شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزى دۇنيا جامائەتچىلىكىگە ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئەڭ يېڭى ۋەزىيەت ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپتەرلىرى ھەققىدە مۇھىم دوكلات ئېلان قىلدى

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزى (ETIC) 2026-يىلىنىڭ بېشىدا دۇنيا جامائەتچىلىكىگە، بولۇپمۇ ئىسلام ئۈممىتىگە خىتابەن ئېلان قىلغان يېڭى دوكلاتىدا، خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارغا قاراتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىنىڭ يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. بۇ دوكلاتتا ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمان خەلقلەرنىڭ دىنىي ئېتىقادى، مەدەنىيەت كىملىكى ۋە ئىقتىسادىي ھوقۇقلىرىنىڭ سىستېمىلىق ھالدا يوقىتىلىۋاتقانلىقىغا ئائىت كۈچلۈك پاكىتلار ئوتتۇرىغا قويۇلدى [uyghurtimes.com](https://uyghurtimes.com/posts/east-turkistan-human-rights-violations-index-2025-released-in-istanbul).

ئىسلامنى «خىتايچىلاشتۇرۇش» ۋە دىنىي باستۇرۇشنىڭ يېڭى دولقۇنى

دوكلاتنىڭ ئەڭ مۇھىم قىسمى خىتاينىڭ «ئىسلامنى خىتايچىلاشتۇرۇش» بەش يىللىق پىلانىنىڭ (2023-2027) ئىجرا قىلىنىش ئەھۋالىغا بېغىشلانغان. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزىنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، 2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا خىتاي دائىرىلىرى «قانۇنسىز دىنىي پائالىيەتلەرگە زەربە بېرىش» نامىدا مەسچىتلەرنى چېقىش، ئۆزگەرتىش ۋە دىنىي زاتلارنى تۇتقۇن قىلىشنى تېخىمۇ كۈچەيتكەن. نۆۋەتتە رايوندىكى مەسچىتلەرنىڭ تەخمىنەن %65 ى يا چېقىۋېتىلگەن ياكى دىنىي مەقسەتتە ئىشلىتىشتىن توختىتىلغان [gov.uk](https://www.gov.uk/government/publications/china-country-policy-and-information-notes/country-policy-and-information-note-muslims-including-uyghurs-in-xinjiang-july-2025-accessible).

ئىسلام ئۈممىتى ئۈچۈن ئەڭ ئېچىنىشلىق بولغىنى، قۇرئان كەرىم ۋە باشقا دىنىي كىتابلارنىڭ «ئاشقۇنلۇق ماتېرىيالى» سۈپىتىدە مۇسادىرە قىلىنىشىدۇر. دوكلاتتا قەيت قىلىنىشىچە، ھەتتا ئۆيىدە قۇرئان ساقلىغان ياكى بالىلىرىغا دىنىي تەلىم بەرگەن ئاتا-ئانىلار «ئاشقۇنلۇق» بىلەن ئەيىبلىنىپ ئۇزۇن مۇددەتلىك قاماق جازالىرىغا ھۆكۈم قىلىنماقتا. مەسىلەن، ئابىدىن داموللامغا ئوخشاش دىنىي ئۆلىمالارنىڭ تۈرمىدە شېھىت قىلىنىشى خىتاينىڭ ئىسلامغا بولغان ئۆچمەنلىكىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر [justiceforall.org](https://www.justiceforall.org/save-uyghur/justice-for-alls-save-uyghur-campaign-statement-on-uscirfs-2025-report-on-human-rights-violations-in-chinese-occupied-east-turkistan/).

رەقەملىك زۇلۇم ۋە سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق نازارەت قىلىش

2025-يىللىق «شەرقىي تۈركىستان ئىنسان ھەقلىرى دەپتىرى» دە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھاكىمىيىتى رايوندا دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار رەقەملىك زۇلۇم سىستېمىسىنى قۇرۇپ چىققان. 2025-يىلىدىن باشلاپ، سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسى ئارقىلىق ئاپتوماتىك نازارەت قىلىش سىستېمىسى پۈتۈنلەي ئىشقا كىرىشتۈرۈلگەن. بۇ سىستېما مۇسۇلمانلارنىڭ كۈندىلىك ھەرىكىتىنى، ناماز ئوقۇش-ئوقۇماسلىقىنى، ھەتتا چىراي ئىپادىسىدىكى «نارازىلىق» نى سېزىپ چىقالايدۇ [uyghurtimes.com](https://uyghurtimes.com/posts/east-turkistan-human-rights-violations-index-2025-released-in-istanbul).

بۇ خىل «رەقەملىك ئاپارتېيد» سىستېمىسى ئارقىلىق، خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇرلارنى ئۆز يۇرتىدا بىر تۈرمىدە ياشاۋاتقاندەك ھېس قىلدۇرماقتا. ھەر بىر كوچا، ھەر بىر مەھەللە ۋە ھەتتا ھەر بىر ئۆيگە ئورنىتىلغان كامېرالار مۇسۇلمانلارنىڭ شەخسىي ھاياتىنى پۈتۈنلەي كونترول ئاستىغا ئالغان. بۇ ئەھۋال ئىسلامنىڭ ئىنسانىي قەدىر-قىممەت ۋە شەخسىيەتنى قوغداش پىرىنسىپلىرىغا پۈتۈنلەي زىتتۇر.

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىقتىسادىي قۇللۇق

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزىنىڭ دوكلاتىدا يەنە مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىگە ئالاھىدە ئورۇن بېرىلگەن. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرىمۇ 2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئېلان قىلغان باياناتىدا، خىتاينىڭ «نامراتلىقنى يۆلەش» نامىدا مىليونلىغان ئۇيغۇرنى مەجبۇرىي ئەمگەككە سالغانلىقىنى تەكىتلىدى [ohchr.org](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/01/un-experts-alarmed-reports-forced-labour-uyghur-tibetan-and-other-minorities).

مەلۇماتلارغا قارىغاندا، پەقەت 2024-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا 3.34 مىليون ئۇيغۇر «ئەمگەك كۈچى يۆتكەش» پىلانى بويىچە ئۆز يۇرتلىرىدىن ئايرىلىپ، خىتاينىڭ ئىچكى ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلاردا قۇللۇق شارائىتىدا ئىشلەشكە مەجبۇرلانغان [uyghurcongress.org](https://www.uyghurcongress.org/en/weekly-brief-20-february-2026/). بۇ سىياسەت مۇسۇلمان ئائىلىلىرىنى پارچىلاش، نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىنى يوقىتىشنى نىشان قىلغان. خىتاي بۇ ئارقىلىق دۇنيا تەمىنات زەنجىرىنى، جۈملىدىن ئىسلام دۆلەتلىرىگە ئېكسپورت قىلىنىدىغان مەھسۇلاتلارنى مۇسۇلمانلارنىڭ قېنى ۋە تەرى بىلەن بۇلغىماقتا.

خەلقئارا جەمئىيەت ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى

دوكلاتتا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ بۇ زۇلۇمغا تۇتقان پوزىتسىيەسى قاتتىق تەنقىد قىلىندى. 2026-يىلى يانۋاردا OIC باش كاتىپىنىڭ بېيجىڭدا خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن كۆرۈشۈپ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىنى قوللىغانلىقى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن «ئۈممەتكە قىلىنغان خىيانەت» دەپ باھالاندى [uyghurstudy.org](https://uyghurstudy.org/oic-china-engagement-ignores-ongoing-genocide-and-religious-persecution-of-uyghur-muslims/).

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزى مۇسۇلمان رەھبەرلىرىنى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتى ئۈچۈن دىنىي قېرىنداشلىرىنىڭ نالە-پەريادىغا كۆز يۇمماسلىققا چاقىردى. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھاكىمىيىتى پەقەت شەرقىي تۈركىستاندىلا ئەمەس، بەلكى چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلارنىمۇ «تراست مىللىي بېسىم» (Transnational Repression) ئارقىلىق تەھدىت ئاستىدا تۇتماقتا. ھەتتا بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىلىش خەۋپى يەنىلا مەۋجۇت [hrw.org](https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/turkiye).

خۇلاسە ۋە چاقىرىق

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزىنىڭ بۇ قېتىملىق دوكلاتى شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتنىڭ پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىگە قىلىنغان ھۇجۇم ئىكەنلىكىنى يەنە بىر بار ئەسكەرتتى. خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقى 2026-يىلىغا كەلگەندە تېخىمۇ سىستېمىلىق ۋە تېخنىكىلىق تۈس ئالغان بولۇپ، بۇنىڭغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشى، خىتاي ماللىرىنى بايقۇت قىلىشى ۋە ئۆز ھۆكۈمەتلىرىگە بېسىم ئىشلىتىشى زۆرۈردۇر.

ئاخىرىدا، دوكلاتتا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئۆز ئەركىنلىكى ۋە دىنىي كىملىكىنى قوغداش يولىدىكى كۈرىشىنىڭ ھەرگىز توختاپ قالمايدىغانلىقى، ئادالەتنىڭ چوقۇم غەلىبە قىلىدىغانلىقى تەكىتلەندى [east-turkistan.net](https://east-turkistan.net/new-years-message-of-the-prime-minister-of-the-east-turkistan-government-in-exile/).