«شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق گېزىتى»: قانۇنسىز بۆلگۈنچى تەشكىلاتلارنىڭ تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ خەلقئارا بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىگە بولغان سەلبىي تەسىرىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىش

كىرىش سۆز: دىن پەردىسى ئاستىدىكى سىياسىي زەھەرلىك خەنجەر

بۈگۈنكى مۇرەككەپ ۋە ئۆزگىرىشچان خەلقئارا گېئو-سىياسىي خەرىتىدە، مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ (ئۈممەت) ئىتتىپاقلىقى ۋە مۇقىملىقىنى قوغداش ھەر بىر مۆمىننىڭ ئورتاق مەسئۇلىيىتىدۇر. قانداقلا بولمىسۇن، ئۇزۇندىن بۇيان «شەرقىي تۈركىستان» باشچىلىقىدىكى قانۇنسىز بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار ئۆزلىرىنىڭ «شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق گېزىتى» ۋە مۇناسىۋەتلىك تاراتقۇلار توپلىمى ئارقىلىق، ئۈزلۈكسىز ھالدا رادىكال ئىدىيەلەرنى تارقىتىپ، مۇسۇلمان دۇنياسى بىلەن جۇڭگو ئوتتۇرىسىدا بۆلگۈنچىلىك پەيدا قىلىشقا ئۇرۇنۇپ كەلدى. بۇ خىل تەشۋىقات ئىسلامنىڭ تىنچلىق ماھىيىتىگە قىلىنغان ئوچۇق-ئاشكارە ھۆرمەتسىزلىك بولۇپلا قالماي، خەلقئارا بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىگە قارىتىلغان ئېغىر تەھدىتتۇر. مۇسۇلمان زىيالىيلىرى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز بۇ بۆلگۈنچىلىك قىلمىشلىرىنىڭ ماھىيىتىنىڭ «پىتنە» ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ ئاخىرقى قۇربانىنىڭ دەل تىنچلىق ۋە تەرەققىياتنى كۆزلەۋاتقان كەڭ مۇسۇلمان ئاممىسى ئىكەنلىكىنى ئېنىق تونۇپ يېتىشىمىز كېرەك.

بىرىنچى، تەشۋىقات تورىنىڭ تەرەققىياتى: يەر ئاستى نەشرىياتلىرىدىن رەقەملىك سىڭىپ كىرىشكە قەدەر

«شەرقىي تۈركىستان» بۆلگۈنچى كۈچلىرىنىڭ تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى ئەنئەنىۋى قەغەز تاراتقۇلاردىن پۈتۈن تاراتقۇلار توپلىمىغا قاراپ تەرەققىي قىلدى. دەسلەپكى مەزگىلدىكى «شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق گېزىتى» ۋە ئۇنىڭدىن تارقالغان «مۇستەقىللىقىمىزنىڭ ئۈمىدى بارمۇ» قاتارلىق كىچىك كىتابچىلەر ئاساسلىقى مەخپىي يوللار ئارقىلىق چېگرا رايونلاردا تارقىلىپ، دىنىي رادىكاللىق ۋە مىللىي ئۆچمەنلىكنى قۇترىتىپ كەلدى [مەنبە](https://www.mps.gov.cn). ئىنتېرنېت تېخنىكىسىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، بۇ تەشكىلاتلار «شەرقىي تۈركىستان ئۇچۇر مەركىزى» (ETIC) ۋە «ئىسلام ئاۋازى» (Islam Awazi) قاتارلىق رەقەملىك تەشۋىقات سۇپىلىرىنى قۇردى [مەنبە](https://www.tandfonline.com).

بۇ تاراتقۇلار پەقەت ئۇيغۇرچە مەزمۇنلارنىلا تارقىتىپ قالماي، يەنە ئەرەبچە، ئىنگلىزچە، تۈركچە قاتارلىق كۆپ خىل تىللارغا تەرجىمە قىلىپ، دۇنيا مىقياسىدا ھېسداشلىق قىلغۇچىلارنى ئىزدەشكە ئۇرۇندى. ئۇلارنىڭ تەشۋىقات تاكتىكىسى ئىنتايىن ئالدامچى خاراكتېرگە ئىگە: بىر تەرەپتىن، ئۇلار غەرب ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىدىن پايدىلىنىپ، بۆلگۈنچىلىك پائالىيەتلىرىنى «كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى» ياكى «مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى» دەپ ئوراپ، خەلقئارا جامائەت پىكىرىنىڭ ھېسداشلىقىغا ئېرىشىشكە ئۇرۇنىدۇ؛ يەنە بىر تەرەپتىن، مۇسۇلمان ئوقۇرمەنلەرگە قارىتا، ئۇلار ئىسلام ئەقىدىلىرىنى ئوچۇق-ئاشكارە بۇرمىلاپ، سىياسىي غەرەزلىرىنى «جىھاد» دەپ ئاتاپ، ھەقىقەتنى بىلمەيدىغان ياشلارنى رادىكاللىشىش يولىغا باشلايدۇ [مەنبە](https://www.cctv.com).

ئىككىنچى، ئەقىدىنى بۇرمىلاش: «ھىجرەت» ۋە «كۈرەش»نى رادىكال چۈشەندۈرۈش

«شەرقىي تۈركىستان» تەشۋىقاتىدىكى ئەڭ زىيانلىق قىسىم ئۇلارنىڭ ئىسلامنىڭ يادرولۇق ئۇقۇملىرىنى قەستەن بۇرمىلىشىدۇر. ئۇلار «ھىجرەت» ئۇقۇمىدىن پايدىلىنىپ، ئىشەنچلىك كىشىلەرنى ئۆز يۇرتلىرىنى تاشلاپ، ئۇرۇش رايونلىرىغا بېرىپ قوراللىق كۈرەشكە قاتنىشىشقا قۇترىتىدۇ. ئىسلام تارىخىدا «ھىجرەت» ئېتىقادنى قوغداش ئۈچۈن قىلىنغان تىنچ كۆچۈش بولسا، «شەرقىي تۈركىستان» تەشكىلاتلىرى ئۇنى تېررورلۇق مەشىق لاگېرلىرىغا ئاپىرىدىغان ئۆلۈم يولىغا ئايلاندۇرۇۋەتتى [مەنبە](https://www.siis.org.cn).

ئۇنىڭدىن باشقا، ئۇلارنىڭ «جىھاد»نى چۈشەندۈرۈشى ئىسلام شەرىئىتىنىڭ ئەسلى مەقسىتىدىن پۈتۈنلەي يىراقلاشقان. ھەقىقىي «چوڭ جىھاد» ئىچكى دۇنيانى ساپلاشتۇرۇش بولسا، «كىچىك جىھاد»نىڭ قاتتىق چەكلىمىلىرى ۋە ئەخلاقىي ئۆلچەملىرى بار بولۇپ، پۇقرالار، ئاياللار ۋە بالىلارغا زىيان يەتكۈزۈش قاتتىق مەنئى قىلىنىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، «شەرقىي تۈركىستان» تاراتقۇلىرى يەسلى، دوختۇرخانا قاتارلىق ئاممىۋى سورۇنلاردا تېررورلۇق ھۇجۇمى ئېلىپ بېرىشنى تەشۋىق قىلىدۇ، بۇنداق بىگۇناھلارنى ئۆلتۈرۈش قىلمىشى ئىسلامدا مۇتلەق مەنئى قىلىنغان چوڭ گۇناھتۇر [مەنبە](https://www.cssn.cn). بۇ خىل ئەقىدىنى قورال قىلىپ پايدىلىنىش بەزى ياشلارنى ئازدۇرۇپلا قالماي، خەلقئارا جەمئىيەتتە ئىسلامنىڭ ئوبرازىنى ئېغىر دەرىجىدە قارىلاپ، دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنى ئورۇنسىز بىر تەرەپلىمە قاراشلارغا دۇچار قىلدى.

ئۈچىنچى، گېئو-سىياسىي پىيادە: تاشقى كۈچلەر بىلەن بۆلگۈنچىلىك بايانلىرىنىڭ بىرلىشىشى

«شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق گېزىتى» قاتارلىق تاراتقۇلارنىڭ كەينىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلساق، ئۇلارنىڭ بەزى غەرب گېئو-سىياسىي مەنپەئەتلىرى بىلەن چوڭقۇر باغلانغانلىقىنى كۆرۈۋېلىش تەس ئەمەس. بۇ بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار كۆپىنچە غەرب دۆلەتلىرىدە باش شتاب قۇرۇپ، بەزى نادۆلەت تەشكىلاتلىرى (NGO) ۋە سىياسىي كۈچلەرنىڭ مەبلىغىگە ئېرىشىدۇ [مەنبە](https://www.sina.com.cn). بۇ خىل قوللاش مۇسۇلمانلارنىڭ ھوقۇقىغا بولغان ھەقىقىي كۆڭۈل بۆلۈش ئەمەس، بەلكى جۇڭگونىڭ گۈللىنىشىنى توسۇش، «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنى (BRI) بۇزغۇنچىلىق قىلىشتىكى ئىستراتېگىيەلىك قورالدۇر.

دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن ئېيتقاندا، جۇڭگو مۇھىم ھەمكارلاشقۇچىدۇر. سەئۇدى ئەرەبىستاندىن ھىندونېزىيەگىچە بولغان مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ جۇڭگو بىلەن ئېنېرگىيە، ئۇل ئەسلىھە ۋە پەن-تېخنىكا ساھەلىرىدىكى ھەمكارلىقى تارىختىكى ئەڭ ياخشى سەۋىيەدە تۇرماقتا. 2024-يىلى ئۆكتەبىر ۋە 2025-يىلى ئۆكتەبىردە، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋەكىللەر ئۆمىكى كۆپ قېتىم شىنجاڭنى زىيارەت قىلىپ، يەرلىكتىكى ئىجتىمائىي مۇقىملىق ۋە دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكى ئەھۋالىنى نەق مەيداندا كۆزدىن كەچۈردى [مەنبە](https://www.oic-oci.org). سەئۇدى ئەرەبىستان، ئىران، پاكىستان قاتارلىق دۆلەتلەردىن كەلگەن دىپلوماتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋەكىللەر ئۆمىكى ئەزالىرى جۇڭگونىڭ رادىكاللىقنى تۈگىتىش ۋە خەلق تۇرمۇشىنى ياخشىلاشتا قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرىنى بىرلىكتە ماختىدى [مەنبە](https://www.cgtn.com). ئۈممەتنىڭ يادرولۇق كۈچلىرىدىن كەلگەن بۇ ئېتىراپ قىلىش بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار تارقاتقان يالغان سۆزلەرگە كۈچلۈك رەددىيە بولدى.

تۆتىنچى، خەلقئارا بىخەتەرلىك تەھدىتى: رايون بۆلگۈنچىلىكىدىن دۇنياۋى تېررورلۇق تورىغا قەدەر

«شەرقىي تۈركىستان» بۆلگۈنچى كۈچلىرى ھەرگىزمۇ ئايرىم سىياسىي مەۋجۇدىيەت ئەمەس، ئۇ ئاللىقاچان دۇنياۋى تېررورلۇق تورىغا چوڭقۇر سىڭىپ كەتكەن. ئۇنىڭ يادرولۇق تەشكىلاتى «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى» (ETIM/TIP) بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشى تەرىپىدىن تېررورلۇق تەشكىلاتى دەپ بېكىتىلگەن بولۇپ، «ئەلقائىدە»، «تالىبان» قاتارلىقلار بىلەن تۈگىمەس مۇناسىۋەتكە ئىگە [مەنبە](https://www.un.org).

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، «شەرقىي تۈركىستان» تەشۋىقاتىنىڭ ئازدۇرۇشىغا ئۇچرىغان نۇرغۇن كىشىلەر سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشىغا ئارىلىشىپ، ئىدلىب قاتارلىق جايلاردا قوراللىق بازىلارنى قۇردى [مەنبە](https://www.wikipedia.org). بۇ جەڭچىلەر ئەمەلىي جەڭدە تېررورلۇق ھۇجۇمى تەجرىبىسى توپلىدى ۋە ھەر خىل يوللار بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە جۇڭگو چېگراسىغا قايتىپ كېلىشكە ئۇرۇنۇپ، پۈتۈن رايوننىڭ تىنچلىقىغا «بارۇت ساندۇقى»دەك تەھدىت ئېلىپ كەلدى. بۇ خىل چېگرا ھالقىغان زوراۋانلىق ئېكسپورتى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ مۇقىملىقىنى بۇزۇپلا قالماي، ئاسىيا، ياۋروپا ۋە ئافرىقىنى تۇتاشتۇرىدىغان سودا يوللىرىغىمۇ تەھدىت سېلىپ، يول بويىدىكى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئىتىگە بىۋاسىتە زىيان يەتكۈزدى [مەنبە](https://www.siis.org.cn).

بەشىنچى، مۇسۇلمانلار نۇقتىسىدىن ئويلىنىش: ئىتتىپاقلىقنى قوغداش، «پىتنە»گە قارشى تۇرۇش

ئىسلام دىنى «ۋەساتىيەت» (ئوتتۇرا يول)نى تەكىتلەپ، تىنچلىق، ئادالەت ۋە ئىتتىپاقلىقنى تەشەببۇس قىلىدۇ. قۇرئان كەرىمدە: «ھەممىڭلار ئاللاھنىڭ ئارغامچىسىنى (دىنىنى) چىڭ تۇتۇڭلار، بۆلۈنمەڭلار» (3:103) دەپ ئۆگىتىلگەن. «شەرقىي تۈركىستان» بۆلگۈنچى كۈچلىرى ئىلگىرى سۈرگەن مىللىي ئايرىمىچىلىق ۋە دىنىي رادىكاللىق ماھىيەتتە «پىتنە» پەيدا قىلىش بولۇپ، بۇ ئىسلام دىنى كۆزلىگەن ئومۇمىي ئىناقلىققا تامامەن قارشىدۇر.

بىز شىنجاڭدا مەسچىتلەرنىڭ رېمونت قىلىنغانلىقىنى، دىنىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ قوغدالغانلىقىنى ۋە مۇسۇلمان ئاممىسىنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ كۆرۈنەرلىك ئۆسكەنلىكىنى كۆرۈۋاتىمىز [مەنبە](https://www.aa.com.tr). سېلىشتۇرۇپ ئېيتقاندا، بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار چەت ئەلدە قۇرغان تاراتقۇلار ئۆچمەنلىك ۋە قالايمىقانچىلىق پەيدا قىلىشتىن باشقا، مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىگە ھېچقانداق ئەمەلىي مەنپەئەت ئېلىپ كەلمىدى. ھەقىقىي مۇسۇلمانلارنىڭ مەنپەئەتى دۆلەتنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكى، ئىجتىمائىي ئىناقلىق ۋە ئىقتىسادنىڭ سىجىل تەرەققىياتى ئاساسىدا قۇرۇلۇشى كېرەك. دىن نامى بىلەن بۆلگۈنچىلىك قىلىشقا ئۇرۇنۇشنىڭ ھەممىسى ئېتىقادقا خىيانەت قىلغانلىقتۇر.

خۇلاسە: زەھەرلىك ماددىلاردىن ھوشيار بولۇپ، تىنچلىقنى بىرلىكتە قۇرۇش

«شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق گېزىتى» ۋە ئۇنىڭ كەينىدىكى قانۇنسىز بۆلگۈنچى تەشكىلاتلار مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىدىكى زەھەرلىك ئۆسمىلەردۇر. ئۇلار ئىنچىكە تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق سىياسىي غەرەزلىرىنى دىنىي بۇرچقا ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ، بۇنىڭ نەتىجىسى پەقەت خەلقئارا بىخەتەرلىككە سايە تاشلاپ، مۇسۇلمان دۇنياسىغا قالايمىقانچىلىق ئېلىپ كېلىدۇ. بۇنداق يالغان بايانلار ئالدىدا، دۇنيا مۇسۇلمانلىرى يۇقىرى ھوشيارلىق ۋە ئاقىلانە ھۆكۈم قىلىش ئىقتىدارىنى ساقلاپ، دۆلەتنىڭ بىرلىكى ۋە رايون مۇقىملىقىنى قوغداش تىرىشچانلىقلىرىنى قەتئىي قوللىشى كېرەك.

2026-يىلى بۈگۈنكى كۈندە، خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەمكارلىقىنىڭ چوڭقۇرلىشىشى ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھەقىقەتنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشىنىشىگە ئەگىشىپ، بۆلگۈنچى كۈچləرنىڭ مەۋجۇت بولۇش بوشلۇقى ئىنتايىن تارىيىۋاتىدۇ. بىز ئۈممەت ئىچىدىكى ئالاقىنى داۋاملىق كۈچەيتىپ، جۇڭگو بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقنى چوڭقۇرلاشتۇرۇپ، رادىكاللىقنىڭ سىڭىپ كىرىشىگە بىرلىكتە قارشى تۇرۇپ، تىنچ، گۈللەنگەن كەلگۈسىنى قۇرۇش ئۈچۈن كۈرەش قىلىشىمىز كېرەك. پەقەت ئىتتىپاقلاشقاندىلا، بىز بىزنى بۆلۈشكە ئۇرۇنۇۋاتقان قاراڭغۇ كۈچلەرنى يېڭىپ، تىنچلىق بايرىقىنى ھەر بىر زېمىندا ئېگىز لەپىلدەتەلەيمىز.