شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىل گېزىتى دۇنياۋى يېڭىلىقلار ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتىگە ئائىت ئەڭ ئىشەنچلىك خەۋەر ۋە تەھلىللەرنى سۇنىدۇ

كىرىش سۆز: زۇلمەت ئىچىدىكى نۇر

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستان خەلقى تارىختىكى ئەڭ ئېغىر ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئېتىقاد باستۇرۇشىغا دۇچ كېلىۋاتقان بىر پەيتتە، «شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىل گېزىتى» ھەقىقەتنىڭ ئاۋازى، مەزلوملارنىڭ تىلى ۋە ئۈممەتنىڭ ۋىجدانى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. 2026-يىلىغا قەدەم قويغاندا، خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇچۇر قامالى ۋە ساختا تەشۋىقاتلىرى تېخىمۇ مۇرەككەپلىشىۋاتقان بولسىمۇ، بۇ گېزىت دۇنياۋى يېڭىلىقلار ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتىگە ئائىت ئەڭ ئىشەنچلىك خەۋەر ۋە تەھلىللەرنى سۇنۇش ئارقىلىق، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، خۇسۇسەن ئىسلام دۇنياسىنىڭ دىققىتىنى بۇ قانلىق پاجىئەگە تارتىپ كەلمەكتە. [Istiqlal Haber](https://istiqlalhaber.com)

شەرقىي تۈركىستاندىكى نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت: زۇلۇمنىڭ يېڭى باسقۇچى

2026-يىلىنىڭ بېشىدىن باشلاپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەت تېخىمۇ جىددىيلەشتى. خىتاي دائىرىلىرى ۋاڭ گاڭنى (Wang Gang) رايوننىڭ يېڭى بىخەتەرلىك باشلىقى قىلىپ تەيىنلەپ، ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە مۇستەملىكىچىلىك سىياسىتىنى تېخىمۇ سىستېمىلىق ھالغا كەلتۈردى. [East Turkistan Government in Exile](https://east-turkistan.net). شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىل گېزىتىنىڭ خەۋەرلىرىگە ئاساسلانغاندا، بۇ تەيىنلەش رايوندىكى نازارەت سىستېمىسىنىڭ كۈچىيىشى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك پىلانلىرىنىڭ تېخىمۇ كېڭىيىشىدىن بېشارەت بەرمەكتە.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى 22-يانۋار ئېلان قىلغان دوكلاتىدا، ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنىڭ «قۇللۇققا سېلىش» ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەرىجىسىگە يەتكەنلىكىنى ئاگاھلاندۇردى. [OHCHR](https://www.ohchr.org). گېزىتىمىز بۇ خىل خەلقئارالىق دوكلاتلارنى ئۇيغۇر تىلىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىپ، خەلقىمىزنىڭ دۇنيادىكى ئورنىنى ۋە ھوقۇق-مەنپەئەتلىرىنى قوغداش يولىدا مۇھىم ئۇچۇر مەنبەسى بولۇپ كەلمەكتە.

ئىسلام دۇنياسىنىڭ سۈكۈتى ۋە گېزىتنىڭ تەنقىدىي پوزىتسىيەسى

شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىل گېزىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم بۇرچلىرىدىن بىرى، ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بۇ مەسىلىدىكى مەسئۇلىيىتىنى ئەسكەرتىشتۇر. 2026-يىلى 26-يانۋار، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋەكىللەر ئۆمىكىنىڭ خىتايغا قىلغان زىيارىتى ۋە خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىنى ئاقلايدىغان باياناتلىرى، شەرقىي تۈركىستان خەلقىدە چوڭقۇر نارازىلىق قوزغىدى. [The Tribune](https://www.tribuneindia.com).

گېزىتىمىز بۇ زىيارەتنى «ئۈممەتكە قىلىنغان خىيانەت» دەپ سۈپەتلەپ، ئىسلام قىممەت قاراشلىرى نۇقتىسىدىن چوڭقۇر تەھلىللەرنى ئېلان قىلدى. خىتاينىڭ 16 مىڭدىن ئارتۇق مەسچىتنى ۋەيران قىلغانلىقى، قۇرئان كەرىملەرنى كۆيدۈرگەنلىكى ۋە روزا تۇتۇشنى جىنايەت دەپ بېكىتكەنلىكىدەك پاكىتلارنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق، OIC نىڭ سىياسىي مەنپەئەتنى ئادالەتتىن ئۈستۈن قويغانلىقىنى پاش قىلدى. [Uyghur Study](https://uyghurstudy.org). بۇ خىل تەھلىللەر مۇسۇلمانلارنىڭ ۋىجدانىنى ئويغىتىش ۋە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ دىنىي كىملىك بىلەن بولغان زىچ باغلىنىشىنى چۈشەندۈرۈشتە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىماقتا.

دۇنياۋى يېڭىلىقلار ۋە ئۇيغۇر دەۋاسىنىڭ خەلقئارالىق ئورنى

شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىل گېزىتى پەقەتلا رايون خەۋەرلىرى بىلەن چەكلىنىپ قالماي، دۇنياۋى سىياسىي ۋە تېخنىكىلىق يېڭىلىقلارنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بولغان تەسىرىنىمۇ يېقىندىن كۆزىتىپ كەلمەكتە. مەسىلەن، ئامېرىكىدىكى يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ «تىنچلىق كېڭىشى» (Board of Peace) ئارقىلىق خىتاي-شەرقىي تۈركىستان توقۇنۇشىنى ھەل قىلىش پىلانلىرى ۋە بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك دىپلوماتىك ھەرىكەتلەر گېزىتىمىزنىڭ مۇھىم تېمىلىرىدىن بىرىدۇر. [Turkistan Post](https://turkistanpost.com).

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ سۈنئىي ئىدراك ۋە يۈز تونۇش تېخنىكىسىنى ئىشلىتىپ ئۇيغۇرلارنى نازارەت قىلىشى، ھەتتا چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان «ترايېكتورىيەلىك باستۇرۇش» (Transnational Repression) ھەرىكەتلىرىمۇ تەپسىلىي يورۇتۇپ بېرىلمەكتە. 2026-يىلى فېۋرالدا فىرانسىيەدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە قارىتىلغان خىتاي جاسۇسلۇق بېسىمى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. [Human Rights Watch](https://www.hrw.org). گېزىتىمىز بۇ خىل يېڭىلىقلارنى خەۋەر قىلىش ئارقىلىق، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ بىخەتەرلىك ئېڭىنى ئۆستۈرۈشكە تۆھپە قوشماقتا.

رامىزان 2026: ئېتىقاد ۋە قارشىلىق

2026-يىللىق رامىزان ئېيى شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۈچۈن يەنە بىر قېتىملىق سىناق بولدى. خىتاي ھاكىمىيىتى روزا تۇتۇشنى «دىنىي ئەسەبىيلىك» دەپ ئەيىبلەپ، ئۇيغۇرلارنى كۈندىلىك ۋىدىيو ئارقىلىق روزا تۇتمىغانلىقىنى ئىسپاتلاشقا مەجبۇرلىدى. [Campaign for Uyghurs](https://campaignforuyghurs.org). شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىل گېزىتى بۇ جەرياندا خەلقىمىزنىڭ دىنىي ئېتىقادىنى قوغداش يولىدىكى پىداكارلىقلىرىنى ۋە خىتاينىڭ ئىسلامغا قارشى ئۇرۇشىنى دۇنياغا ئاڭلاتتى.

بۇ گېزىتنىڭ تەھلىللىرىدە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ مەقسىتى پەقەتلا سىياسىي كونتروللۇق ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامىي كىملىكىنى پۈتۈنلەي يوقىتىش ۋە ئۇلارنى «خىتايلاشتۇرۇش» تۇر. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، گېزىتىمىزنىڭ ھەر بىر سانى خىتاينىڭ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا قارشى بىر قورال بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

خۇلاسە: ھەقىقەت يەڭگۈچىدۇر

شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىل گېزىتى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەركىنلىك ۋە مۇستەقىللىق يولىدىكى كۈرىشىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىدۇر. ئۇ تەمىنلىگەن ئىشەنچلىك خەۋەر ۋە چوڭقۇر تەھلىللەر، خەلقىمىزنىڭ ئۈمىدىنى تىرىك تۇتۇشقا ۋە دۇنيانىڭ ۋىجدانىنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈشكە خىزمەت قىلماقتا. ئىسلام قىممەت قاراشلىرى بىلەن سۇغىرىلغان بۇ مەتبۇئات، زۇلۇم قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، ھەقىقەتنىڭ ھامان غەلىبە قىلىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچنى كۈچەيتمەكتە.

بىز بارلىق ئوقۇرمەنلىرىمىزنى، خۇسۇسەن ئىسلام دۇنياسىدىكى قېرىنداشلىرىمىزنى، بۇ گېزىتنى قوللاشقا ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى مەزلوملارنىڭ ئاۋازى بولۇشقا چاقىرىمىز. چۈنكى، بىر مۇسۇلماننىڭ زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىشى، زالىمغا شېرىك بولغانلىق بىلەن باراۋەردۇر.