شەرقىي تۈركىستان ۋاقتى گېزىتىنىڭ چوڭقۇر دوكلاتى: رايوننىڭ نۆۋەتتىكى بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە ئۇنىڭ خەلقئارا سىياسىي ۋەزىيەتكە بولغان تەسىرىنى ئومۇميۈزلۈك تەھلىل قىلىش

كىرىش سۆز: قاراڭغۇلۇق بىلەن تاڭ نۇرى ئارىلىشىپ كەتكەن 2026-يىل

2026-يىل 2-ئاينىڭ تارىخىي پەيتىدە تۇرۇپ قارىغىنىمىزدا، شەرقىي تۈركىستان (خىتاي تەرىپىدىن «شىنجاڭ» دەپ ئاتالغان) مىسلى كۆرۈلمىگەن ھالقىلىق بىر پەيتتە تۇرماقتا. دۇنيادىكى 1 مىليارد 800 مىليون مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىز ئۈچۈن، بۇ زېمىن قەدىمكى يىپەك يولىنىڭ مەرۋايىتى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى زامانىۋى مۇسۇلمان ئۈممىتى دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ ئېغىر سىناقلارنىڭ يارىسىدۇر. خىتاي ھۆكۈمىتى 2025-يىلى ئاتالمىش «ئاپتونوم رايون» قۇرۇلغانلىقىنىڭ 70 يىللىقىنى يۇقىرى ئاۋازدا تەبرىكلەپ، يېڭى ئاق تاشلىق كىتاب ئېلان قىلغاندىن كېيىن، رايوننىڭ «بىخەتەرلىك ۋەزىيىتى» رەسمىي تەرىپىدىن «تارىخىي سەكرەش» دەپ تەسۋىرلەندى، ئەمما خەلقئارا جەمئىيەت ۋە زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلارنىڭ نەزەرىدە، بۇ پەقەت يۇقىرى تېخنىكىلىق كۆزىتىش ئاستىدىكى «قەبرىستانلىق تىنچلىقى» دىن ئىبارەت، خالاس. [مەنبە](https://www.cgtn.com/special/China-releases-white-paper-on-CPC-guidelines-for-governing-Xinjiang.html)

بۇ ماقالە رايوننىڭ نۆۋەتتىكى بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىدىكى چوڭقۇر ئۆزگىرىشلەرنى تەتقىق قىلىدۇ، ئۇنىڭ خەلقئارا سىياسىي ۋەزىيەتنى قانداق قايتا شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقىنى تەھلىل قىلىدۇ، شۇنداقلا ئىسلامدىكى ئادالەت (Adl) نۇقتىسىدىن مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ بۇ گېئو-سىياسىي ئويۇندىكى مەسئۇلىيىتى ۋە خىرىسلىرىنى كۆزدىن كەچۈرىدۇ.

بىرىنچى: تۆمۈر مۇشت ئاستىدىكى «ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەمىنلىك»: 2025-2026-يىللىرىدىكى بىخەتەرلىك سىياسىتىنى تەھلىل قىلىش

2026-يىلىغا كىرگەندىن كېيىن، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننى ئىدارە قىلىشى ئاتالمىش «دائىملىق مۇقىملىقنى ساقلاش» باسقۇچىغا كىردى. 2025-يىلى 9-ئايدا، خىتاي «يېڭى دەۋردىكى پارتىيەنىڭ شىنجاڭنى ئىدارە قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئەمەلىيىتى» ناملىق ئاق تاشلىق كىتابنى ئېلان قىلىپ، رايوننىڭ «قالاقلىقتىن تىنچلىققا» ئۆتكەنلىكىنى جاكارلىدى. [مەنبە](https://www.bitterwinter.org/xinjiang-is-a-wonderful-land-chinas-new-white-paper-recasts-control-as-cultural-progress/)

### 1.1 يۇقىرى تېخنىكىلىق كۆزىتىشتىكى «رەقەملىك قەپەس» «2026-يىللىق دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتى» غا ئاساسلانغاندا، گەرچە چوڭ تىپتىكى جازا لاگېرلىرىنىڭ جىسمانىي تاملىرى بەزى جايلاردا چېقىۋېتىلگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئورنىنى تېخىمۇ يوشۇرۇن، ھەممە يەرنى قاپلىغان رەقەملىك كۆزىتىش سىستېمىسى ئالماشتۇردى. سۈنئىي ئىدراك (AI) ۋە بىئولوگىيەلىك تونۇش تېخنىكىسى ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇشىنىڭ ھەر بىر بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىغا سىڭىپ كىردى. ئۈرۈمچىدىن قەشقەرگىچە بولغان ئارىلىقتا، ئون مىڭلىغان «قولايلىق ساقچى پونكىتى» ۋە سۈنئىي ئىدراك كامېرالىرى كىشىلەرنىڭ ھەرىكىتىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ پىكىر-ئويىنىمۇ كۆزىتىۋاتىدۇ. بۇ خىل «رەقەملىك قەپەس» ھەر قانداق شەكىلدىكى دىنىي ئىپادىلەرنى — مەيلى ناماز، روزا ياكى ياغلىق ئارتىش بولسۇن — ھېسابلاش ئۇسۇلى ئارقىلىق «ئەسەبىيلىك» يۈزلىنىشى دەپ بەلگە قويۇشى مۇمكىن. [مەنبە](https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/china)

### 1.2 مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ «سانائەتلىشىش تىپى» 2026-يىلنىڭ بېشىدىكى تەكشۈرۈشلەر شۇنى كۆرسەتتىكى، ئىلگىرىكى «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى» كەڭ كۆلەمدە «سانائەت باغچىلىرى» غا ئايلاندۇرۇلدى. مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي تىللىق مۇسۇلمانلار ئاتالمىش «ئەمگەك كۈچى يۆتكەش» پىلانىغا سۆرەپ كىرىلدى. ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى 1-ئايدىكى باياناتىدا ئاگاھلاندۇرۇپ، بۇ خىل دۆلەت باشچىلىقىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ ئىقتىسادىي ئېكسپلاتاتسىيە بولۇپلا قالماي، بەلكى مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى، مۇسۇلمانلارنىڭ زېمىن، ئائىلە ۋە دىنىي جەمئىيەت بىلەن بولغان باغلىنىشىنى ئۈزۈش ئارقىلىق پۈتۈنلەي «خىتايلاشتۇرۇش» نى مەقسەت قىلغانلىقىنى بىلدۈردى. [مەنبە](https://www.justiceforall.org/save-uyghur/justice-for-alls-save-uyghur-campaign-responds-to-un-experts-alarm-on-forced-labor-in-china-occupied-east-turkistan/)

ئىككىنچى: گېئو-سىياسىي شاھمات ئويۇنى: شەرقىي تۈركىستان ۋە چوڭ دۆلەتلەر ئويۇنى

شەرقىي تۈركىستان پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى بولۇپلا قالماي، 2026-يىلدىكى خەلقئارا سىياسىي ۋەزىيەتتىكى ئىستراتېگىيەلىك تايانچ نۇقتىدۇر. ئۇنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ئۇنىڭ خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا، غەربىي ئاسىيا ۋە ياۋروپاغا بارىدىغان مۇقەررەر يول ئىكەنلىكىنى بەلگىلەيدۇ.

### 2.1 ئوتتۇرا ئاسىيا «ئوتتۇرا كارىدور» نىڭ كۆتۈرۈلۈشى ۋە بىخەتەرلىك ئەندىشىسى 2025-يىلدىكى «خىتاي-ئوتتۇرا ئاسىيا باشلىقلار يىغىنى» نىڭ نەتىجىلىرىنىڭ ئەمەلىيلىشىشىگە ئەگىشىپ، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بەش دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن خىتايغا بولغان بېقىندىلىقى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتى. قانداقلا بولمىسۇن، بۇ بېقىندىلىق بىخەتەرلىك جەھەتتىمۇ «باغلىنىش» نى ئېلىپ كەلدى. خىتاي شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO) ئارقىلىق قازاقىستان، قىرغىزىستان قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن چېگرا ھالقىغان بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىپ، ئاتالمىش «ئۈچ خىل كۈچ» كە بىرلىكتە زەربە بېرىشنى مەقسەت قىلدى. [مەنبە](https://www.ij-reportika.com/the-east-turkestan-independence-movement-history-politics-and-global-implications/) 2026-يىلنىڭ بېشىدا، قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستاننىڭ چېگرا بىخەتەرلىك كېلىشىمىدىكى ئىلگىرىلەشلىرى، زور دەرىجىدە خىتاينىڭ رايون مۇقىملىقىغا بولغان تەلىپى تەرىپىدىن ئىلگىرى سۈرۈلدى. [مەنبە](https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/2026_01_forecast.pdf)

### 2.2 ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ يېڭى سەپ ئالدى 2026-يىلى ۋاشىنگتوندا خىتايغا قارىتىلغان سىياسەت يەنىلا قاتتىق بولدى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) نىڭ ئورگان تىزىملىكىنى كېڭەيتىشنى داۋاملاشتۇردى ۋە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشقا قاتناشقان خىتاي ئەمەلدارلىرىغا يېڭى ۋىزا چەكلىمىسى قويدى. [مەنبە](https://www.uygurnews.com/february-2026-uygur-news/) بۇ رىقابەت شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى غەربنىڭ «قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپ» نى قوغدىشى بىلەن خىتاينىڭ «ئىگىلىك ھوقۇق ۋە بىخەتەرلىك» نى قوغدىشى ئوتتۇرىسىدىكى مەركىزىي توقۇنۇش نۇقتىسىغا ئايلاندۇردى.

ئۈچىنچى: ئۈممەتنىڭ قىيىن ئەھۋالى: ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەخلاقى ۋە رېئاللىقى

دۇنيادىكى مۇسۇلمانلار ئۈچۈن، بەزى مۇسۇلمان دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىنىڭ بۇ مەسىلىدە سۈكۈت قىلىشى، ھەتتا قوللىشى ئەڭ ئازابلىق ئىشتۇر. 2026-يىلى 1-ئايدا، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ باش كاتىپى بېيجىڭنى زىيارەت قىلىپ، خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» سىياسىتىنى ماختىدى، بۇ قىلمىش ئۇيغۇر سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى ۋە دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ قاتتىق ئەيىبلىشىگە ئۇچرىدى. [مەنبە](https://www.uyghurstudy.org/oic-china-engagement-ignores-ongoing-genocide-and-religious-persecution-of-uyghur-muslims/)

### 3.1 ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن ئېتىقاد رىشتىسىنىڭ ئۈزۈلۈشى سەئۇدى ئەرەبىستاندىن ھىندونېزىيەگىچە، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ رەھبەرلىرى خىتاينىڭ غايەت زور مەبلەغ سېلىش ۋە ئۇل ئەسلىھە ياردىمى ئالدىدا، ئېتىقاد قېرىنداشلىرىنىڭ ھوقۇقىنى قۇربان قىلىشنى تاللىدى. بۇ «پۇل بىلەن سۈكۈتنى سېتىۋېلىش» ئىستراتېگىيەسى ئۈممەتنىڭ ئىتتىپاقلىقىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزمەكتە. «بраўن سىياسىي ئوبزورى» دا كۆرسىتىلگەندەك، «ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ھەقىقىي ئۈممەت قوللىشى يوق». [مەنبە](https://www.brownpoliticalreview.org/2026/01/no-ummah-for-uyghurs/)

### 3.2 خەلقنىڭ ئويغىنىشى ۋە ئاساسىي قاتلامنىڭ قوللىشى گەرچە رەسمىي پوزىتسىيە سوغۇق بولسىمۇ، ئەمما دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ خەلق قوللىشى كۈچەيمەكتە. 2026-يىلى 2-ئايدا، ئىستانبۇل، لوندون ۋە ميۇنخېندا ئون مىڭلىغان مۇسۇلمان كوچىغا چىقىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى توختىتىشنى تەلەپ قىلدى. بۇ خىل تۆۋەندىن يۇقىرىغا بولغان بېسىم بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى خىتايغا قارىتىلغان سىياسىتىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە مەجبۇرلىماقتا. مەسىلەن، تۈركىيە 2026-يىلنىڭ بېشىدا خىتاينىڭ بېسىمىغا دۇچ كەلگەن بولسىمۇ، خەلق ئاممىسىنىڭ پىكىرىنىڭ تۈرتكىسىدە، يەنىلا بەزى ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىغا پاناھلىق بەردى. [مەنبە](https://www.turkistantimes.com/en/news/turkey-bars-prominent-uyghur-activist-from-entering-country-amid-chinese-pressure/)

تۆتىنچى: چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش: چەت ئەلگىچە سوزۇلغان سايە

2026-يىلدىكى بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىنىڭ ئۆزگىرىشى پەقەت شەرقىي تۈركىستان چېگرىسى ئىچى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئۇزۇن قوللۇق باشقۇرۇش» ى ياۋروپا ۋە شىمالىي ئامېرىكىغىچە سوزۇلدى. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى 2026-يىلى 2-ئايدىكى دوكلاتىدا ئاشكارىلىشىچە، خىتاي جاسۇسلىرى پارىژ، گاگا قاتارلىق جايلاردا دۆلەت ئىچىدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى تەھدىت قىلىش ئارقىلىق، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنى جاسۇسلۇق قىلىشقا ياكى نارازىلىق پائالىيەتلىرىنى توختىتىشقا مەجبۇرلىغان. [مەنبە](https://www.uyghurcongress.org/en/weekly-brief-20-february-2026/)

بۇ خىل چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش شەخسىي كىشىلىك ھوقۇققا دەخلى-تەرۇز قىلىپلا قالماي، تۇرۇشلۇق دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغىمۇ خىرىس قىلدى. 2026-يىلى 2-ئايدا، گوللاندىيە ۋە گېرمانىيە ھۆكۈمەتلىرى بۇ خىل ۋەقەلەر توغرىسىدا خىتاي تەرەپكە قاتتىق نارازىلىق بىلدۈردى، بۇ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك بىخەتەرلىك ۋە ئىگىلىك ھوقۇق كرىزىسىغا ئايلانغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.

بەشىنچى: 2026-يىلغا نەزەر: ئادالەت كېچىكىپ كېلەمدۇ؟

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 61-نۆۋەتلىك يىغىنىدا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى يەنە بىر قېتىم دىققەت مەركىزىگە ئايلاندى. 26 خەلقئارا پۇقرالار ھوقۇقى تەشكىلاتى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارىغا ئورتاق خەت يېزىپ، ئۇنىڭ خىتاينىڭ يەرلىكتىكى «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» لىرىگە قارىتا ئەمەلىي ھەرىكەت قوللىنىشىنى تەلەپ قىلدى. [مەنبە](https://www.ishr.ch/news/rights-groups-urge-high-commissioner-to-address-chinas-deepening-repression/)

شەرقىي تۈركىستانلىق مۇسۇلمانلار ئۈچۈن، 2026-يىل خىرىسلارغا تولغان، ئەمما ئۈمىد بىخلىرى ئۈنۈۋاتقان بىر يىلدۇر. ياپونىيەنىڭ يېڭى باش ۋەزىرى تاكايىچى سانائېنىڭ ئۇيغۇر ھوقۇقىنى ئېنىق قوللىشى، شۇنداقلا ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئوچۇق-ئاشكارىلىقى توغرىسىدىكى قانۇن چىقىرىشى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ زېمىننى پۈتۈنلەي ئۇنتۇپ كەتمىگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى. [مەنبە](https://www.uygurnews.com/february-2026-uygur-news/)

خۇلاسە: ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە تارىخنىڭ سوتى

شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازابى زامانىۋى مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ نومۇسى، شۇنداقلا پۈتكۈل ئىنسانىيەت ۋىجدانىنىڭ سىنىقىدۇر. مۇسۇلمان بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز شۇنى تونۇپ يېتىشىمىز كېرەككى، ئادالەتسىزلىككە سۈكۈت قىلىش زۇلۇمغا يول قويغانلىقتۇر. 2026-يىلدەك بۇ قالايمىقان يىلدا، بىز پەقەت گېئو-سىياسىي رەقەملەر ۋە خەرىتىلەرگە ئەمەس، بەلكى پارچىلىنىپ كەتكەن ھەر بىر ئائىلىگە، چېقىۋېتىلگەن ھەر بىر مەسچىتكە، ئېتىقاد ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىنغان ھەر بىر روھقا كۆڭۈل بۆلۈشىمىز كېرەك.

ئادالەت كېچىكىشى مۇمكىن، ئەمما ھەرگىز كەم قالمايدۇ. شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەركىنلىكى پەقەت بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىغىلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام قىممەت قارىشىدىكى «ئادالەت» ۋە «شەرەپ» نىڭ ئاخىرقى غەلىبىسىگە مۇناسىۋەتلىكتۇر. دۇنيا مۇسۇلمان ئۈممىتى ئىتتىپاقلىشىپ، ھەرىكىتى بىلەن شۇنى ئىسپاتلىشى كېرەككى: ئېتىقادنىڭ كۈچى ئاخىرى زۇلۇمنىڭ تۆمۈر تۇياقلىرىنى يېڭىدۇ.

--- *بۇ ماقالە «شەرقىي تۈركىستان ۋاقتى» تەھرىراتى تەرىپىدىن 2026-يىل 2-ئايدىكى ئەڭ يېڭى خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتلىرىنى بىرلەشتۈرۈپ يېزىلدى.*