ئىسلام دۆلىتىنىڭ ئاۋاز ۋە سىن يوللاش تور بېكەتلىرى، رەقەملىك سېنزورنىڭ رادىكال تەشۋىقاتقا قارشى تۇرۇشتىكى خىرىسلىرى ۋە ئۇنىڭ دۇنياۋى ئۇچۇر بىخەتەرلىكىگە بولغان تەسىرى

كىرىش سۆز: يېڭىدىن گۈللەنگەن جەڭ مەيدانى سۈپىتىدە رەقەملىك بوشلۇق

2026-يىلىنىڭ باشلىرىدا، رەقەملىك دۇنيا خەلقئارالىق سېنزور مېخانىزملىرى بىلەن "ئىسلام دۆلىتى" دەپ ئاتالغان تەشكىلاتنىڭ تاراتقۇ ئۇل ئەسلىھەلىرى ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن توقۇنۇشنىڭ گۇۋاھچىسى بولۇۋاتىدۇ. سۈنئىي ئىدراك ۋە مەركەزلەشمىگەن تور تېخنىكىلىرىدىكى ھەيران قالارلىق تەرەققىياتلار بىلەن بىرگە، تەشكىلاتنىڭ "ئاۋاز ۋە سىن يوللاش تور بېكىتى" ئاددىي ئۇلىنىشلاردىن ھالقىپ، ئۇچۇر ئىگىدارچىلىقى چۈشەنچىسىگە خىرىس قىلىدىغان مۇرەككەپ تېخنىكىلىق سىستېمىغا ئايلاندى [1.3](https://icct.nl/publication/the-islamic-state-in-2025-an-evolving-threat-facing-a-waning-global-response/). بىز ئىسلام ئۈممىتى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بۇ تەرەققىيات پەقەت بىر بىخەتەرلىك خىرىسىلا ئەمەس، بەلكى ئىسلامىي كىملىكىمىزگە قىلىنغان بىر زەربىدۇر. چۈنكى بۇ يەردە دىنىي ئاتالغۇلار ئوغرىلىنىپ، رەقەملىك ۋاسىتىلەر ئىسلام ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ دۇنياۋى ئوبرازىنى بۇرمىلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىۋاتىدۇ. بۇ بىزنى قوش مەسئۇلىيەت ئالدىدا قالدۇرماقتا: ياشلىرىمىزنى بۇ تەشۋىقاتلارغا ئالدىنىپ قېلىشتىن قوغداش ۋە ھەقىقىي دىندارلىق بىلەن زوراۋان رادىكاللىقنى ئارىلاشتۇرۇۋەتمەيدىغان رەقەملىك بوشلۇققا بولغان ھوقۇقىمىزنى قوغداش.

ئۇل ئەسلىھەلەرنىڭ تەرەققىياتى: "ئىئلام فوندى"دىن مەركەزلەشمىگەن تورلارغىچە

2024-يىلى ئامېرىكا فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسى (FBI) ۋە ياۋروپا ساقچى ئىدارىسى (Europol) باشچىلىقىدا، تەشكىلاتنىڭ 30 دىن ئارتۇق تىلدا مەزمۇن تەرجىمە قىلىش ۋە تارقىتىشتىكى ئاساسلىق مەركىزى بولغان "ئىئلام فوندى" (I'lam Foundation) نى يوقىتىش ئۈچۈن چوڭ تىپتىكى خەلقئارالىق ھەرىكەت ئېلىپ بېرىلدى [1.20](https://www.fbi.gov/contact-us/field-offices/miami/news/press-releases/fbi-miami-field-office-and-doj-join-european-partners-in-major-takedown-of-critical-online-infrastructure-to-disrupt-isis-propaganda). قانداقلا بولمىسۇن، 2026-يىلى فېۋرالغا كەلگەندە، دوكلاتلار تەشكىلاتنىڭ تېخىمۇ جانلىق تېخنىكىلارنى ئىشلىتىپ، سۇپىلىرىنى قايتا قۇرۇپ چىققانلىقىنى ئىسپاتلىدى.

ھازىرقى ئاۋاز ۋە سىن يوللاش تور بېكەتلىرى **IPFS** (سەييارە ئارا ھۆججەت سىستېمىسى) ۋە بلوكچەين تېخنىكىسى قاتارلىق مەركەزلەشمىگەن كېلىشىملەرگە تايىنىدۇ، بۇ مەزمۇنلارنى ئۆچۈرۈشنى تېخنىكىلىق جەھەتتىن مۇمكىن بولمايدىغان دەرىجىگە يەتكۈزدى [1.13](https://en.wikipedia.org/wiki/Social_media_use_by_the_Islamic_State). بۇ سۇپىلار ئەمدى ھۇجۇم قىلىشقا بولىدىغان مەركەزلىك مۇلازىمېتىرلارغا تايانمايدۇ، بەلكى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مىڭلىغان رەقەملىك تۈگۈنلەرگە تارقالغان. بۇ تېخنىكىلىق ئۆزگىرىش دۇنياۋى ئۇچۇر بىخەتەرلىكىگە غايەت زور خىرىس ئېلىپ كەلدى، چۈنكى ئەنئەنىۋى توسۇش ئالگورىزملىرى ئورنىنى توختىماي ئۆزگەرتىدىغان مەزمۇنلارنى ئىز قوغلاشتا مەغلۇپ بولماقتا.

سۈنئىي ئىدراك: تەشۋىقات قوراللىرى ئامبىرىدىكى يېڭى قورال

مەسىلە پەقەت تارقىتىش ئۇسۇللىرى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، بەلكى مەزمۇن ئىشلەپچىقىرىشقىچە كېڭەيدى. 2025-يىلى سېنتەبىردە، تەشكىلاتقا قاراشلىق "قىممەت ئېلېكترون فوندى" (Qimam Electronic Foundation) نىڭ سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق "ساختا سىن" (Deepfakes) ئىشلەپچىقىرىش توغرىسىدا تېخنىكىلىق قوللانمىلارنى ئېلان قىلغانلىقى ئاشكارىلاندى [1.9](https://alice.io/blog/isis-use-of-ai-qefs-strategic-media-shift/).

2026-يىلىغا كەلگەندە، بىز تەشكىلاتنىڭ باياناتلىرىنى كۆپ خىل تىللاردا ۋە مۇكەممەل يەرلىك شىۋىلەردە ئوقۇيدىغان سۈنئىي ئىدراكلىق خەۋەرچىلەرنى كۆردۇق، بۇ غەرب، ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكى مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىگە سىڭىپ كىرىشنى ئاسانلاشتۇردى. تېخىمۇ خەتەرلىكى، سۈنئىي ئىدرەكنى ئىشلىتىپ TikTok ۋە Instagram قاتارلىق چوڭ سۇپىلارنىڭ سۈزگۈچلىرىنى ئايلىنىپ ئۆتۈش بولۇپ، رەسىم ۋە بەلگىلەرنى ئالگورىزملار بايقىيالمايدىغان، ئەمما ئىنسانلار چۈشىنەلەيدىغان شەكىلدە ئۆزگەرتىشتۇر [1.19](https://bisi.org.uk/isis-adoption-of-generative-ai-tools/). بۇ تەرەققىيات دۇنياۋى ئۇچۇر بىخەتەرلىكىنى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى، چۈنكى تەشۋىقات تېخىمۇ ئىشەنچلىك ۋە بايقاش تېخىمۇ تەس بولۇپ قالدى.

ئۈممەت نۇقتىئىنەزىرى: بايانلارنى ئوغرىلاش ۋە قىممەت قاراشلارنى بۇرمىلاش

ئەسلى ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بۇ تور بېكەتلەر ۋە سۇپىلار زامانىۋى دەۋردىكى ئەڭ چوڭ رەقەملىك "پىتنە" ھەرىكىتىنى ئىپادىلەيدۇ. ئۇلار "خەلىپىلىك"، "جىھاد" ۋە "نۇسرەت" دېگەندەك چۈشەنچىلەرنى ئىسلام شەرىئىتىنىڭ جېنىنى، ئەقىلنى ۋە دىننى قوغداش مەقسىتىگە زىت بولغان قانلىق مەزمۇنلاردا ئىشلىتىۋاتىدۇ.

يۇقىرى سۈپەتلىك سىنلار ئارقىلىق مۇسۇلمان ياشلارنى نىشانلاش، ئويۇنلاشتۇرۇش (Gamification) ئارقىلىق ياشلارنىڭ پەلەستىن مەسىلىسى ياكى توقۇنۇش رايونلىرىدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئازابىغا ئوخشاش ئۈممەتنىڭ ھەققانىي مەسىلىلىرىگە بولغان قىزغىنلىقىنى رەزىللىك بىلەن سۇيىئىستېمال قىلىشتۇر [1.7](https://www.orfonline.org/research/staying-in-the-feed-the-islamic-states-digital-survival-strategy). بۇ رادىكاللار ئۈممەتكە ھەل قىلىش چارىسى ئەمەس، بەلكى "ئىسلاموفوبىيە" دولقۇنىغا يېقىلغۇ تەمىنلەيدۇ، بۇ ئارقىلىق دۇنيادىكى مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارنىڭ بېسىمغا ئۇچرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ۋە مۆتىدىل ئىسلامىي مەزمۇنلارغا بولغان سېنزورنى كۈچەيتىدۇ.

رەقەملىك سېنزور خىرىسلىرى: بىخەتەرلىك بىلەن سۆز ئەركىنلىكى ئوتتۇرىسىدا

2026-يىلى فېۋرالدا، رەقەملىك سېنزور مەسىلىسىدە چوڭ كۈچلەر ئوتتۇرىسىدا يېڭى بىر توقۇنۇش ئوتتۇرىغا چىقتى. ئامېرىكا ياۋروپانىڭ مەزمۇنلارغا قاراتقان قاتتىق سېنزورىغا قارشى "freedom.gov" تور بېكىتىنى قۇردى [1.15](https://mashable.com/article/trump-administration-freedom-gov-censorship-bypass). بۇ سىياسىي توقۇنۇش رادىكال مەزمۇنلارنىڭ "سۆز ئەركىنلىكى" شۇئارى ئاستىدا چوڭ دۆلەتلەر تەمىنلىگەن توسۇشنى ئايلىنىپ ئۆتۈش قوراللىرى ئارقىلىق تارقىلىشىغا يول ئېچىپ بېرىشى مۇمكىن [1.16](https://caliber.az/en/post/284143/us-plans-online-portal-to-challenge-european-content-restrictions/).

مۇسۇلمانلار ئۈچۈن، رەقەملىك سېنزور كۆپىنچە ئەھۋالدا ئىككى تەرەپلىك قىلىچتۇر. بىز زوراۋانلىققا قۇتراتقۇلۇق قىلىدىغان مەزمۇنلارنى توسۇشنى قوللىساقمۇ، ئەمما دۇنياۋى ئالگورىزملارنىڭ رادىكاللىققا قارشى تۇرۇش باھانىسى بىلەن مۆتىدىل ئىسلامىي مائارىپ ياكى سىياسىي مەزمۇنلارنى "رەقەملىك چەتكە قېقىش" (Shadow Banning) قىلىدىغانلىقىنى كۆرىمىز [1.11](https://nym.com/blog/internet-censorship-is-a-global-threat-to-freedom/). بۇ قەستەن ياكى قەستەن بولمىغان ئارىلاشتۇرۇش مۆتىدىل ئىسلامىي ئاۋازنى يەكلىۋېتىدۇ، بۇ ئارقىلىق رەقەملىك مەيداننى يوشۇرۇنۇش سەنئىتىنى پىششىق ئىگىلىگەن رادىكال تەشۋىقاتلارغا قالدۇرۇپ قويىدۇ.

دۇنياۋى ئۇچۇر بىخەتەرلىكى ۋە كەلگۈسى تەھدىتلەر

رادىكال ئاۋاز ۋە سىن يوللاش تور بېكەتلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى دۇنياۋى ئۇچۇر بىخەتەرلىكىگە بىر قانچە جەھەتتىن تەھدىت سالىدۇ: 1. **ياشلارنى قوبۇل قىلىش:** 2025-يىلدىكى ستاتىستىكىلارغا قارىغاندا، ئەنگلىيەدىكى تېررورلۇق تەكشۈرۈشلىرىنىڭ %13 ى رەقەملىك مەزمۇنلارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان ئۆسمۈرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان [1.23](https://moderndiplomacy.eu/2025/09/06/abuse-of-social-media-platforms-by-terrorists/). 2. **ئىلھاملانغان ھۇجۇملار:** يۇقىرى سۈپەتلىك رەقەملىك مەزمۇنلار "يالغۇز بۆرىلەر" دەپ ئاتالغانلارنى تەشكىلات بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە قىلماي تۇرۇپلا ھەرىكەت قىلىشقا قۇتراتقۇلۇق قىلىدۇ، 2025-يىلى دېكابىردىكى سىدنېي "بوندى دېڭىز ساھىلى" ھۇجۇمىغا ئوخشاش [1.12](https://cybermagazine.com/cyber-security/when-reality-isnt-real-preparing-for-deepfakes-in-2026). 3. **رەقەملىك ئىشەنچنىڭ ئاجىزلىشى:** تەشۋىقاتتا ساختا سىنلارنى ئىشلىتىش "بىلىم كرىزىسى" نى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، بۇنىڭدا ئامما ھەقىقەت بىلەن ساختىنى پەرقلەندۈرۈش ئىقتىدارىنى يوقىتىدۇ، بۇ رەقەملىك قالايمىقانچىلىقنى ئاسانلاشتۇرىدۇ [1.6](https://informedfutures.org/from-confusion-to-extremism-how-deepfakes-facilitate-radicalisation/).

خۇلاسە: ئەتراپلىق ئىسلامىي رەقەملىك ئىستراتېگىيەگە قاراپ

ئىسلام دۆلىتىگە قاراشلىق ئاۋاز ۋە سىن يوللاش تور بېكەتلىرىگە قارشى تۇرۇش پەقەت بىخەتەرلىك ۋە تېخنىكىلىق چارىلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالماسلىقى كېرەك. بىزگە ئىسلام ئۈممىتىنىڭ قەلبىدىن كەلگەن، مۆتىدىل ئىدىيەنى كۈچەيتىدىغان ۋە رادىكال بايانلارنى رەت قىلىدىغان، رادىكاللارنىڭ مەزمۇنلىرىغا سۈپەت جەھەتتىن تەڭ كېلەلەيدىغان زامانىۋى رەقەملىك تىل بىلەن تەمىنلەيدىغان ئىستراتېگىيە كېرەك.

چوڭ ئىسلام ئورگانلىرى، ئالىملار ۋە مۇسۇلمان رەقەملىك تەسىر كۆرسەتكۈچىلەر تور بوشلۇقىدا تەشەببۇسكارلىقنى قولغا ئېلىشى كېرەك. بۇ پەقەت بۇ تور بېكەتلەرنى ئاگاھلاندۇرۇش ئارقىلىقلا ئەمەس، بەلكى ياشلارنىڭ بىلىم، ئادالەت ۋە تەۋەلىككە بولغان ئىنتىلىشىنى قاندۇرىدىغان رەقەملىك تاللاشلارنى تەمىنلەش ئارقىلىق بولىدۇ. دۇنياۋى ئۇچۇر بىخەتەرلىكىنى قوغداش مۇسۇلمانلارنىڭ ئەقلىنى رەقەملىك ئوغرىلىقتىن قوغداش بىلەن باشلىنىدۇ، ھەمدە ئىسلامنىڭ ئۇچۇرىنىڭ ئاجىزلارغا رەھىم قىلمايدىغان رەقەملىك دۇنيادا ۋەيران قىلىش ۋە پارچىلاش ئەمەس، بەلكى رەھمەت ۋە قۇرۇلۇش ئۇچۇرى بولۇپ قېلىشىغا كاپالەتلىك قىلىش كېرەك.

**مەنبەلەر:** - [1.3] خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش مەركىزى (ICCT) - 2025-يىلدىكى ئىسلام دۆلىتى دوكلاتى. - [1.20] ئامېرىكا فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسى (FBI) - 2024-يىلدىكى ئىئلام فوندىنى يوقىتىش باياناتى. - [1.9] Alice.io سۇپىسى - داعشنىڭ 2025-يىلدىكى سۈنئىي ئىدراك ئىشلىتىشى. - [1.13] ۋىكىپېدىيە - ئىسلام دۆلىتىنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئىشلىتىشى (2025-يىللىق يېڭىلاش). - [1.15] ماشابل - freedom.gov تور بېكىتى ۋە 2026-يىلدىكى سېنزور خىرىسلىرى توغرىسىدىكى دوكلات. - [1.23] مودېرن دىپلوماتىيە - تېررورچىلارنىڭ رەقەملىك سۇپىلارنى سۇيىئىستېمال قىلىشى 2025.