شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى بۈگۈنكى رايون ۋەزىيىتى ۋە ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئەڭ يېڭى سىياسىي خەۋەرلەرنى تەپسىلىي دوكلات قىلىدۇ

مۇقەددىمە: زۇلۇم ئاستىدىكى ھەقىقەتنىڭ ساداسى

بۈگۈنكى كۈندە، يەنى 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى يالغۇز بىر مىللەتنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئەڭ ئاغرىق نۇقتىلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. خىتاي كوممۇنىستىك ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قاراتقان سىستېمىلىق ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە دىنىي ئېتىقادنى يوقىتىش سىياسەتلىرى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان بىر پەيتتە، **شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى** (ئىستىقلال خەۋەر) رايوندىكى ھەقىقىي ئەھۋالنى دۇنياغا ئاڭلىتىشتىكى ئەڭ ئىشەنچلىك ۋە تەسىر كۈچىگە ئىگە مېدىيا ئورگىنى سۈپىتىدە ئالدىنقى سەپتە تۇرماقتا. بۇ ئاگېنتلىق پەقەت خەۋەر تارقىتىش بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى مەزلۇم بىر خەلقنىڭ ئاۋازى، ئۈممەتنىڭ ۋىجدانى ۋە ھەقىقەتنىڭ مەشئىلى بولۇش سۈپىتى بىلەن، رايون ۋەزىيىتىنى ئىسلامىي قىممەت قاراشلار ۋە سىياسىي رېئاللىق نۇقتىسىدىن تەپسىلىي دوكلات قىلىپ كەلمەكتە [Istiqlal Haber](https://www.istiqlalhaber.com).

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ ئىستراتېگىيىلىك رولى

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى قۇرۇلغان كۈندىن باشلاپ، خىتاينىڭ تەشۋىقات ماشىنىسىغا قارشى «تىل جىھادى» ئېلىپ بېرىشنى ئۆزىنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى قىلغان. ئاگېنتلىقنىڭ خەۋەرلىرىدە ئۇيغۇر دىيارىدىكى مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، قۇرئان كەرىملەرنىڭ يىغىۋېلىنىشى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىي پائالىيەتلىرىنىڭ «ئەسۋەبىيلىك» دەپ ئەيىبلىنىشى قاتارلىق نۇقتىلار ئالاھىدە يورۇتۇپ بېرىلىدۇ.

2025-يىلىنىڭ ئاخىرى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، ئاگېنتلىق خىتاينىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» بەش يىللىق پىلانىنىڭ يېڭى باسقۇچىنى پاش قىلدى. بۇ پىلان بويىچە، ئىسلامىي بىناكارلىق ئۇسلۇبىدىكى بارلىق قۇرۇلۇشلار پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىلىپ، مۇسۇلمانلارنىڭ كىملىكى پۈتۈنلەي يوقىتىلىشقا يۈزلەنگەن [Radio Free Asia Uyghur](https://www.rfa.org/uyghur). شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى بۇ جەرياننى تەپسىلىي سىنلىق ۋە يازما دوكلاتلار ئارقىلىق دۇنياغا ئاشكارىلاپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ ئىسلام دۇنياسىنىڭ دىققىتىنى قوزغاشقا تىرىشماقتا.

2026-يىلىدىكى رايون ۋەزىيىتى: سىياسىي ۋە دىنىي بېسىم

نۆۋەتتە شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەت ئىنتايىن مۇرەككەپ بىر باسقۇچتا تۇرماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامى ئاستىدا، رايوننى بىر ئوچۇق تۈرمىگە ئايلاندۇرۇپ بولدى. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ ئەڭ يېڭى دوكلاتلىرىغا قارىغاندا، رايوندىكى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسى ئەمدى يالغۇز كوچىلارنىلا ئەمەس، بەلكى كىشىلەرنىڭ شەخسىي تۇرمۇشى ۋە ئىبادەتلىرىنىمۇ تولۇق كونترول قىلماقتا [Uyghur Times](https://uyghurtimes.com).

بولۇپمۇ يېقىنقى ئايلاردا، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ «ئائىلە تەربىيىسى» نامىدا ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنى ئاتا-ئانىلىرىدىن ئايرىپ، خىتايچە تەربىيىلەش لاگېرلىرىغا (ياتاقلىق مەكتەپلەرگە) مەجبۇرىي ئورۇنلاشتۇرۇشى يۇقىرى پەللىگە چىقتى. بۇ ئەھۋال ئىسلامىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بىر ئەۋلادنىڭ ئېتىقادىنى ۋە كىملىكىنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇش ھەرىكىتىدۇر. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى بۇ پاجىئەنى «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» دەپ سۈپەتلەپ، مۇسۇلمان ئاتا-ئانىلارنىڭ ئۆز پەرزەنتلىرىگە ئىسلامىي تەلىم-تەربىيە بېرىش ھوقۇقىنىڭ دەپسەندە قىلىنىۋاتقانلىقىنى كۈچلۈك ئەيىبلىمەكتە.

خەلقئارالىق سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

سىياسىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، 2026-يىلى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە بىر قىسىم يېڭى بۇرۇلۇشلار كۆرۈلدى. بىر قىسىم غەرب ئەللىرى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېتىراپ قىلىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن ئىسلام دۇنياسىدىكى بەزى ھۆكۈمەتلەرنىڭ سۈكۈت قىلىشى ياكى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېسىمىغا تەسلىم بولۇشى كىشىنى ئەپسۇسلاندۇرىدۇ.

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى ئۆزىنىڭ تەھرىرىي ماقالىلىرىدە، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋە باشقا مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى ئۆز قېرىنداشلىرىغا ئىگە چىقىشقا چاقىرىپ كەلمەكتە. ئاگېنتلىقنىڭ تەھلىللىرىگە ئاساسلانغاندا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى ئۈممەتنىڭ بىرلىكى ۋە ئىمانىنىڭ سىنىقىدۇر. «مۇسۇلمانلار بىر بەدەننىڭ ئەزالىرىغا ئوخشايدۇ» دېگەن ھەدىس شەرىپنىڭ روھى بويىچە، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئازابى پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئازابى بولۇشى كېرەك [Turkistan Times](https://www.turkistantimes.com).

ئىقتىسادىي زۇلۇم ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك: يېڭى پاكىتلار

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى يەنە رايوندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنىمۇ ئىزچىل كۆزىتىپ كەلمەكتە. 2026-يىلىغا كەلگەندە، خىتاينىڭ «ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق نامراتلىقتىن قۇتقۇزۇش» دېگەن نام ئاستىدا، مىڭلىغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنى ئۆز يۇرتلىرىدىن يىراق بولغان خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا مەجبۇرىي يۆتكىگەنلىكى پاش بولدى. بۇ كىشىلەر ئىنتايىن ئېغىر شارائىتلاردا، دىنىي ئىبادەتلىرىدىن مەھرۇم قالدۇرۇلغان ھالدا ئىشلىتىلمەكتە.

ئاگېنتلىقنىڭ دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسى خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» ئىستراتېگىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، خىتاي بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىنى يوقىتىشنى ۋە ئۇلارنى پۈتۈنلەي ئۆزىگە بېقىنىپ قالىدىغان قۇللارغا ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلغان. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى دۇنيا ئىستېمالچىلىرىنى خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىشقا چاقىرىپ، بۇ زۇلۇم زەنجىرىنى ئۈزۈپ تاشلاش ئۈچۈن ئەمەلىي قەدەم بېسىشنى تەۋسىيە قىلماقتا.

خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ مېدىيا جىھادىدىكى ئەھمىيىتى

ئىسلام تارىخىدا «تىل بىلەن جىھاد قىلىش»نىڭ ئورنى ئىنتايىن يۇقىرى. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى دەل مۇشۇ ۋەزىپىنى ئۈستىگە ئالغان. خىتاي ھۆكۈمىتى مىلياردلىغان دوللار سەرپ قىلىپ ئۆزىنىڭ يالغان تەشۋىقاتىنى دۇنياغا يايماقتا، ئۇلار ئۇيغۇر دىيارىنى «جەننەت» قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشماقتا. ئەمما شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقىغا ئوخشاش ئەركىن مېدىيا ئورگانلىرى بولغاچقا، خىتاينىڭ بۇ يالغانلىرى پاش بولماقتا.

ئاگېنتلىق ئۇيغۇرچە، تۈركچە، ئەرەبچە ۋە ئىنگلىزچە تىللىرىدا خەۋەر تارقىتىش ئارقىلىق، مەسىلىنى خەلقئارالاشتۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينىدى. بولۇپمۇ ئەرەب دۇنياسىدىكى خەلقلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى توغرا چۈشىنىشى ئۈچۈن ئېلىپ بارغان خىزمەتلىرى تەقدىرلەشكە ئەرزىيدۇ. بۇ، ئۈممەت ئارىسىدىكى ئۇچۇر كۆۋرۈكىنى سېلىش ۋە ئورتاق بىر ئاڭ يارىتىش جەھەتتە ئىنتايىن مۇھىم بىر قەدەمدۇر.

خاتىمە: ئۈمىد ۋە قارشىلىق

خۇلاسىلىگەندە، شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى بۈگۈنكى كۈندە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەڭ چوڭ مەنىۋى تايانچلىرىنىڭ بىرىدۇر. 2026-يىلىدىكى مۇرەككەپ سىياسىي ۋەزىيەتتە، بۇ ئاگېنتلىق تەمىنلىگەن ئۇچۇرلار بىزگە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، زۇلۇم قانچىلىك كۈچلۈك بولمىسۇن، ھەقىقەتنى مەڭگۈ بوغۇپ قويغىلى بولمايدۇ.

ئىسلام ئۈممىتى سۈپىتىدە بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىز، بۇ خەۋەر ئاگېنتلىقىنى قوللاش، ئۇلار تارقاتقان ھەقىقەتلەرنى تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرگە يەتكۈزۈش ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداشلىرىمىز ئۈچۈن دۇئا قىلىش بىلەن بىرگە، ئەمەلىي سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بېسىملارنى شەكىللەندۈرۈشتۇر. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ دوكلاتلىرى بىزنى غەپلەتمەستىن ئويغىتىپ، ئادالەت ۋە ئەركىنلىك ئۈچۈن داۋاملىق كۈرەش قىلىشقا ئۈندەيدۇ. زۇلۇم زەنجىرى ئەلۋەتتە بىر كۈنى ئۈزۈلىدۇ، چۈنكى ئاللاھ تائالا مەزلۇملار بىلەن بىللەدۇر.

--- *بۇ ماقالە شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى ۋە باشقا ئىشەنچلىك مەنبەلەردىن ئېلىنغان ئۇچۇرلار ئاساسىدا تەييارلاندى.*