شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزى ئۇيغۇر دىيارىدىكى كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتى ۋە نۆۋەتتىكى سىياسىي بېسىملار ھەققىدە يېڭى بىر دوكلات ئېلان قىلدى

كىرىش سۆز: زۇلۇم ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

بۈگۈن، 2026-يىلى 28-فېۋرال، شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزى (ETIC) ئۇيغۇر دىيارىدىكى كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتى ۋە نۆۋەتتىكى سىياسىي بېسىملار ھەققىدە ئىنتايىن مۇھىم ۋە ئەتراپلىق بىر دوكلات ئېلان قىلدى. بۇ دوكلات خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارغا قاراتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىنىڭ يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى، بولۇپمۇ سۈنئىي ئىدراك ۋە رەقەملىك تېخنىكىلار ئارقىلىق ئىنسانىيەت تارىخىدا كۆرۈلۈپ باقمىغان بىر «رەقەملىك تۈرمە» بەرپا قىلىنغانلىقىنى پاكىتلىق ئوتتۇرىغا قويدى [Source](https://uyghurtimes.com).

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى بۈگۈن پەقەت ئۆزلىرىنىڭ مىللىي كىملىكى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى مۇقەددەس ئېتىقادى — ئىسلام دىنىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن مىسلىسىز بەدەل تۆلىمەكتە. شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزىنىڭ بۇ يېڭى دوكلاتى دۇنيا جامائەتچىلىكىگە، خۇسۇسىيەن ئىسلام دۇنياسىغا بىر ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى بولۇپ، زۇلۇمنىڭ كۆلىمى ۋە خاراكتېرىنىڭ قانچىلىك ئېغىرلىقىنى يەنە بىر قېتىم نامايان قىلدى.

رەقەملىك ئاپارتېيد: سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق كونترول قىلىش

دوكلاتتىكى ئەڭ دىققەت تارتىدىغان نۇقتىلارنىڭ بىرى، خىتاينىڭ 2025-يىلىدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستاندا «رەقەملىك ئاپارتېيد» سىستېمىسىنى تولۇق مۇكەممەللەشتۈرگەنلىكىدۇر. 2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئېلان قىلىنغان كىشىلىك ھوقۇق كۆرسەتكۈچلىرىگە ئاساسلانغاندا، خىتاي دائىرىلىرى ھازىر سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ، ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ كۈندىلىك ھەرىكىتىنى، ناماز ئوقۇش-ئوقۇماسلىقىنى، ھەتتا ئۇلارنىڭ كەيپىياتىنىمۇ ئاپتوماتىك نازارەت قىلماقتا [Source](https://uyghurtimes.com).

بۇ سىستېما پەقەتلا بىر نازارەت قورالى ئەمەس، بەلكى ئىسلامىي كىملىكنى يوقىتىشنىڭ بىر ۋاستىسىدۇر. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ Hikvision ۋە Dahua قاتارلىق شىركەتلىرى ئىشلەپچىقارغان كامېرالار مۇسۇلمانلارنىڭ چىرايىنى تونۇپلا قالماي، ئۇلارنىڭ دىنىي پائالىيەتلەرگە بولغان مايىللىقىنى ئانالىز قىلىپ، «خەتەرلىك» دەپ بېكىتىلگەنلەرنى دەرھال تۇتقۇن قىلىشقا بۇيرۇق بەرمەكتە [Source](https://uyghurcongress.org). بۇ خىل يۇقىرى تېخنىكىلىق زۇلۇم مۇسۇلمانلارنىڭ ئەڭ ئەقەللىي ئىبادەت ئەركىنلىكىنىمۇ بوغۇپ قويغان بولۇپ، بۇ ئۈممەتنىڭ مۇقەددەس قىممەت قاراشلىرىغا قىلىنغان ئوچۇق-ئاشكارە ھۇجۇمدۇر.

ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش: ئېتىقادقا قىلىنغان سىستېمىلىق ھۇجۇم

شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزىنىڭ دوكلاتىدا خىتاينىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» بەش يىللىق پىلانىنىڭ (2021-2025) نەتىجىلىرى ئانالىز قىلىنغان. 2026-يىلىغا كەلگەندە، رايوندىكى مەسچىتلەرنىڭ كۆپىنچىسى يا چېقىۋېتىلگەن، ياكى قاۋاقخانا، كۆڭۈل ئېچىش سورۇنلىرىغا ئايلاندۇرۇلغان [Source](https://turkistanpress.com). خىتاي ھاكىمىيىتى قۇرئان كەرىمنىڭ مەزمۇنىنى ئۆزگەرتىش، ئىسلامىي ئاتالغۇلارنى خىتايچە سىياسىي شوئارلار بىلەن ئالماشتۇرۇش ئارقىلىق، يېڭى بىر ئەۋلادنى ئۆز دىنىدىن ياتلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا.

دوكلاتتا يەنە، دىنىي زاتلارنىڭ سىستېمىلىق ھالدا تۈرمىلەرگە تاشلىنىشى ۋە ئۇلارغا بېرىلگەن ئېغىر جازالار تىلغا ئېلىنغان. مەسىلەن، پەقەت دىنىي تەلىم بەرگەنلىكى ياكى ئۆيىدە دىنىي كىتاب ساقلىغانلىقى ئۈچۈنلا 20 يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان ئۆلىمالارنىڭ سانى 2025-يىلى ئىچىدە كۆرۈنەرلىك ئاشقان [Source](https://ishr.ch). بۇ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىسلامىي مەۋجۇتلۇقنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇش نىيىتىنىڭ ئېنىق ئىسپاتىدۇر. مۇسۇلمانلار ئۈچۈن بۇ پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى بىر ئېتىقاد ئۇرۇشىدۇر.

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىقتىسادىي قۇللۇق

2026-يىلىنىڭ بېشىدا خەلقئارا ئەمگەك تەشكىلاتى (ILO) ۋە ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى. شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزىنىڭ دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي «نامراتلىقنى يۆلەش» دېگەن نام ئاستىدا مىليونلىغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنى ئۆز يۇرتلىرىدىن مەجبۇرىي يۆتكەپ، خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلاردا قۇل سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە [Source](https://ohchr.org).

2024-يىلىنىڭ ئۆزىدە 3.34 مىليون ئۇيغۇرنىڭ «ئەمگەك كۈچى يۆتكەش» پىلانىغا كىرگۈزۈلگەنلىكى، بۇ سىستېمىنىڭ 2025 ۋە 2026-يىللىرى تېخىمۇ كېڭەيتىلگەنلىكى ئاشكارىلاندى [Source](https://uyghurcongress.org). بۇ مۇسۇلمانلار ئۆز ئائىلىلىرىدىن ئايرىۋېتىلگەن، دىنىي پائالىيەتلىرى چەكلەنگەن ۋە خىتاي زاۋۇتلىرىدا ئېغىر بېسىم ئاستىدا ئىشلەشكە مەجبۇرلانغان. بۇ خىل زامانىۋى قۇللۇق سىستېمىسى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى ئاشۇرۇش بىلەن بىرگە، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئاساسىنى ۋەيران قىلماقتا.

چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ۋە خەلقئارالىق سۈكۈت

دوكلاتنىڭ يەنە بىر مۇھىم قىسمى خىتاينىڭ چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشلىرىغا بېغىشلانغان. 2025-يىلى فېۋرالدا تايلاندتىن خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇلغان 40 ئۇيغۇر مۇسۇلماننىڭ تەقدىرى 2026-يىلىغا كەلگەندىمۇ يەنىلا نامەلۇم بولۇپ قالماقتا [Source](https://hrw.org). ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى بۇ كىشىلەرنىڭ قىيناشقا ئۇچرىغانلىقى ياكى ئىز-دېرەكسىز يوقاپ كەتكەنلىكىدىن ئەندىشە قىلماقتا [Source](https://ohchr.org).

خىتاي ھاكىمىيىتى يالغۇز شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىلا ئەمەس، بەلكى چەتئەللەردىكى، جۈملىدىن ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگىمۇ بېسىم ئىشلىتىپ، ئۇلارنىڭ ئائىلە ئەزالىرىنى گۆرۈگە ئېلىۋالماقتا. شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزى بۇ ئەھۋاللارنى تەپسىلىي بايان قىلىپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى، بولۇپمۇ مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى خىتاينىڭ بۇ خىل قانۇنسىز ھەرىكەتلىرىگە سۈكۈت قىلماسلىققا چاقىردى.

خۇلاسە: ئۈممەتنىڭ ئويغىنىشى كېرەك

شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزىنىڭ 2026-يىللىق بۇ دوكلاتى شۇنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردىكى، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم پەقەت بىر سىياسىي توقۇنۇش ئەمەس، بەلكى ئىسلام دىنى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا قىلىنغان سىستېمىلىق بىر ھۇجۇمدۇر. خىتاينىڭ رەقەملىك تېخنىكىلار بىلەن قوراللانغان بۇ زۇلۇم ماشىنىسى بۈگۈن ئۇيغۇرلارنى نىشان قىلغان بولسا، ئەتە پۈتكۈل ئىسلام دۇنياسىنىڭ قىممەت قاراشلىرىغا تەھدىت ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.

ئىسلام ئۈممىتى سۈپىتىدە، بىزنىڭ بۇرچىمىز مەزلۇم قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئاۋازى بولۇش، خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا قارشى تۇرۇش ۋە خەلقئارا سەھنىلەردە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەقلىق دەۋاسىنى قوللاشتۇر. زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىش زالىمغا شېرىك بولغانلىقتۇر. شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزىنىڭ بۇ دوكلاتى بىزنى غەپلەتتىن ئويغىنىشقا ۋە ئەمەلىي ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە دەۋەت قىلىدۇ.