ئىسلام پىراقى مۇنبىرى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئاخىرلاشتى: كۆپ دۆلەتلىك مۇتەخەسسىسلەر ۋە ئالىملار رەقەملىك دەۋردىكى مەدەنىيەت مىراسلىرى ۋە ئىقتىسادىي يېڭىلىق يارىتىش ئېشىش يولى ئۈستىدە ئورتاق كېڭەشتى.

كىرىش سۆز: رەقەملىك دەۋردىكى مۇسۇلمانلارنىڭ بۇرچى

2026-يىلىدىكى دۇنياۋى رەقەملىك ئۆزگىرىشنىڭ مۇھىم تۈگۈنىدە، كۆپچىلىكنىڭ دىققىتىنى قوزغىغان «ئىسلام پىراقى مۇنبىرى» (Islamic Pegasus Forum) يېقىندا مۇۋەپپەقىيەتلىك ئاخىرلاشتى. بۇ قېتىمقى مۇنبەر پەقەت بىر ئىلمىي ۋە سودا يىغىلىشى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) تۆتىنچى قېتىملىق سانائەت ئىنقىلابىنىڭ خىرىسىغا دۇچ كەلگەندە، ئۆزىنى يېڭىلاش ۋە مەدەنىيەتنى قوغداش ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويغان بىرلىككە كەلگەن ساداسىدۇر. سەئۇدى ئەرەبىستان، مالايسىيا، ھىندونېزىيە، خىتاي، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە قاتار قاتارلىق كۆپلىگەن دۆلەتلەردىن كەلگەن 500 دىن ئارتۇق مۇتەخەسسىس، ئالىم، ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى ۋە تېخنىكا ساھەسىدىكى رەھبەرلەر بىر يەرگە جەم بولۇپ، «رەقەملىك دەۋردىكى مەدەنىيەت مىراسلىرى ۋە ئىقتىسادىي يېڭىلىق يارىتىش ئېشىشى» دېگەن يادرولۇق تېما ئەتراپىدا ئۈچ كۈنلۈك چوڭقۇر مۇزاكىرە ئېلىپ باردى [ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى](https://www.oic-oci.org) .

ئالىي تەھرىر بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز بۇ قېتىمقى مۇنبەرنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزۈلۈشى ئىسلام دۇنياسىنىڭ رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە مەدەنىيەت ئىشەنچىسى جەھەتتە مۇستەھكەم قەدەم تاشلىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ، دەپ قارايمىز. غەربنىڭ ئالگورېتىم لوگىكىسى ئاساس قىلىنغان ئىنتېرنېت دۇنياسىدا، سۈنئىي ئىدراك، بىلوكچەين ۋە مېتا ئالەم تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ ئىسلام قىممەت قاراشلىرىنى ئەۋج ئالدۇرۇش، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىسلام شەرىئىتىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان ئىقتىسادىي يېڭىلىق يارىتىشنى ئىلگىرى سۈرۈش بۇ قېتىمقى مۇنبەرنىڭ ئەڭ جاراڭلىق ئاھاڭىغا ئايلاندى.

بىرىنچى، رەقەملىك يىپەك يولى: ئەنئەنە بىلەن كەلگۈسىنى تۇتاشتۇرىدىغان كۆۋرۈك

مۇنبەرنىڭ تۇنجى كۈنى، قاتناشقۇچىلار «رەقەملىك يىپەك يولى»نىڭ ئىسلام دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى يادرولۇق رولىنى مۇزاكىرە قىلدى. «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسى بىلەن ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ تەسەۋۋۇرلىرى (مەسىلەن، سەئۇدىنىڭ «2030 تەسەۋۋۇرى») چوڭقۇر ئۇدۇللىشىشىغا ئەگىشىپ، رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ يېڭى ماتورىغا ئايلاندى [سەئۇدى 2030 تەسەۋۋۇرى](https://www.vision2030.gov.sa) .

نۇرغۇن ئالىملار رەقەملەشتۈرۈشنىڭ پەقەت تېخنىكا كىرگۈزۈشلا ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەتنىڭ توشۇغۇچىسى بولۇشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. چوڭ سانلىق مەلۇمات ۋە بۇلۇت ھېسابلاش ئارقىلىق، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقالغان ئىسلام مەدەنىيەت مىراسلىرى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە قوغدالدى ۋە جانلاندۇرۇلدى. مەسىلەن، مۇنبەردە سۈنئىي ئىدراك تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ قەدىمكى ئەرەب قوليازمىلىرىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ ئەڭ يېڭى نەتىجىلىرى، شۇنداقلا VR تېخنىكىسى ئارقىلىق دۇنيادىكى مۇسۇلمانلارنىڭ مەككە ھەج قىلىش تارىخىي ئۆزگىرىشلىرىنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەندەك ھېس قىلىشى كۆرسىتىلدى. بۇ خىل «تېخنىكىنى ياخشىلىققا ئىشلىتىش» ئىدىيەسى ئىسلام دىنىنىڭ بىلىم ئىزدەش (ئىلىم) ۋە مىراسلارنى قوغداش توغرىسىدىكى تەلىماتلىرىغا دەل ماس كېلىدۇ.

ئىككىنچى، ئىسلام پۇل-مۇئامىلىسى 2.0: پۇل-مۇئامىلە تېخنىكىسى بىلەن شەرىئەت ماسلىشىشچانلىقىنىڭ چوڭقۇر يۇغۇرۇلۇشى

ئىقتىسادىي يېڭىلىق يارىتىش بۆلىكىدە، مۇنبەر «ئىسلام پۇل-مۇئامىلە تېخنىكىسى» (Islamic FinTech) نىڭ پارتلاش خاراكتېرلىك ئېشىشىغا ئەھمىيەت بەردى. «2025-2026-يىللىق دۇنيا ئىسلام ئىقتىسادى دوكلاتى»غا ئاساسلانغاندا، دۇنياۋى ھالال ئىقتىساد كۆلىمى 3 تىرىليون دوللاردىن ئېشىپ كەتتى، رەقەملىك پۇل-مۇئامىلە بولسا ئۇنىڭ يادرولۇق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىدۇر [DinarStandard](https://www.dinarstandard.com) .

قاتناشقۇچى مۇتەخەسسىسلەر بىلوكچەين تېخنىكىسىنىڭ سۇكۇك (Sukuk، ئىسلام زايومى) تارقىتىشتىكى قوللىنىلىشىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلدى. ئەقلىي توختام ئارقىلىق، ھەر بىر سودىنىڭ «سودا-سېتىقتا جازانە (رىبا) مەنئى قىلىنىش» ۋە «خەۋپ-خەتەرنى ئورتاقلىشىش» پرىنسىپىغا قاتتىق ئەمەل قىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىپ، سۈزۈكلۈك ۋە ئۈنۈمنى زور دەرىجىدە ئۆستۈرگىلى بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، «پىراقى كارخانىلىرى» (يەنى يۇقىرى ئېشىش، يۇقىرى قىممەتلىك يېڭىدىن گۈللەنگەن كارخانىلار) نى نىشان قىلىپ، مۇنبەر «دۇنياۋى ئىسلام ئىگىلىك تىكلەش ئېكولوگىيە سىستېمىسى» قۇرۇش تەشەببۇسىنى ئوتتۇرىغا قويدى، بۇ مۇسۇلمان ياش ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەرنى شەرىئەتكە ئۇيغۇن مەبلەغ سېلىش ۋە مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش يوللىرى بىلەن تەمىنلەپ، ئەنئەنىۋى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ توسالغۇلىرىنى بۇزۇپ تاشلاشنى مەقسەت قىلىدۇ [ئىسلام تەرەققىيات بانكىسى](https://www.isdb.org) .

ئۈچىنچى، مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش ئۇرۇشى: رەقەملىك ئېروزىيە ۋە ئالگورېتىم بىر تەرەپلىمىلىكىگە قارشى تۇرۇش

رەقەملىك يەرشارىلىشىش دولقۇنىدا، ئىسلام مەدەنىيىتى گىرۋەكلىشىش ۋە ئوخشاشلىشىش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە. مۇنبەرنىڭ ئىككىنچى كۈنىدىكى كۈنتەرتىپ «رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇق ۋە مەدەنىيەت بىخەتەرلىكى»نى مۇزاكىرە قىلدى. مۇتەخەسسىسلەر نۆۋەتتىكى دۇنياۋى ئاساسىي ئېقىم ئالگورېتىملىرىنىڭ كۆپىنچە غەرب مەركەزچىلىكىدىكى بىر تەرەپلىمىلىككە ئىگە ئىكەنلىكىنى، ئىسلام سىيماسىنى خاتا چۈشىنىش، ھەتتا قارىلاش ئېھتىماللىقى بارلىقىنى ئاگاھلاندۇردى.

شۇڭلاشقا، مۇنبەر «ئىسلام رەقەملىك مەزمۇن تەشەببۇسى»نى ئوتتۇرىغا قويۇپ، مۇسۇلمان ئالىملار ۋە ئاچقۇچىلارنى ئىسلامنىڭ ھەقىقىي قىممەت قاراشلىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان تېخىمۇ كۆپ رەقەملىك مەھسۇلاتلارنى يارىتىشقا ئىلھاملاندۇردى. ھالال ئۆلچەمگە ئۇيغۇن ئىجتىمائىي ئالاقە سۇپىلىرىدىن تارتىپ، ئىسلام ئەخلاقى ئاساسىدا تەرەققىي قىلدۇرۇلغان سۈنئىي ئىدراك پاراڭلىشىش ماشىنا ئادەملىرىگىچە، بۇ تىرىشچانلىقلار ساپ، ساغلام ۋە مەنىۋى مەزمۇنغا باي رەقەملىك بوشلۇق بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. مالايسىيالىق بىر جەمئىيەتشۇناس ئېيتقاندەك: «بىز رەقەملىك مەھسۇلاتلارنىڭ ئىستېمالچىسى بولۇپلا قالماي، تېخىمۇ مۇھىمى رەقەملىك قائىدىلەرنى تۈزگۈچى ۋە مەدەنىيەت قىممىتىنى چىقارغۇچى بولۇشىمىز كېرەك» [Bernama](https://www.bernama.com) .

تۆتىنچى، ياشلار ۋە مائارىپ: رەقەملىك دەۋردىكى «مۇسۇلمان دانىشمەنلەر»نى يېتىشتۈرۈش

ياشلار ئىسلام دۇنياسىنىڭ كەلگۈسىدۇر. بۇ قېتىمقى مۇنبەر مەخسۇس «ياش رەھبەرلەر يۇمىلاق ئۈستەل يىغىنى»نى تەسىس قىلىپ، مائارىپ ئىسلاھاتى ئارقىلىق زامانىۋى تېخنىكىغا پىششىق، شۇنداقلا ئىسلام دىنىي ئىلىملىرىنى چوڭقۇر چۈشىنىدىغان بىرىكمە ئىختىساسلىقلارنى قانداق يېتىشتۈرۈش مەسىلىسىنى مۇزاكىرە قىلدى. كۆپ دۆلەتلىك ۋەكىللەر STEM مائارىپىغا ئىسلام ئەخلاق دەرسلىرىنى سىڭدۈرۈش تەجرىبىلىرىنى ئورتاقلىشىپ، «تېخنىكا چوقۇم ئىنسانىيەتنىڭ بەخت-سائادىتى (مەسلىھەت) ئۈچۈن خىزمەت قىلىشى كېرەك» دەپ تەكىتلىدى.

مۇنبەر جەريانىدا، يەنە كۆپلىگەن دۆلەتلەر ئارا مائارىپ ھەمكارلىق كېلىشىمى ئىمزالىنىپ، «ئىسلام رەقەملىك ئۇنىۋېرسىتېتلار ئىتتىپاقى» قۇرۇش، تور مائارىپ بايلىقىدىن ئورتاق بەھرىمەن بولۇش ئارقىلىق مۇسۇلمان دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى رەقەملىك پەرقنى كىچىكلىتىش مەقسەت قىلىندى. بۇ پەقەت نۆۋەتتىكى ئىشقا ئورۇنلىشىش بازىرىنىڭ ئېھتىياجىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى دۇنياۋى مەدەنىيەت دىئالوگىدا ئىسلام ھېكمىتىگە ۋەكىللىك قىلالايدىغان يېڭى بىر ئەۋلاد بىلىملىك سەرخىللارنى يېتىشتۈرۈش ئۈچۈندۇر [ئەلجەزىرە](https://www.aljazeera.com) .

بەشىنچى، خۇلاسە: ئورتاق گۈللىنىدىغان رەقەملىك ئۈممەتكە قاراپ

«ئىسلام پىراقى مۇنبىرى»نىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئاخىرلىشىشى ئاخىرقى نۇقتا ئەمەس، بەلكى پۈتۈنلەي يېڭى بىر باشلىنىشتۇر. ئۇ دۇنياغا ئىتتىپاق، ئوچۇق ۋە يېڭىلىق يارىتىشچانلىقى كۈچلۈك بولغان ئىسلام دۇنياسىنى نامايان قىلدى. رەقەملىك دەۋرنىڭ دولقۇنىدا، مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئاكتىپ بولمىغان ئەگەشكۈچى ئەمەس، بەلكى ئاكتىپ قاتناشقۇچى ۋە تۆھپە قوشقۇچىدۇر.

قەدىمكى ئىسلام ھېكمىتىنى ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى رەقەملىك تېخنىكا بىلەن بىرلەشتۈرۈش ئارقىلىق، بىز ئىقتىسادنىڭ سەكرەش خاراكتېرلىك ئېشىشىنى ئىشقا ئاشۇرۇپلا قالماي، ئۆزگىرىشچان دۇنيادا شۇ مەڭگۈلۈك مەنىۋى ماكاننى ساقلاپ قالالايمىز. مۇنبەرنىڭ يېپىلىش نۇتقىدا تەكىتلەنگىنىدەك: «رەقەملىك تېخنىكا بىزنىڭ قورالىمىز، ئېتىقاد بولسا بىزنىڭ كومپاسىمىز.» كەلگۈسى مۇساپىدە، دۇنيا مۇسۇلمانلىرى داۋاملىق قول تۇتۇشۇپ، رەقەملىك يىپەك يولىدا ئۈممەتكە تەۋە يېڭى شان-شەرەپلەرنى يازىدۇ [ئەرەب خەۋەرلىرى](https://www.arabnews.com) .

---

**بۇ ماقالە ئىسلام دۇنياسىنىڭ رەقەملىك دەۋردىكى ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشى ۋە مەدەنىيەت ئۆزىنى تونۇشىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىش مەقسىتىدە ئالىي تەھرىر تەرىپىدىن يېزىلدى.**