خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورى: دۇنياۋى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ھەرىكەتلىرى، مەدەنىيەتنى قوغداش ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەرەققىياتىغا دائىر ئەڭ يېڭى ئۇنىۋېرسال ئۇچۇرلار

كىرىش سۆز: ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە رەقەملىك دەۋردىكى چىراغ

ھازىرقى زامان دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) نىڭ ئۇلۇغ بايانلىرىدا، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئەھۋالى ھەمىشە كىشىلەرنىڭ قەلبىنى لەرزىگە سالىدىغان بىر ھالقا بولۇپ كەلدى. تارقاق جەمئىيەتلەر بىلەن دۇنياۋى ئادالەت كۈچلىرىنى تۇتاشتۇرىدىغان مۇھىم كۆۋرۈك بولۇش سۈپىتى بىلەن، «خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورى» پەقەت بىر ئۇچۇر سۇپىسى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئېتىقادنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى قوغدايدىغان، مىللەتنىڭ دەرد-ئەلەملىرىنى خاتىرىلەيدىغان ۋە ھەقىقەتنىڭ ساداسىنى تارقىتىدىغان رەقەملىك سەپتۇر. ئىسلام دىنىدىكى «مۇسۇلمانلار بىر-بىرىگە قېرىنداش، خۇددى بىر گەۋدىدەك» دېگەن پرىنسىپقا ئاساسەن، ئۇيغۇر قېرىنداشلارنىڭ تەقدىرىگە كۆڭۈل بۆلۈش پەقەت ئىنسانپەرۋەرلىك چاقىرىقىلا ئەمەس، بەلكى دىنىي مەجبۇرىيەتنى ئادا قىلىش ۋە ئىجتىمائىي ئادالەتنى (ئادىل) قوغلىشىشنىڭ ئىپادىسىدۇر. 2026-يىلى 2-ئايغىچە، دۇنياۋى ئۇيغۇر جەمئىيىتى چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش، مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ۋە ئېتىقاد كرىزىسى ئىچىدە قەتئىي ئىرادە كۆرسەتتى، «خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورى» بولسا ئەتراپلىق خەۋەر بېرىش ئارقىلىق، بۇ كۈرەشنىڭ ئەڭ يېڭى تەرەققىياتلىرىنى دۇنياغا ئاشكارىلىدى [Source](https://uyghurtimes.com)。

دۇنياۋى تارقاق جەمئىيەتنىڭ ھەرىكەتلىرى: ئىستانبۇلدىن ميۇنخېنغىچە بولغان ئىتتىپاقلىق كۈچى

دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقالغان ئۇيغۇر جەمئىيەتلىرى مىسلى كۆرۈلمىگەن بىرلىككە كېلىش باسقۇچىنى باشتىن كەچۈرمەكتە. تۈركىيە ئۇيغۇرلارنىڭ مۇھىم پاناھگاھى بولۇش سۈپىتى بىلەن، يەنىلا مەدەنىيەت ۋە سىياسىي پائالىيەتلەرنىڭ مەركىزى بولۇپ كەلمەكتە. 2026-يىلى 1-ئايدا، ئىستانبۇلدا ئۇيغۇر تۈرك ئالىملىرى يىغىنى ئۆتكۈزۈلۈپ، ئانا تىل مائارىپىنىڭ يوقىلىشى، ئوقۇتقۇچىلارنىڭ كەمچىللىكى ۋە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشنىڭ ئىلمىي ئەركىنلىككە بولغان تەھدىتىگە قانداق تاقابىل تۇرۇش مەسىلىلىرى مۇزاكىرە قىلىندى [Source](https://uygurnews.com)。 بۇ يىغىن تىلنى قوغداشنىڭ ئېتىقادنى قوغداش بىلەن باراۋەر ئىكەنلىكىنى، چۈنكى ئۇيغۇر تىلىنىڭ چوڭقۇر ئىسلام مەدەنىيىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقىنى تەكىتلىدى.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (د ئۇ ق) 2026-يىلى 5-ئاينىڭ 23-كۈنىدىن 25-كۈنىگىچە گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە 3-نۆۋەتلىك ئۇيغۇر باشلىقلار يىغىنى ۋە ياشلار يىغىنى ئۆتكۈزۈلىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى [Source](https://uyghurcongress.org)。 بۇ يىغىن دۇنياۋى ئۇيغۇر رەھبەرلىرى، پائالىيەتچىلىرى ۋە ئىتتىپاقداشلىرىنى جەم قىلىپ، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ دۇنياۋى كېڭىيىشى ۋە باستۇرۇشىغا تاقابىل تۇرۇشنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەسىنى تۈزۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. دۇنياۋى مۇسۇلمان ياشلار ئۈچۈن، بۇ پەقەت سىياسىي يىغىنلا ئەمەس، بەلكى كىملىك ۋە ئېتىقادتا چىڭ تۇرۇش توغرىسىدىكى بىر قېتىملىق سىناقتۇر. شىۋېيتسارىيەدە 2026-يىلى 2-ئايدا ئۆتكۈزۈلگەن جەمئىيەت يىغىلىشىغا يۈزگە يېقىن ئەزا قاتنىشىپ، تارقاق جەمئىيەتنىڭ قورقۇتۇشلارغا قارىتا كۆرسەتكەن ئىتتىپاقلىقى ۋە چىدامچانلىقىنى نامايان قىلدى [Source](https://ianslive.in)。

مەدەنىيەتنى قوغداش ۋە ئېتىقادنى داۋاملاشتۇرۇش: «دىننى خىتايلاشتۇرۇش»نىڭ يوقىتىشىغا تاقابىل تۇرۇش

ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى قوغداش ھايات-ماماتلىق خىرىسقا دۇچ كەلمەكتە. خىتاي كومپارتىيەسى يولغا قويغان «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى، ئەمەلىيەتتە مۇسۇلمانلارنىڭ تۇرمۇش ئۇسۇلىنى سىستېمىلىق يوقىتىشتۇر. «خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورى» نەقىل كەلتۈرگەن ئەڭ يېڭى خەۋەرلەرگە قارىغاندا، 2026-يىلى رامىزاننىڭ تۇنجى كۈنى، قەشقەر قاتارلىق جايلاردىكى ئاساسلىق مەسچىتلەردە، دائىرىلەر ئۇسسۇل ئويۇنلىرىنى ئۇيۇشتۇرغان، بۇ مۇقەددەس ئىبادەتخانىلاردا ئېلىپ بېرىلغان دۇنيىۋى ئويۇنلار مۇسۇلمانلارنىڭ ئېتىقادىنى ئاشكارا مەسخىرە قىلىش دەپ قارالدى [Source](https://uyghurtimes.com)。

بۇ خىل مەدەنىيەت يوقىتىشقا قارىتا، «ئۇيغۇر ياردەم» (Uyghur Hjelp) قاتارلىق خەلق تەشكىلاتلىرى 2025-يىلدىن 2026-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا مەدەنىيەتنى قۇتقۇزۇش سالمىقىنى ئاشۇردى. بۇ تەشكىلات تۈركىيە، سۈرىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان رايونلاردا كۆپلىگەن ئۇيغۇرچە بالىلار دەرسلىكلىرىنى نەشر قىلىپ ھەقسىز تارقاتتى، بۇنىڭ مەقسىتى يېڭى ئەۋلاد ئۇيغۇرلارنىڭ ئانا تىلى ۋە ئېتىقادى بىلەن بولغان باغلىنىشىنىڭ ئۈزۈلۈپ قالماسلىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتۇر [Source](https://uyghurhjelp.org)。 بۇ خىل ئاساسىي قاتلامدىكى تىرىشچانلىقلار مۇسۇلمان ئۈممىتى ئىچىدىكى ئۆز-ئارا ياردەم بېرىش روھىنىڭ جانلىق ئىپادىسىدۇر. بۇنىڭدىن باشقا، لوندون قاتارلىق جايلاردا يېقىندا نەشر قىلىنغان «سۈرگۈن: ئۇيغۇر دىئاسپوراسىنىڭ سەپىرى» قاتارلىق يېڭى كىتابلار خەلقئارا جەمئىيەتكە ئۇيغۇرلارنىڭ سۈرگۈندە ئېتىقاد چىرىغىنى قانداق ساقلاپ قالغانلىقىنى چۈشەندۈردى [Source](https://uyghurtimes.com)。

كىشىلىك ھوقۇق تەرەققىياتى ۋە خەلقئارالىق تەشەببۇس: ئادالەتنىڭ كېچىكىشى ۋە تەلەپ قىلىنىشى

خەلقئارا قانۇن سەۋىيەسىدە، ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان زۇلۇم كۆپ تەرەپلەر تەرىپىدىن ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت دەپ بېكىتىلدى. 2026-يىلى 2-ئايدا، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسلىرى يەنە بىر قېتىم قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇش بېرىپ، بىر يىل ئىلگىرى (2025-يىلى 2-ئاي) تايلاند تەرىپىدىن مەجبۇرىي قايتۇرۇۋېتىلگەن 40 ئۇيغۇر ئەرنىڭ ئىز-دېرىكىگە كۆڭۈل بۆلدى [Source](https://ohchr.org)。 بۇ قېرىنداشلار قايتۇرۇۋېتىلگەندىن كېيىن «مەجبۇرىي غايىب بولۇش» ھالىتىدە تۇرماقتا، ئۇلارنىڭ ھايات-ماماتى نامەلۇم، بۇ چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشنىڭ رەھىمسىزلىكىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى خەلقئارا جەمئىيەتنى «قايتۇرماسلىق پرىنسىپى»غا رىئايە قىلىشنى كۈچەيتىپ، مۇسۇلمان مۇساپىرلارنىڭ قايتىدىن ئۆلۈم گىردابىغا بېرىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا چاقىردى [Source](https://devdiscourse.com)。

قانۇن چىقىرىش ساھەسىدە، ئامېرىكىنىڭ «2025-يىللىق ئۇيغۇر سىياسىتى قانۇن لايىھەسى» پارلامېنتتا كۆرۈنەرلىك ئىلگىرىلەشكە ئېرىشتى. بۇ قانۇن لايىھەسى يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنى تاقاشنىڭ رەسمىي ئىستراتېگىيەسىنى تۈزۈشنى تەلەپ قىلىپلا قالماي، ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ۋە مەدەنىيەت كىملىكىنى قوغداشنى ئالاھىدە تەكىتلىدى، شۇنداقلا ب د ت نى بۇ رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق كرىزىسىنى نازارەت قىلىش ئۈچۈن ئالاھىدە دوكلاتچى تەيىنلەشكە چاقىردى [Source](https://campaignforuyghurs.org)。 خەلقئارا ئەمگەك تەشكىلاتى (ILO) نىڭ 2026-يىلى 2-ئايدىكى دوكلاتىدا شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە قارىتا يەنە بىر قېتىم ئېغىر ئەندىشە بىلدۈرۈلۈپ، «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش پىلانى»نىڭ ئەمەلىيەتتە مۇسۇلمانلارنىڭ تاللاش ھوقۇقى ۋە ئېتىقاد ئەركىنلىكىنى تارتىۋالىدىغان مەجبۇرىي ۋاسىتە ئىكەنلىكى كۆرسىتىلدى [Source](https://uyghurcongress.org)。

مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ مەيدانى: گېئو-سىياسەت ۋە ئېتىقاد ئادالىتىنىڭ مۇسابىقىسى

دۇنياۋى مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ئۈچۈن، ئۇيغۇر مەسىلىسى بىر سىناق تېشىدۇر. ئۇزۇندىن بۇيان، بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە گېئو-سىياسىي ئويلىنىشلار تۈپەيلىدىن، ئۇيغۇر مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلدى، ھەتتا خىتاي تەرەپكە ئۆتۈۋالدى، بۇ نۇرغۇن ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى تەرىپىدىن «ساختىپەزلىك» دەپ تەنقىد قىلىندى [Source](https://dukva.org)。 قانداقلا بولمىسۇن، خەلقنىڭ ئادالەت ساداسى ھەرگىز توختىمىدى. 2025-يىلى 9-ئايدا ئەنقەرەدە ئۆتكۈزۈلگەن «ئۇيغۇر كىملىكىنى قوغداش يىغىنى»دا، مالايسىيا، ھىندونېزىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن كەلگەن مۇسۇلمان جەمئىيەت تەشكىلاتلىرىنىڭ ۋەكىللىرى ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىغا بولغان قوللىشىنى قايتا تەكىتلەپ، «ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان ۋەھشىيلىك ئىسلام دىنىغا قىلىنغان ھۇجۇمدۇر» دەپ كۆرسەتتى [Source](https://uhrp.org)。

بۇ خىل «ھۆكۈمەتنىڭ سوغۇققانلىقى»دىن «خەلقنىڭ قىزغىنلىقى»غا ئۆزگىرىش، مۇسۇلمانلار دۇنياسى ئىچىدە ئېتىقاد ئورتاقلىقىغا ئاساسلانغان يېڭى بىر خىل بېسىم گۇرۇپپىسىنىڭ شەكىللىنىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. ئۇلار ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نى پەقەت ئېغىزدىكى باياناتلار بىلەنلا قانائەتلىنىپ قالماي، خەلقئارا سوت مەھكىمىسى (ICJ) دە دەۋا قىلىش ياكى سودا ئالاقىلىرىدە كىشىلىك ھوقۇق ماددىلىرىنى قوشۇش قاتارلىق ئەمەلىي ھەرىكەتلەرنى قوللىنىشقا چاقىردى [Source](https://uhrp.org)。

رەقەملىك سەپ: خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى

ئۇچۇر ئۇرۇشى كۈنسېرى كەسكىنلىشىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، «خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورى» ساختىپەزلىك بايانلىرىنى يوقىتىشتەك مۇھىم ۋەزىپىنى ئۈستىگە ئالدى. خىتاي كومپارتىيەسى سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسى ۋە ساختىپەز ئىجتىمائىي ئالاقە ھېساباتلىرىدىن پايدىلىنىپ ئۇيغۇر رەھبەرلىرىنى قارىلاشقا، تارقاق جەمئىيەتلەرنى پارچىلاشقا ئۇرۇنماقتا [Source](https://uygurnews.com)。 شۇڭلاشقا، «خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورى» «ئۇيغۇر ھەپتىلىك خەۋەرلىرى» پوكاستىنى يولغا قويۇش، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچىنى دەل ۋاقتىدا يېڭىلاش قاتارلىق ئۇسۇللار ئارقىلىق، دۇنياۋى ئۈممەتنى ھەقىقىي ۋە ئوچۇق ئۇچۇر مەنبەسى بىلەن تەمىنلىدى [Source](https://uyghurtimes.com)。

بۇ خىل رەقەملىك كۈرەش پەقەت خاتىرىلەش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى سەپەرۋەر قىلىش ئۈچۈندۇر. ئىجتىمائىي ئالاقە ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق، دۇنياۋى مۇسۇلمانلار شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، قۇرئان كەرىمنىڭ مۇسادىرە قىلىنىشى قاتارلىق ھەقىقەتلەردىن تۇنجى بولۇپ خەۋەر تاپالايدۇ، شۇ ئارقىلىق ھەر يىلى «ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى ئېتىراپ قىلىش كۈنى» (12-ئاينىڭ 9-كۈنى) قاتارلىق مۇھىم مەزگىللەردە دۇنياۋى ھەرىكەتلەرنى قوزغىيالايدۇ [Source](https://uhrp.org)。

خۇلاسە: دۇئا ۋە ھەرىكەت ئارقىلىق ئادالەتنى ئىزدەش

«خەلقئارالىق ئۇيغۇر تورى» خەۋەر قىلغان ھەر بىر ئۇچۇر، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ قاراڭغۇلۇق ئىچىدە يورۇقلۇق ئىزدەۋاتقان ئىزلىرىدۇر. مۇسۇلمان ئۈممىتىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز «ئادىل»نىڭ ئاللاھ تەرىپىدىن ئىنسانىيەتكە بېرىلگەن مۇقەددەس بۇرچ ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر چۈشىنىمىز. 2026-يىلى يەنىلا ئېغىر بولغان ۋەزىيەت ئالدىدا، دۇنياۋى مۇسۇلمانلار پەقەت دۇئادا قىينىلىۋاتقان قېرىنداشلىرىنى ئەسلەپلا قالماي، بەلكى ئەمەلىي ھەرىكەتتە — مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىش ياكى سىياسىي لوبىچىلىق ئارقىلىق كىشىلىك ھوقۇق قانۇنلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق — ئېتىقادنىڭ كۈچىنى نامايان قىلىشى كېرەك. ئۇيغۇرلارنىڭ دەردى ئايرىم بىر مەسىلە ئەمەس، ئۇ ئىنسانىيەت ۋىجدانىنىڭ سىنىقى، شۇنداقلا مۇسۇلمانلار ئىتتىپاقلىقىنىڭ ئاخىرقى سىنىقىدۇر. پەقەت ھەقىقەتتە چىڭ تۇرۇپ، بوشاشماي كۈرەش قىلغاندىلا، ئادالەت نۇرى ئاخىرى شەرقىي تۈركىستان زېمىنىنى يورۇتىدۇ.