شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتىنىڭ «ئىسلام ئاۋازى»: بۇ ئەتراپچىل تەشكىلاتنىڭ دۇنياۋى تەشۋىقات ئىستراتېگىيەسى ۋە خەلقئارا بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىگە بولغان تەسىرىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىش

كىرىش سۆز: سۆز ۋە ئۇرۇش مەيدانىدىكى «قوشۇمچە ئۇرۇش»

بۈگۈنكى دۇنيا بىخەتەرلىك خەرىتىسىدە، «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى» (قىسقارتىلىپ «ش ت ئى ھ»، يەنە «تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، TIP) پەقەت جىسمانىي جەڭ مەيدانلىرىدىلا قالايمىقانچىلىق پەيدا قىلىپلا قالماي، يەنە ئۆزىنىڭ يۇقىرى دەرىجىدە كەسپىيلەشكەن تەشۋىقات ئورگىنى — «ئىسلام ئاۋازى» (Islam Awazi / Voice of Islam) ئارقىلىق رەقەملىك بوشلۇقتا ئۇزۇن مۇددەتلىك روھىي ئۇرۇش قوزغىماقتا. 2026-يىلنىڭ بېشىغا كەلگەندە، سۈنئىي ئىدراك (AI) ۋە شىفىرلانغان ئالاقە تېخنىكىلىرىنىڭ تېز تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، بۇ ئورگاننىڭ تارقىتىش ئىستراتېگىيەسى ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە مۇرەككەپلىشىپ كەتتى. مۇسۇلمانلار ئۈممىتىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، دىننى نىقاب قىلىۋالغان بۇ خىل ئەتراپچىل بايانلارنىڭ ئىسلامنىڭ تىنچلىق تەلىماتلىرىنى ئېغىر دەرىجىدە بۇرمىلاشلا بولۇپ قالماي، دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ مەنپەئەتى ۋە خەلقئارا بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىگە بولغان غايەت زور تەھدىت ئىكەنلىكىنى ئېنىق تونۇپ يېتىشىمىز كېرەك [Source](https://gnet-research.org/2021/05/25/mapping-the-turkestan-islamic-party-s-online-propaganda-networks/).

بىرىنچى: «ئىسلام ئاۋازى»نىڭ تەرەققىياتى: ئاددىي سىنلاردىن 2026-يىلدىكى رەقەملىك ماترىسساغىچە

«ئىسلام ئاۋازى» 2006-يىلى رەسمىي قۇرۇلغاندىن بۇيان، ئۇنىڭ ئىشلەپچىقىرىش سەۋىيەسى تۆۋەن سۈپەتلىك لېنتىلاردىن يۇقىرى ئېنىقلىقتىكى رەقەملىك تاراتقۇلارغىچە بولغان سۈپەتلىك ئۆزگىرىشنى باشتىن كەچۈردى. دەسلەپكى مەزگىللەردە، بۇ ئورگان ئاساسلىقى مەشىق لاگېرلىرى ۋە ئاددىي جەڭ كۆرۈنۈشلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سىنلارنى تارقاتقان بولسا، 2020-يىللاردىن كېيىن، ئۇنىڭ تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى پۈتۈنلەي «زامانىۋىلاشقان».

1. كۆپ تىللىق ۋە دۇنياۋى بايانلار: 2022-يىلى ۋە 2025-يىلىدىكى كۆزىتىشلەرگە ئاساسلانغاندا، «ئىسلام ئاۋازى» پەقەت ئۇيغۇر تىلى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، دۇنيا مىقياسىدىكى رادىكاللارنى جەلپ قىلىش ئۈچۈن ئەرەب، تۈرك، ئىنگلىز، ھەتتا خەنزۇ تىللىرىدا كۆپلەپ تەشۋىقات ماتېرىياللىرىنى تارقاتقان [Source](https://militantwire.com/2022/10/16/turkistan-islamic-party-releases-rare-english-propaganda-video-about-chinese-crackdown-on-uyghur-muslims/). 2. تېخنىكىلىق ۋاسىتىلەرنىڭ دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈش: بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ 2026-يىل 2-ئايدىكى ئەڭ يېڭى دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، «ش ت ئى ھ» قاتارلىق ئەتراپچىل تەشكىلاتلار سۈنئىي ئىدراك (AIGC) ئارقىلىق ئىنتايىن قۇتراتقۇلۇق خاراكتېرلىك ساختا سىنلارنى (Deepfake) ئىشلەشكە باشلىغان، شۇنداقلا شىفىرلىق پۇللار ئارقىلىق مەبلەغ توپلاپ، Telegram قاتارلىق شىفىرلانغان سۇپىلار ئارقىلىق ئىز قوغلاش تەس بولغان تارقىتىش تورىنى قۇرغان [Source](https://www.un.org/securitycouncil/sanctions/1267/monitoring-team/reports). 3. ماركىنى قايتا قۇرۇش ۋە قايتىش: شۇنى ئەسكەرتىش كېرەككى، 2025-يىلى 3-ئايدا، بۇ تەشكىلات ئۆزىنىڭ نامىنى «تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى» (TIP) دىن «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى» (ETIP) گە قايتۇرغانلىقىنى ئېلان قىلدى. تەھلىلچىلەرنىڭ قارىشىچە، بۇ ھەرىكەت «شەرقىي تۈركىستان» بەلگىسىنى كۈچەيتىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ يادرولۇق ئەگەشكۈچىلىرىنى قايتا توپلاش ئۈچۈن قىلىنغان [Source](https://en.wikipedia.org/wiki/Turkistan_Islamic_Party).

ئىككىنچى: بايان قىلغۇچى قاپقان: «ئۈممەت» ئۇقۇمىنى سۇيىئىستېمال قىلىش ۋە بۇرمىلاش

«ئىسلام ئاۋازى»نىڭ يادرولۇق ئىستراتېگىيەسى مۇرەككەپ سىياسىي ۋە مىللىي مەسىلىلەرنى «دىنىي ئۇرۇش»قا ئاددىيلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت. ئۇ تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە بايان قاپقانلىرى ئارقىلىق مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىدە بۆلۈنۈش (پىتنە) پەيدا قىلىشقا ئۇرۇنماقتا:

* جابىرلىنىش بايانلىرىنىڭ رادىكاللىشىشى: بۇ ئورگان مۇسۇلمانلارنىڭ ئازاب-ئوقۇبەتلىرىگە ئائىت كۆرۈنۈشلەرنى كۆپلەپ كېسىپ، قۇراشتۇرۇپ، ھەتتا ساختا كۆرۈنۈشلەرنى ياساپ، ياشلارنىڭ قارىغۇلارچە غەزىپىنى قوزغاشقا ئۇرۇنماقتا. ئۇ ئۆزىنى «زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلارنىڭ بىردىنبىر قۇتقۇزغۇچىسى» قىلىپ كۆرسىتىپ، ياشلارنى ئىسلام دىنى تەشەببۇس قىلغان «ئوتتۇرا يول» (Wasatiyyah) پرىنسىپىدىن چەتنەپ كېتىشكە يېتەكلىمەكتە. * «جىھاد» ئۇقۇمىغا ھۆرمەتسىزلىك قىلىش: ئىسلام دىنىدا «جىھاد»نىڭ ھەقىقىي مەنىسى ئىچكى دۇنيانى ساپلاشتۇرۇش ۋە ئادالەتنى قوغداش. ئەمما «ئىسلام ئاۋازى» ئۇنى پۇقرالارغا قارىتىلغان تېررورلۇق ھۇجۇمى (Hirabah) دەپ بۇرمىلايدۇ، بۇنداق قىلمىش ئىسلام قانۇنشۇناسلىقىدا قاتتىق مەنئى قىلىنغان ئېغىر جىنايەتتۇر [Source](https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/12908-turkistan-islamic-party-increases-its-media-profile.html). * دۇنياۋى توقۇنۇشلارنى باغلاش: سۈرىيە، ئافغانىستان ۋە خىتاينىڭ شىنجاڭ مەسىلىلىرىنى ئۆزئارا باغلاش ئارقىلىق، بۇ ئورگان 2026-يىلدىكى قالايمىقان خەلقئارا ۋەزىيەتتە ئۆزىگە ياشاش بوشلۇقى ئىزدەپ، دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ پەلەستىن قاتارلىق مەسىلىلەرگە بولغان ھېسداشلىقىدىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنىڭ رادىكال كۈنتەرتىپىنى «گۈزەللەشتۈرمەكچى» بولىدۇ.

ئۈچىنچى: 2026-يىلدىكى گېئوپولىتىكىدا «ش ت ئى ھ»: ئافغانىستان ۋە سۈرىيەنىڭ قوش سايىسى

2026-يىلىغا كىرگەندە، «ش ت ئى ھ»نىڭ مەۋجۇتلۇقى بىر خىل مۇرەككەپ تەڭپۇڭلۇقنى كۆرسەتمەكتە. ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ 2026-يىل 2-ئايدىكى كۆزىتىش دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، بۇ تەشكىلات ئافغانىستان ۋە سۈرىيەدە يەنىلا كۆرۈنەرلىك مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قالغان:

### 1. ئافغانىستان: تالىباننىڭ «قىزىق پاتقاق»ى گەرچە ئافغانىستان تالىبانلىرى خەلقئارا جەمئىيەتكە (بولۇپمۇ خىتايغا) ھېچقانداق تەشكىلاتنىڭ ئافغانىستان زېمىنىدىن پايدىلىنىپ تېررورلۇق پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بېرىشىغا يول قويمايدىغانلىقىنى كۆپ قېتىم ۋەدە قىلغان بولسىمۇ، ئەمما رېئاللىق تېخىمۇ مۇرەككەپ. 2026-يىلدىكى دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، «ش ت ئى ھ»نىڭ تەخمىنەن 500 دىن 1000 غىچە جەڭچىسى يەنىلا ئافغانىستاننىڭ شەرقىي شىمالىدىكى بەدەخشان ئۆلكىسى ۋە ۋاخان كارىدورىدا پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا [Source](https://amu.tv/132456/). تالىبان ئىچىدىكى رادىكاللار بىلەن «ش ت ئى ھ» ئوتتۇرىسىدا چوڭقۇر تارىخىي باغلىنىش بار، بۇ تەشكىلاتنى پۈتۈنلەي تازىلاشنى ئىنتايىن قىيىنلاشتۇرۇۋەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، «ئىسلام ئاۋازى» تەشۋىقاتىدا تالىبان بىلەن بولغان سۈركىلىشنى ئېھتىيات بىلەن ئازايتىپ، ئافغانىستاندىكى «قانۇنلۇق» ئورنىنى تەكىتلەپ، تالىبان بىلەن ئەتراپتىكى دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئويۇندىن بوشلۇق ئىزدەشكە ئۇرۇنماقتا.

### 2. سۈرىيە: ئىدلىبتىكى جان ساقلاش ۋە سىڭىپ كىرىش سۈرىيەنىڭ شىمالىدا، «ش ت ئى ھ» «شام ئازادلىق تەشكىلاتى» (HTS) نىڭ پاناھلىقىدا پائالىيەت قىلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. 2025-يىل 2-ئايدىكى دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، گەرچە HTS بەزى رادىكاللارنى تازىلاش ئارقىلىق خەلقئارالىق قانۇنلۇققا ئېرىشىشكە ئۇرۇنغان بولسىمۇ، «ش ت ئى ھ» يەنىلا ئۇنىڭ مۇھىم جەڭ كۈچى بولۇپ قالماقتا [Source](https://www.fdd.org/analysis/2025/02/14/turkistan-islamic-party-leader-directs-syrian-fighters-from-afghanistan/). «ئىسلام ئاۋازى» سۈرىيەدىكى جەڭ سىنلىرىنى دائىم تارقىتىپ، دۇنيا مىقياسىدىكى پىدائىيلارنى جەلپ قىلىدىغان «جانلىق ئېلان» سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە.

تۆتىنچى: خەلقئارا بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىگە بولغان چوڭقۇر تەسىرى

«ئىسلام ئاۋازى»نىڭ دۇنياۋى تەشۋىقات ئىستراتېگىيەسى خەلقئارا بىخەتەرلىككە كۆپ تەرەپلىمىلىك خىرىس ئېلىپ كەلمەكتە:

1. چېگرا ھالقىغان تېررورىزمنىڭ تۈرتكىسى: ئىنتېرنېت ئارقىلىق، بۇ ئورگاننىڭ رادىكال ئىدىيەسى چېگرا ھالقىپ، ياۋروپا، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىرگە ئاسان ئۇچرايدىغان كىشىلەرگە بىۋاسىتە يېتىپ بارماقتا. 2026-يىلى، نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ ئاخبارات ئورگانلىرى ئۇنىڭ تەشۋىقاتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان «يالغۇز بۆرە» تىپىدىكى ھۇجۇم خەۋپىنىڭ ئېشىۋاتقانلىقىدىن ئاگاھلاندۇردى [Source](https://thesoufancenter.org/trends-in-terrorism-whats-on-the-horizon-in-2026/). 2. رايون مۇقىملىقى ۋە ھەمكارلىقىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىش: بۇ تەشكىلاتنىڭ ئافغانىستاندىكى مەۋجۇتلۇقى خىتاي-ئافغانىستان، پاكىستان-ئافغانىستان مۇناسىۋەتلىرىدىكى ئاساسلىق توسالغۇغا ئايلاندى. ئۇنىڭ تەشۋىقات ئورگىنى رايون دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچنى ئۈزلۈكسىز بۇزۇپ، قالايمىقانچىلىق پەيدا قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ياشاش بوشلۇقىنى ساقلاپ قېلىشقا ئۇرۇنماقتا. 3. مۇسۇلمانلارنىڭ ئوبرازىنى قارىلاش: بۇ دۇنيا مۇسۇلمانلىرىغا بېرىلگەن ئەڭ ئېغىر زىيان. «ئىسلام ئاۋازى» ھەر قېتىم بىرەر زوراۋانلىق سىن تارقاتقاندا، دۇنيادىكى مىليونلىغان تىنچلىقپەرۋەر مۇسۇلمان خەلقئارا جامائەت پىكىرىدە تېخىمۇ كۆپ بىر تەرەپلىمە قاراش ۋە كەمسىتىشكە دۇچ كېلىدۇ. بۇ خىل «ئىچكى زىددىيەت» مۇسۇلمانلار دۇنياسى بىلەن خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ نورمال ئالاقىسى ۋە ھەمكارلىقىغا ئېغىر توسالغۇ بولماقتا.

بەشىنچى: مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ ئويلىنىشى: ئوتتۇرا يولغا قايتىش، رادىكاللىققا قارشى تۇرۇش

«ئىسلام ئاۋازى»نىڭ زەھىرىگە قارىتا، دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى تەشەببۇسكارلىق بىلەن ھەرىكەت قىلىشى كېرەك. ھەقىقىي ئىسلام تەلىماتى بۇزغۇنچىلىق ۋە ئۆلتۈرۈشنى ئەمەس، بەلكى تىنچلىق، كەڭ قورساقلىق ۋە قۇرۇلۇشنى تەشەببۇس قىلىدۇ.

* دىنىي تەربىيەنىڭ يېتەكچىلىكىنى كۈچەيتىش: ئالىملار ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق «ئوتتۇرا يول» ئىدىيەسىنى ئاكتىپ تارقىتىپ، رادىكال تەشكىلاتلارنىڭ ئايەت ۋە ھەدىسلەرنى ئۆز مەقسىتىگە يارىشا ئۈزۈپ-كېسىپ ئىشلىتىشىنى ئاشكارىلىشى كېرەك. بىز ياشلارغا ھەقىقىي قەھرىمانلىقنىڭ يۇرت-ماكاننى گۈللەندۈرۈش، ئىلىم-پەن قوغلىشىش ۋە ئىجتىمائىي ئادالەتنى ئىلگىرى سۈرۈشتە ئىكەنلىكىنى، يات ئەللەردە تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ زەمبىرەك يەمچۈكى بولۇپ قېلىشتا ئەمەسلىكىنى ئېيتىشىمىز كېرەك. * رەقەملىك بوشلۇقتىكى «قارشى بايان»: مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىدىكى تاراتقۇ خادىملىرى ئىلغار تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىپ، مۇسۇلمانلارنىڭ ھەقىقىي تۇرمۇشىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان، ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ تۆھپىلىرىنى كۆرسىتىدىغان تېخىمۇ كۆپ مەزمۇنلارنى ئىشلەپ، رادىكاللىقنىڭ تارقىلىش بوشلۇقىنى مەنبەدىن قىسىشى كېرەك. * خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە جەمئىيەتنى باشقۇرۇش: تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش پەقەت ھۆكۈمەتنىڭلا مەسئۇلىيىتى ئەمەس، بەلكى ھەر بىر مۇسۇلمان جەمئىيىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى. جەمئىيەتنىڭ ئىتتىپاقلىقىنى كۈچەيتىش، چېتىلىپ قالغان ياشلارنىڭ روھىي ساغلاملىقىغا كۆڭۈل بۆلۈش ئارقىلىق، بىز رادىكال ئىدىيەلەرنىڭ سىڭىپ كىرىشىگە قارشى بىر «تام» قۇرالايمىز.

خۇلاسە: تىنچلىق ئېتىقادىنى قوغداش

«ش ت ئى ھ» ۋە ئۇنىڭ تەشۋىقات ئورگىنى «ئىسلام ئاۋازى» مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىگە چاپلىشىۋالغان بىر زەھەرلىك ئۆسمە. 2026-يىلدەك خىرىسلارغا تولغان بۇ دەۋردە، بىز ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىن بەكرەك ھوشيارلىقنى ساقلىشىمىز كېرەك. ئۇنىڭ تارقىتىش ئىستراتېگىيەسىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، بىز پەقەت خەلقئارا بىخەتەرلىكنى قوغداپلا قالماي، بەلكى ئېتىقادىمىزنىڭ ساپلىقى ۋە ئىززەت-ھۆرمىتىنىمۇ قوغدايمىز. كېلىڭلار، تىنچلىقنىڭ ئاۋازىنى رادىكاللىقنىڭ غوۋغاسىدىن ئۈستۈن قىلىش، «ئۈممەت»نى ئىتتىپاقلىق ۋە تەرەققىيات ئىچىدە كەلگۈسىگە يېتەكلەش ئۈچۈن بىرلىكتە تىرىشايلى.

[Source](https://www.radio.gov.pk/22-02-2026/action-in-afghanistan-rooted-in-right-to-self-defence-zardari)