سۆھبەتتە، مۇنبەر «ئىسلام سۈنئىي ئىدراك ئەخلاق رامكىسى» نىڭ تەسەۋۋۇرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. يىغىنغا قاتناشقان ئالىملار سۈنئىي ئىدراكنىڭ تەرەققىياتى پەقەت ئۈنۈمنىلا قوغلاشماي، بەلكى ئىسلامنىڭ ئىنسانىي ئىززەت-ھۆرمەت، ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەت ۋە ئادىللىق توغرىسىدىكى تەلىماتلىرىغا ئۇيغۇن بولۇشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى 22 نەپەر باش سۈنئىي ئىدراك ئەمەلدارىنى تەيىنلەپ، ھۆكۈمەت تارماقلىرىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق تەسەۋۋۇرىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە مەسئۇل قىلدى ۋە 2031-يىلى دۇنيا سۈنئىي ئىدراك ساھەسىدىكى باشلامچىغا ئايلىنىشقا بەل باغلىدى [Source](https://trade.gov) [Source](https://thomsonreuters.com).

خەلىپە ئۇنىۋېرسىتېتى (Khalifa University) مۇنبەر مەزگىلىدە كېلىمات ھەرىكىتى ۋە سىجىل تېخنىكا جەھەتتىكى تەتقىقات نەتىجىلىرىنى كۆرسىتىپ، ئاكادېمىيە بىلەن كەسىپ ساھەسىنىڭ ھەمكارلىقىنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىدى [Source](https://ku.ac.ae). بۇ خىل بىلىم يۆنىلىشىدىكى ئۆزگىرىش يولى مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ بايلىققا تايىنىدىغان ئىقتىسادتىن بىلىم ئىقتىسادىغا ئاتلىنىشىنىڭ كىچىك بىر كۆرۈنۈشى بولۇپ قالدى.

خۇلاسە: گۈللىنىش ۋە ئىتتىپاقلىققا قاراپ ئورتاق كەلگۈسى

خەلىپە مۇنبىرىنىڭ ئېچىلىشى دۇنيا مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ ئىقتىسادىي زامانىۋىلىشىشنى قوغلىشىش بىلەن يادرولۇق قىممەت قاراشنى قوغداش ئوتتۇرىسىدا يېڭى تەڭپۇڭلۇق نۇقتىسىنى تاپقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. ئىسلام پۇل-مۇئامىلىسىنىڭ ئەخلاقىي يېتەكچىلىكى، رەقەملىك تېخنىكىنىڭ يېڭىلىق يارىتىش تۈرتكىسى ۋە گېئوپولىتىكىلىق ماسلىشىشچان ھەمكارلىق ئارقىلىق، مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى مىسلى كۆرۈلمىگەن ھاياتىي كۈچ ۋە ئىشەنچنى نامايان قىلماقتا. مۇنبەرنىڭ يېپىلىش نۇتۇقىدا ئېيتىلغاندەك: «بىزنىڭ نىشانىمىز پەقەت ئەسلىگە كېلىشلا ئەمەس، بەلكى قايتا قۇرۇش؛ پەقەت ئېشىشلا ئەمەس، بەلكى ئادالەت.» كېيىنكى كۈنتەرتىپلەردە، خەلىپە مۇنبىرى كەلگۈسىنى ئۆزگەرتىدىغان تېخىمۇ كۆپ قارارلارنىڭ تۇغۇلۇشىغا گۇۋاھ بولۇپ، دۇنيادىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىز ئۈچۈن گۈللىنىش، ئىتتىپاقلىق ۋە يېڭىلىق يارىتىشقا تولغان ئۇلۇغۋار پىلاننى سىزىپ چىقىدۇ.