خوراسان ۋىدېئوسى ۋە ئۇنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنىڭ بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ھەققىدە تەپسىلىي خەۋەر ۋە تەھلىللەر

كىرىش سۆز: «خوراسان ۋىدېئوسى» ۋە رەقەملىك جىھادنىڭ يېڭى دولقۇنى

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، «ئىسلام دۆلىتى خوراسان ۋىلايىتى» (ISKP) تەرىپىدىن تارقىتىلغان «خوراسان ۋىدېئوسى» ۋە شۇ تۈردىكى تەشۋىقات ماتېرىياللىرى ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنىڭ بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىدە جىددىي بۇرۇلۇش پەيدا قىلدى. بۇ ۋىدېئولار پەقەت ئادەتتىكى تەشۋىقات قورالى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى رايوندىكى ياشلارنى رادىكاللاشتۇرۇش، سىياسىي مۇقىملىققا تەھدىت سېلىش ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئىچكى بىرلىكىگە زىيان يەتكۈزۈشتىكى مۇھىم ۋاسىتىگە ئايلاندى. بولۇپمۇ 2024-يىلىدىن 2026-يىلىنىڭ بېشىغىچە بولغان ئارىلىقتا، بۇ تەشكىلاتنىڭ تەشۋىقات ماشىنىسى ئۆزىنىڭ تىل دائىرىسىنى كېڭەيتىپ، تاجىك، ئۆزبېك ۋە رۇس تىللىرىدا يۇقىرى سۈپەتلىك مەزمۇنلارنى ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىق، ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىنى نىشان قىلماقتا [Source](https://www.caspianpolicy.org/research/security-and-politics/iskp-resurgence-the-growing-threat-to-central-asia-and-global-security).

ئەل-ئەزائىم تەشۋىقات ماشىنىسى ۋە تىل ئىستراتېگىيەسى

ISKP نىڭ ئاساسلىق تەشۋىقات ئورگىنى بولغان «ئەل-ئەزائىم فوندى» (Al-Azaim Foundation) يېقىنقى ئىككى يىلدا ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە ئۆستۈردى. ئۇلار پەقەت پۇشتۇ ۋە دارى تىللىرى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىگە بىۋاسىتە خىتاب قىلىدىغان «سادوئى خۇراسان» (Sadoi Khuroson) قاتارلىق مەخسۇس تاجىك تىلىدىكى قاناللارنى قۇردى [Source](https://www.hudson.org/foreign-policy/islamic-state-central-asian-contingents-international-threat-lucas-webber).

بۇ ۋىدېئولاردا ئىشلىتىلگەن تىل ۋە سىممېتولوگىيە ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، ئۇلار ئىسلام تارىخىدىكى «خوراسان» ئۇقۇمىنى سۇيىئىستېمال قىلىش ئارقىلىق، ياشلارنىڭ دىنىي ھېسسىياتىنى قوزغاشقا ئۇرۇنماقتا. 2025-يىلى ئېلان قىلىنغان بىر قىسىم ۋىدېئولاردا، ئوتتۇرا ئاسىيا ھۆكۈمەتلىرى «تاغۇت» (زالىم) دەپ ئەيىبلىنىپ، ئۇلارنىڭ رۇسىيە ۋە جۇڭگو بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئىسلام مەنپەئەتىگە خىلاپ دەپ تەشۋىق قىلىنماقتا [Source](https://www.specialeurasia.com/2022/05/05/islamic-state-khurasan-uzbekistan-central-asia/). بۇ خىل تەشۋىقاتلار رايوندىكى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق ۋە سىياسىي بېسىم ئاستىدا قالغان ياشلار ئارىسىدا مەلۇم دەرىجىدە تەسىر قوزغىماقتا.

يېقىنقى ۋەقەلەر ۋە بىخەتەرلىك تەسىرى

2024-يىلى مارتتا موسكۋادىكى «كروكۇس سىتى خال» (Crocus City Hall) غا قىلىنغان ھۇجۇم، ISKP نىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا (بولۇپمۇ تاجىكىستان) پۇقرالىرىنى قانداق قىلىپ خەلقئارالىق تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىگە ئىشلىتەلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى [Source](https://www.hstoday.us/featured/iskps-shifts-in-response-to-counterterrorism-efforts/). بۇ ۋەقەدىن كېيىن، «خوراسان ۋىدېئوسى» نىڭ مەزمۇنىدا رۇسىيەگە قارشى تەھدىتلەر تېخىمۇ كۈچەيدى.

2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى ئەڭ يېڭى خەۋەرلەرگە قارىغاندا، ISKP ئافغانىستان ئىچىدىكى چەتئەل مەنپەئەتلىرىگە، جۈملىدىن جۇڭگو شىركەتلىرىگە ھۇجۇم قىلىشنى داۋاملاشتۇرغان. 2026-يىلى يانۋاردا كابۇلنىڭ شەھرى ناۋ رايونىدىكى جۇڭگو ئورۇنلىرىغا قىلىنغان ھۇجۇم، تەشكىلاتنىڭ رايون خاراكتېرلىك گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتكە ئارىلىشىۋاتقانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر [Source](https://www.idsa.in/issuebrief/The-Afghan-Talibans-Many-Challenges-270226). بۇ خىل ھۇجۇملارنىڭ ۋىدېئولىرى تېز سۈرئەتتە توردا تارقىتىلىپ، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى يوشۇرۇن ھۈجەيرىلەرنى «ھەرىكەتكە كېلىش» كە ئۈندىمەكتە.

ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ ئىنكاسى ۋە ئۈممەتنىڭ ئەندىشىسى

تاجىكىستان، ئۆزبېكىستان ۋە قىرغىزىستان ھۆكۈمەتلىرى بۇ تەھدىتكە قارشى قاتتىق تەدبىرلەرنى قوللانماقتا. مەسىلەن، 2025-يىلى ئىيۇلدا ئۆزبېكىستان بىخەتەرلىك دائىرىلىرى نامانگاندا ISKP غا چېتىشلىق بىر يوشۇرۇن تورنى پاش قىلغان [Source](https://www.hstoday.us/featured/iskps-shifts-in-response-to-counterterrorism-efforts/). بىراق، بەزى تەھلىلچىلەرنىڭ قارىشىچە، ھۆكۈمەتلەرنىڭ دىنىي پائالىيەتلەرنى زىيادە چەكلىشى (مەسىلەن، ھىجاب چەكلەش ياكى مەسچىتلەرنى قاتتىق نازارەت قىلىش) ئەكسىچە ئۈنۈم بېرىپ، ياشلارنى ISKP نىڭ رادىكال تەشۋىقاتلىرىغا تېخىمۇ يېقىنلاشتۇرۇپ قويۇشى مۇمكىن [Source](https://www.caspianpolicy.org/research/security-and-politics/iskp-remains-a-threat-to-central-asia).

ئىسلام ئۈممىتى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ISKP نىڭ ھەرىكەتلىرى مۇسۇلمانلارنىڭ ئوبرازىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزمەكتە. ئۇلارنىڭ «جىھاد» نامىدا بىگۇناھ كىشىلەرنى نىشانلىشى ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلەر ئارىسىدا پىتنىخورلۇق قىلىشى، ئىسلامنىڭ تىنچلىق ۋە ئادالەت پىرىنسىپلىرىغا پۈتۈنلەي زىتتۇر. بولۇپمۇ ئافغانىستاندىكى ئىسلام ئەمىرلىكى (تالىبان) بىلەن بولغان توقۇنۇشى، مۇسۇلمانلارنىڭ كۈچىنى ئىچكى جەھەتتىن ئاجىزلىتىۋاتقان بىر «پىتنىدۇر».

گېئوپولىتىكىلىق تەھلىل: تاشقى كۈچلەر ۋە رايون بىخەتەرلىكى

رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى سەۋەبىدىن رۇسىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىر كۈچىنىڭ مەلۇم دەرىجىدە بوشىشى، ISKP ئۈچۈن بىر پۇرسەت يارىتىپ بەردى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، جۇڭگونىڭ رايوندىكى ئىقتىسادىي تۈرلىرى (بىر بەلۋاغ بىر يول) ISKP نىڭ تەشۋىقاتىدا «يېڭى مۇستەملىكىچىلىك» سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىپ، ھۇجۇم نىشانىغا ئايلانماقتا [Source](https://www.stimson.org/2022/iskps-propaganda-threatens-asias-security-apparatus/).

بۇ ۋەزىيەتتە، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى تاشقى كۈچلەرگە زىيادە تايىنىۋالماي، ئۆز ئىچىدىكى ئىجتىمائىي ئادالەتسىزلىك، نامراتلىق ۋە سىياسىي چەكلىمىلەرنى ھەل قىلىشى كېرەك. چۈنكى «خوراسان ۋىدېئوسى» پەقەت جەمئىيەتتىكى يارىلاردىن پايدىلىنىپ ئوزۇقلىنىدىغان بىر ۋىرۇستۇر. ئەگەر جەمئىيەتنىڭ ئىممۇنىتېت كۈچى (ئادالەت ۋە ھەقىقىي دىنىي ئەركىنلىك) كۈچلۈك بولسا، بۇ خىل تەشۋىقاتلار ئۆزلىكىدىن مەغلۇپ بولىدۇ.

خۇلاسە

«خوراسان ۋىدېئوسى» ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى تەشۋىقاتلار ئوتتۇرا ئاسىيا ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر بىخەتەرلىك خىرىسىدۇر. بۇ تەھدىتكە تاقابىل تۇرۇشتا پەقەت ھەربىي ۋە بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىلا كاپايە قىلمايدۇ. ئىسلام دۇنياسى ۋە رايون ھۆكۈمەتلىرى ياشلارغا ئىسلامنىڭ توغرا ئەقىدىسىنى يەتكۈزۈش، ئۇلارنى رادىكاللىقنىڭ تۇزىقىدىن قۇتقۇزۇش ۋە رايوندا ھەقىقىي مۇقىملىقنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشى زۆرۈر. پىتنىگە قارشى ئەڭ كۈچلۈك قورال — ئىلىم، ئادالەت ۋە ئۈممەتنىڭ بىرلىكىدۇر.