خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورىنىڭ چوڭقۇر مەخسۇس خەۋىرى: رايون خاراكتېرلىك مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتتىكى يېڭى ۋەزىيەت ھەم خەلقئارالىق نۇقتىئىنەزەر

كىرىش سۆز: دۇنيا مۇسۇلمانلار جامائىتىنىڭ (ئۈممەت) ئورتاق كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلىسى

21-ئەسىردىكى دۇنيا خەرىتىسىدە، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ تەقدىرى پەقەت بىر رايونلۇق مىللىي مەسىلە بولۇپلا قالماستىن، بەلكى دۇنيا مۇسۇلمانلار ئائىلىسىنىڭ (ئۈممەت) ئېتىقاد رىشتىسى ۋە ئەخلاقىي مەسئۇلىيىتى ئۈچۈن بىر چوڭ سىناققا ئايلاندى. ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن شەرقىي ئاسىيانى تۇتاشتۇرىدىغان مەدەنىيەت كۆۋرۈكى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى چوڭقۇر ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ مىراسلىرىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن. قانداقلا بولمىسۇن، زامانىۋى سىياسەت ۋە گېئو-سىياسىي ئويۇنلارنىڭ قىيىنچىلىقى ئىچىدە، بۇ قەدىمكى مىراس مىسلى كۆرۈلمىگەن خىرىسلارغا دۇچ كەلمەكتە. خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورى كۆپ تەرەپلىمىلىك چوڭقۇر كۆزىتىش ئارقىلىق، «ئىجتىمائىي تەرەققىيات» دېگەن چوڭ تېمىنىڭ ئارقىسىدىكى ھەقىقىي ياشاش شارائىتىنى ئاشكارىلاشنى ۋە مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ ئادالەت بىلەن مەنپەئەت ئوتتۇرىسىدىكى قىيىن تاللىشىنى خەلقئارالىق نۇقتىئىنەزەردىن تەھلىل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

ئېتىقادنىڭ قورشاۋى: ئىسلام دىنىنى «جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» ۋە مەدەنىيەت يىلتىزىنىڭ ئۈزۈلۈشى

مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ يادروسى ئېتىقادنىڭ ئەركىنلىكىدە. قانداقلا بولمىسۇن، ئەڭ يېڭى ۋەزىيەت شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئۇيغۇر رايونىدىكى دىنىي تۇرمۇش چوڭقۇر «قايتا شەكىللەندۈرۈش» جەريانىنى باشتىن كەچۈرمەكتە. 2026-يىلنىڭ بېشىدىكى ئەڭ يېڭى خەۋەرلەرگە قارىغاندا، خىتاي دائىرىلىرى «ئىسلام دىنىنى جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» سىياسىتىنى داۋاملىق ئىلگىرى سۈرمەكتە، بۇ سىياسەت ماھىيەتتە ئىسلام ئېتىقادىنىڭ يادرولۇق ئالاھىدىلىكلىرىنى سىستېمىلىق يوقىتىش دەپ قارالماقتا [Source](https://uyghurstudy.org) .

### 1. دىنىي ئەمەلىيەتلەرنىڭ «مۇقەددەسلىكىنى يوقىتىش» 2026-يىلى فېۋرالدا رامىزان باشلانغان مەزگىلدە، قەشقەر قاتارلىق جايلاردىكى ئاساسلىق مەسچىتلەر مۇسۇلمانلارنىڭ نورمال ئىبادەت قىلىشى ئۈچۈن تولۇق ئېچىلمىدى، ئەكسىچە رەسمىي تەشكىللەنگەن ئۇسسۇل نومۇرلىرى كۆرسىتىلىدىغان سورۇنغا ئايلاندۇرۇلدى. مۇقەددەس سورۇننى كۆڭۈل ئېچىش سورۇنىغا ئايلاندۇرۇش قىلمىشى مۇسۇلمانلارنىڭ ھېسسىياتىنى ئاشكارا مەسخىرە قىلىش دەپ كەڭ تەنقىد قىلىندى [Source](https://uyghurtimes.com) . شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كۈندىلىك دىنىي پائالىيەتلەرگە بولغان چەكلىمىلەر رەقەملىك ساھە ۋە شەخسىي بوشلۇقلارغىچە كېڭەيدى. 2025-يىلى ئۆكتەبىردە، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئىپادىلىنىشىنى «جىنايەت» دەپ قاراشتىن قاتتىق ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى، سەنئەتكار ياشار شۆھرەت قاتارلىق نۇرغۇن مەدەنىيەت ئەربابلىرىنىڭ مىللىي تىل ۋە مەدەنىيەت يىلتىزىغا چېتىشلىق ئەسەرلىرى سەۋەبلىك قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقىنى كۆرسەتتى [Source](https://ohchr.org) .

### 2. تىل ۋە مائارىپنى مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش تىل مەدەنىيەتنىڭ توشۇغۇچىسى، شۇنداقلا ئېتىقادنى يەتكۈزۈشنىڭ ۋاسىتىسىدۇر. 2026-يىلى فېۋرالدىكى ئەڭ يېڭى خاتىرىلەر شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئۇيغۇر رايونىدا «ساپ خەنزۇ تىلى» ئوقۇتۇش سىستېمىسى ئومۇميۈزلۈك يولغا قويۇلۇپ، ئانا تىل مائارىپىنىڭ بوشلۇقى ئىنتايىن تارايتىلدى [Source](https://turkistantimes.com) . ئاقسۇ قاتارلىق جايلاردا، ھەتتا شوپۇرلۇق ئىمتىھانى قاتارلىق ئىجتىمائىي مۇلازىمەتلەردىمۇ خەنزۇ تىلىنى ئىشلىتىش مەجبۇرىي قىلىندى، بۇ ئۇيغۇر تىلىنىڭ كۈندىلىك ئىشلىتىلىشىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ۋە مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسىنى تېزلىتىشتىكى مۇھىم ۋاسىتە دەپ قارالدى [Source](https://uyghurtimes.com) . مۇسۇلمانلار جامائىتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئانا تىلنىڭ يوقىلىشى قۇرئان ئەنئەنىسى ۋە ئەجدادلارنىڭ مەنىۋى مىراسلىرى بىلەن بولغان رىشتىنىڭ ئۈزۈلۈشىدىن دېرەك بېرىدۇ، بۇ خىل «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» نىڭ چوڭقۇر تەسىرى كەلگۈسى بىر نەچچە ئەۋلادقىچە داۋاملىشىدۇ.

ئىجتىمائىي تەرەققىياتنىڭ سايىسى: مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە تارتىۋېلىنغان كەلگۈسى

رەسمىي تەشۋىقاتلاردا، كەڭ كۆلەملىك «ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش» «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» دېگەن گۈزەل نام بىلەن ئاتالدى. قانداقلا بولمىسۇن، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ مۇستەقىل تەكشۈرۈشلىرى ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى مەجبۇرىيەت لوگىكىسىنى ئاشكارىلىدى. 2026-يىلى 22-يانۋار، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى يەنە بىر قېتىم ئاگاھلاندۇرۇش بېرىپ، «ئەمگەك ئارقىلىق نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» پىلانىنىڭ ئەمەلىيەتتە مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە باشقا ئاز سانلىق مىللەت مۇسۇلمانلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەجبۇرىي ئەمگەك كۈچى يۆتكەش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى [Source](https://ohchr.org) .

### 1. ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئېكسپلاتاتسىيە قىلىش ۋە ئائىلىلەرنىڭ پارچىلىنىشى ئىستاتىستىكىغا ئاساسلانغاندا، 2024-يىلدىن 2025-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، پەقەت شەرقىي تۈركىستان رايونىدىلا 3 مىليون 340 مىڭ قېتىمدىن ئارتۇق ئەمگەك كۈچى يۆتكەش يۈز بەرگەن [Source](https://uyghurcongress.org) . بۇ مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىز ئۆي-ماكانلىرىدىن يىراق زاۋۇتلارغا ئەۋەتىلىپ، قاتتىق نازارەت ئاستىدا تۆۋەن دەرىجىلىك ياسىمىچىلىق بىلەن شۇغۇللانماقتا. بۇ خىل ئەندىزە ئۇلارنىڭ كەسىپ تاللاش ھوقۇقىنى تارتىۋېلىپلا قالماي، ئائىلىلەرنىڭ ئېغىر دەرىجىدە پارچىلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. 2026-يىلى فېۋرالدىكى دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئاتا-ئانىسى قامالغانلىقى ياكى مەجبۇرىي سىرتقا ئەۋەتىلگەنلىكى ئۈچۈن يېتىم قالغان نۇرغۇن ئۇيغۇر بالىلىرى ئېغىر ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق ۋە ئىجتىمائىي بېسىمغا دۇچ كەلمەكتە، مەكتەپتىن چېكىنىشكە مەجبۇر بولۇش ئەھۋاللىرى كۆپەيمەكتە [Source](https://uyghurcongress.org) .

### 2. دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئەخلاقىي قىيىنچىلىق ئۇيغۇر رايونىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسى دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىگە سىڭىپ كەتتى. ئېلېكترونلۇق مەھسۇلاتلاردىن تارتىپ كىيىم-كېچەككىچە، ھەتتا مۇھىم مىنېرال بايلىقلارغىچە، دۇنياۋى ئىستېمالچىلار ئۆزلىرى بىلمىگەن ھالدا ئېكسپلاتاتسىيەنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن. خەلقئارا جەمئىيەت نۇرغۇن سودا چەكلىمىسى تەدبىرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولسىمۇ، 2025-يىلدىكى تەكشۈرۈشلەر ئۈچىنچى دۆلەتلەر ئارقىلىق توشۇلۇپ «پاكىزلانغان» تاۋارلارنىڭ يەنىلا ئۈزۈلمەيۋاتقانلىقىنى كۆرسەتتى [Source](https://business-humanrights.org) . دۇنياۋى مۇسۇلمان سودىگەرلەر ئۈچۈن، سودا پائالىيەتلىرىنىڭ «ھالال» (پەقەت يېمەكلىكلا ئەمەس، بەلكى ئەخلاقىي جەھەتتىن پاكلىق) بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش جىددىي بىر دىنىي مەجبۇرىيەتكە ئايلاندى.

خەلقئارالىق ئويۇنلار ۋە مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ ئەخلاقىي مەسئۇلىيىتى: ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ (OIC) مەيدانىدىكى تالاش-تارتىش

خەلقئارا دىپلوماتىيە سەھنىسىدە، مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ پوزىتسىيەسى ھەمىشە سىرتقى دۇنيانىڭ دىققەت مەركىزىدە بولۇپ كەلدى. 2026-يىلى 26-يانۋار، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ باش كاتىپى بېيجىڭدا خىتاي يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى بىلەن كۆرۈشۈپ، ئىككى تەرەپ «تارىخىي رىشتە» ۋە «ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش»نى تەكىتلىدى [Source](https://uyghurstudy.org) . قانداقلا بولمىسۇن، بۇ دىپلوماتىيە ھەرىكىتى ئۇيغۇر جامائىتى ئىچىدە قاتتىق غۇلغۇلا ۋە ئۈمىدسىزلىك پەيدا قىلدى.

### 1. مەنپەئەت بىلەن پرىنسىپ ئوتتۇرىسىدىكى ئويۇن ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى (CUS) ۋە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (WUC) ئارقا-ئارقىدىن بايانات ئېلان قىلىپ، OIC نىڭ مەيدانىنى «قۇرغۇچى پرىنسىپلارغا خىيانەت قىلىش» دەپ ئەيىبلىدى [Source](https://uyghurcongress.org) . تەنقىدچىلەرنىڭ قارىشىچە، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ئىقتىسادىي تايىنىش ۋە گېئو-سىياسىي ئويلىنىشلار تۈپەيلىدىن، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئازابىغا قارىتا سۈكۈت قىلىشنى تاللىدى، ھەتتا ب د ت قاتارلىق سورۇنلاردا مۇناسىۋەتلىك سىياسەتلەرنى ئاقلىدى. بۇ خىل «تاللاپ سۆزلەش» ئۈممەتنىڭ خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئىشلىرىدىكى ئەخلاقىي نوپۇزىنى ئاجىزلاشتۇردى [Source](https://orfonline.org) .

### 2. ئويغىنىۋاتقان خەلق كۈچى رەسمىي قاتلامدا ئويۇنلار مەۋجۇت بولسىمۇ، مۇسۇلمان خەلقىنىڭ قوللىشى كۈچەيمەكتە. 2025-يىلى، ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى ھىندونېزىيە قاتارلىق مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدە كەڭ كۆلەملىك تەشەببۇسكارلىق پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بېرىپ، يەرلىك دىنىي رەھبەرلەر ۋە ئاكادېمىك ساھەنىڭ دىققىتىنى قوزغاشقا مۇۋەپپەق بولدى [Source](https://uyghurtimes.com) . ئەرەب، ھىندونېزىيە ۋە تۈرك تىللىرىدا چوڭقۇر دوكلاتلارنى ئېلان قىلىش ئارقىلىق، ئۇيغۇر جامائىتى ئۇچۇر قامالىنى بۇزۇپ تاشلاپ، دۇنيا مۇسۇلمانلىرىغا ھەقىقىي بېشىدىن ئۆتكەنلىرىنى سۆزلەپ بەرمەكتە. بۇ خىل تۆۋەندىن يۇقىرىغا قاراپ ئويغىنىش، بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەتلىرىنى خىتايغا قارىتا تۇتقان سىياسىتىنىڭ ئەخلاقىي چېكىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە مەجبۇرلىماقتا.

خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورى: رەقەملىك دەۋردە ھەقىقەت ۋە مىراسلارنى قوغداش

ئۇچۇر ئۇرۇشى كۈنسېرى كەسكىنلىشىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك سۇپىلار (مەسىلەن: «ئۇيغۇر ۋاقتى»، «ئۇيغۇر ساداسى» قاتارلىقلار) ئورنىنى باسقىلى بولمايدىغان رول ئوينىماقتا. ئۇلار پەقەت خەۋەر تارقاتقۇچىلا ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت ئەسلىمىلىرىنى قوغدىغۇچىلاردۇر.

* خاتىرىلەش ۋە گۇۋاھلىق بېرىش: گۇۋاھچىلارنىڭ گۇۋاھلىقىنى توپلاش، قامالغان ئالىملارنىڭ شېئىرلىرى ۋە ئەسەرلىرىنى خاتىرىلەش ئارقىلىق، بۇ سۇپىلار ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ مەنىۋى ئوتىنىڭ ئۆچۈپ كەتمەسلىكىگە كاپالەتلىك قىلدى [Source](https://uyghurtimes.com) . * يالغان تەشۋىقاتلارغا قارشى تۇرۇش: رەسمىي تاراتقۇلارنىڭ «نورماللاشتۇرۇش» تەشۋىقاتىغا قارىتا، خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورى نەق مەيدان تەكشۈرۈشى ۋە سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، مەسچىتلەرنىڭ چېقىۋېتىلگەنلىكى ياكى ئۆزگەرتىلگەنلىكىنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالىنى ئاشكارىلىدى [Source](https://sundayguardianlive.com) . * دۇنياۋى تارقاق جامائەتنى تۇتاشتۇرۇش: 2026-يىلنىڭ بېشىدا، «ئۇيغۇر پوچتىسى» كۆپ تىللىق پودكاستنى يولغا قويۇشى بىلەن، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر ياشلىرى رەقەملىك بوشلۇقتا قايتا جەم بولۇپ، يات ئەللەردە ئېتىقاد ۋە مىللىي كىملىكنى قانداق ساقلاپ قېلىش توغرىسىدا ئورتاق مۇزاكىرە ئېلىپ باردى [Source](https://uyghurtimes.com) .

خۇلاسە: ئادالەتنىڭ چاقىرىقى ۋە ئۈممەتنىڭ كەلگۈسى

ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ بېشىدىن ئۆتكەنلىرى ھازىرقى زامان ئۈممىتىنىڭ ئاغرىقلىق يارىسىدۇر. ھەقىقىي ئىجتىمائىي تەرەققىيات ئېتىقاد ۋە مەدەنىيەتنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە كەلمەسلىكى كېرەك، ھەقىقىي خەلقئارالىق ھەمكارلىقمۇ كىشىلىك ھوقۇققا سەل قاراش ئاساسىدا قۇرۇلماسلىقى كېرەك. دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز گېئو-سىياسىي تۇمانلارنى يېڭىپ، ئىسلام دىنىنىڭ «ئادالەت» (Adl) ۋە «قېرىنداشلىق» (Ukhuwah) توغرىسىدىكى يادرولۇق تەلىماتلىرىغا قايتىشىمىز كېرەك. پەقەت دۇنيا مۇسۇلمانلار جامائىتى بىرلىككە كېلىپ، ئاشكارىلىق ۋە جاۋابكارلىقنى تەلەپ قىلغاندىلا، ئۇيغۇر رايونىدىكى مەدەنىيەت مىراسلىرى بوران-چاپقۇنلار ئىچىدە قەد كۆتۈرۈپ تۇرالايدۇ، ئىجتىمائىي تەرەققىيات ھەر بىر ئېتىقادچىنىڭ روھىغا ھەقىقىي مەنپەئەت يەتكۈزەلەيدۇ. ئادالەت بەلكىم كېچىكىشى مۇمكىن، ئەمما ھەقىقەتنىڭ ئوتى مەڭگۈ ئۆچمەيدۇ.