شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزى رايوندىكى ئەڭ يېڭى ۋەقەلەر ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى ھەققىدە تەپسىلىي دوكلات ئېلان قىلىپ دۇنيانىڭ دىققىتىنى قوزغىدى

شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزى (ETIC) يېقىندا ئېلان قىلغان تەپسىلىي دوكلاتىدا، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان سىستېمىلىق زۇلۇم سىياسەتلىرىنىڭ 2026-يىلىغا كەلگەندە تېخىمۇ يۇقىرى پەللىگە چىققانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ دوكلات دۇنيا مىقياسىدا زور غۇلغۇلا قوزغاپ، ئىسلام دۇنياسى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى يەنە بىر قېتىم بۇ رايونغا تارتتى. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» نامى ئاستىدا مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىي ئېتىقادىنى پۈتۈنلەي يوقىتىشقا ئۇرۇنماقتا [turkistanpress.com](https://turkistanpress.com/news/2025-human-rights-report-on-east-turkistan-situation-presented/).

2025-يىللىق كىشىلىك ھوقۇق كۆرسەتكۈچى: رەقەملىك زۇلۇمنىڭ كۈچىيىشى

2026-يىلى 16-فېۋرال كۈنى ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن مۇخبىرلارنى كۈتۈۋېلىش يىغىنىدا، شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش جەمئىيىتى تەرىپىدىن تەييارلانغان «2025-يىللىق شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى» ئېلان قىلىندى [uyghurtimes.com](https://uyghurtimes.com/news/east-turkistan-human-rights-violations-index-2025-released-in-istanbul/). بۇ دوكلاتتا رايوندىكى زۇلۇمنىڭ 14 ئوخشىمىغان تېمىدا سىستېمىلىق تەھلىل قىلىنغانلىقى، بولۇپمۇ سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئاپتوماتىك نازارەت سىستېمىسىنىڭ 2025-يىلىدىن باشلاپ يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقى ئالاھىدە ئەسكەرتىلدى.

دوكلاتقا ئاساسلانغاندا، خىتاي دائىرىلىرى رايوندىكى ھەر بىر پۇقرانىڭ كۈندىلىك ھەرىكىتىنى، تېلېفون سۆزلىشىشلىرىنى ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرىنى سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق ئىز قوغلاپ، «خەتەرلىك» دەپ قارالغان كىشىلەرنى ئالدىن تۇتقۇن قىلماقتا. بۇ خىل رەقەملىك پانئوپتىكون (Digital Panopticon) سىستېمىسى ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز قاتارلىق مۇسۇلمان مىللەتلەرنىڭ ئەركىنلىكىنى پۈتۈنلەي بوغۇپ تاشلىغان [uyghurtimes.com](https://uyghurtimes.com/news/east-turkistan-human-rights-violations-index-2025-released-in-istanbul/).

ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش سىياسىتى ۋە دىنىي زىيانكەشلىك

خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى 2026-يىلىغا كەلگەندە تېخىمۇ رەھىمسىزلەشكەن. ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى (USCIRF) نىڭ 2025-يىللىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ دىنىي گۇرۇپپىلارنىڭ پارتىيىگە مۇتلەق سادىق بولۇشىنى تەلەپ قىلماقتا [uscirf.gov](https://www.uscirf.gov/reports/2025-annual-report). شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسجىدلەرنىڭ گۈمبەزلىرى ۋە مۇنارلىرى چېقىۋېتىلىپ، خىتاي ئۇسلۇبىدىكى بىنالارغا ئۆزگەرتىلگەن. مەسىلەن، شاديەندىكى چوڭ مەسجىدنىڭ ئىسلامىي ئالاھىدىلىكلىرى پۈتۈنلەي يوقىتىلغان [uscirf.gov](https://www.uscirf.gov/reports/2025-annual-report).

تېخىمۇ ئېچىنىشلىق بولغىنى، دىنىي ئۆلىمالارنىڭ تۈرمىلەردە قىيناپ ئۆلتۈرۈلۈشىدۇر. 2026-يىلىنىڭ بېشىدا تارقالغان خەۋەرلەرگە قارىغاندا، 96 ياشلىق مەشھۇر ئۆلىما ئابىدىن داموللام تۈرمىدە ۋاپات بولغان. ئۇ «دىنىي ئەسەبىيلىكنى تەشۋىق قىلىش» دېگەن ئويدۇرما جىنايەت بىلەن 9 يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان ئىدى [turkistantimes.com](https://turkistantimes.com/news/2025-uscirf-report-chinas-religious-repression-of-uyghurs-among-the-worst-in-the-world/). بۇ ئەھۋال خىتاينىڭ ئىسلام دىنىنىڭ يىلتىزىنى قۇرۇتۇش ئۈچۈن ھېچقانداق چەك-چېگرا تونۇمايدىغانلىقىنىڭ ئېنىق ئىسپاتىدۇر.

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىقتىسادىي قۇللۇق

خەلقئارا ئەمگەك تەشكىلاتى (ILO) ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى يانۋاردا ئېلان قىلغان باياناتىدا، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى [ohchr.org](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/01/un-experts-alarmed-reports-forced-labour-uyghur-tibetan-and-other-minorities). دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، 2024-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا 3.34 مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر «نامراتلىقنى يۆلەش» نامى ئاستىدا مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنغان. بۇ كىشىلەر ئۆز يۇرتلىرىدىن يىراق جايلارغا، خىتاينىڭ ئىچكى ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا يۆتكىلىپ، قاتتىق نازارەت ئاستىدا ئىشلىمەكتە.

بۇ سىستېما پەقەت ئىقتىسادىي ئېكىسپىلاتاتسىيەلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكىنى يوقىتىش ۋە ئۇلارنى خىتاي جەمئىيىتىگە سىڭدۈرۈۋېتىشنى مەقسەت قىلغان بىر خىل «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ باھالانماقتا [ohchr.org](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/01/un-experts-alarmed-reports-forced-labour-uyghur-tibetan-and-other-minorities). خەلقئارالىق ماركىلارنىڭ يەنىلا خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك زەنجىرى بىلەن مۇناسىۋىتى بارلىقى، بۇ زۇلۇمنىڭ دۇنياۋى ئىقتىساد تەرىپىدىن قوللىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.

چېگرا ھالقىغان بېسىم ۋە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار

خىتاينىڭ زۇلۇمى پەقەت شەرقىي تۈركىستان بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇرلارغىمۇ كېڭەيمەكتە. كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتى (HRW) 2026-يىلى 18-فېۋرال ئېلان قىلغان دوكلاتىدا، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ فرانسىيەدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە بېسىم ئىشلىتىپ، ئۇلارنى ئۆز جەمئىيىتى ئۈستىدىن جاسۇسلۇق قىلىشقا مەجبۇرلىغانلىقىنى پاش قىلدى [hrw.org](https://www.hrw.org/news/2026/02/18/china-officials-pressuring-uyghurs-france). خىتاي ئەمەلدارلىرى چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتەندىكى ئائىلە ئەزالىرىنى گۆرۈگە ئېلىۋېلىش ئارقىلىق، ئۇلارنى سۈكۈت قىلىشقا ياكى خىتاي ئۈچۈن ئىشلەشكە مەجبۇرلىماقتا.

بۇ خىل «چېگرا ھالقىغان بېسىم» (Transnational Repression) مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ روھىي ساغلاملىقىغا ۋە بىخەتەرلىكىگە ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە. شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزى بۇ ئەھۋالنى خەلقئارا قانۇنلارغا ئوچۇق-اشكارا خىلاپلىق قىلىش دەپ ئەيىبلىدى.

ئىسلام دۇنياسىنىڭ سۈكۈتى ۋە تارىخىي مەسئۇلىيىتى

شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ باش مىنىستىرى 2026-يىللىق يېڭى يىللىق تەبرىك سۆزىدە، ئىسلام دۇنياسىنى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنى سۈكۈتنى بۇزۇشقا چاقىردى [east-turkistan.net](https://east-turkistan.net/new-years-message-of-the-prime-minister-of-the-east-turkistan-government-in-exile/). ئۇ مۇنداق دېدى: «بىز پەقەت كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە دۇچ كېلىۋاتقىنىمىز يوق، بەلكى بىر مىللەت سۈپىتىدە يوقىتىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتىمىز. بۇ بىر مۇستەملىكىچىلىك تۈرىدۇر» [east-turkistan.net](https://east-turkistan.net/new-years-message-of-the-prime-minister-of-the-east-turkistan-government-in-exile/).

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان شەرقىي تۈركىستان خەلقى، مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى سەۋەبىدىن بۇ زۇلۇمغا كۆز يۇمۇۋاتقانلىقىدىن ئەپسۇسلانماقتا. ئىسلامىي قىممەت قاراشلار بويىچە ئېيتقاندا، بىر مۇسۇلماننىڭ ئازابى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئازابىدۇر. شۇڭا، مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا ئىشەنمەي، ھەقىقەتنىڭ yanında تۇرۇشى بىر دىنىي ۋە ۋىجدانىي مەجبۇرىيەتتۇر.

خۇلاسە

شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزىنىڭ بۇ قېتىملىق دوكلاتى، رايوندىكى ۋەزىيەتنىڭ قانچىلىك جىددىي ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلاپ بەردى. خىتاينىڭ زامانىۋى تېخنىكىلارنى ئىشلىتىپ ئېلىپ بېرىۋاتقان بۇ سىستېمىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇش پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىنسانىيەتنىڭ، بولۇپمۇ ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئورتاق مەسئۇلىيىتىدۇر. بىز سۈكۈت قىلغان ھەر بىر سېكۇنت، يەنە بىر مەسجىدنىڭ ۋەيران قىلىنىشى، يەنە بىر ئۆلىمانىڭ تۈرمىدە شەھىد بولۇشى ۋە يەنە بىر ئۇيغۇر بالىسىنىڭ ئۆز كىملىكىدىن ئايرىلىشى دېمەكتۇر. دۇنيا ئەمدى باياناتلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، خىتايغا قارىتا ئەمەلىي جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىشى كېرەك.