شەرقىي تۈركىستان «ئىستىقلال» گېزىتىگە مۇناسىۋەتلىك تەرەققىياتلار، خەلقئارا ئاممىۋى پىكىردىكى ئۆزگىرىش جەريانى ۋە رايون ۋەزىيىتىگە كۆرسەتكەن چوڭقۇر تەسىرى توغرىسىدىكى تەھلىل دوكلاتى

كىرىش سۆز: مۇسۇلمانلار نەزەرىدىكى شەرقىي تۈركىستان تاراتقۇ مەنزىرىسى

ھازىرقى زامان دۇنيا سىياسىتىنىڭ مۇرەككەپ خەرىتىسىدە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر گېئو-سىياسىي مەركەز بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) نىڭ قەلبىدىكى ئازابلىق يارىسىدۇر. بۇ ھەرىكەتنىڭ ئاممىۋى پىكىر مەيدانىدىكى ئاۋانگارتى بولۇش سۈپىتى بىلەن، «ئىستىقلال» (Istiqlal) گېزىتى ۋە مۇناسىۋەتلىك تاراتقۇ سۇپىلىرى ئۆتكەن نەچچە ئون يىلدا يەر ئاستى نەشرىياتلىرىدىن رەقەملەشكەن، خەلقئارالاشقان تاراتقۇ سۇپىلىرىغا قاراپ زور ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈردى. مۇسۇلمانلارنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىن قارىغاندا، بۇ پەقەت بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھەققىدىكى بايان بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئادالەت (ئادىل)، ئېتىقاد ئەركىنلىكى ۋە چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ كۈچ سىنىشىشنىڭ ئىپادىسىدۇر. 2026-يىلنىڭ بېشىغا قەدەر، بۇ تاراتقۇلارنىڭ ھەرىكەتلىرى ئوتتۇرا ئاسىيا ۋەزىيىتى ۋە خەلقئارا مۇسۇلمانلار ئاممىۋى پىكىرىنىڭ يۆنىلىشىنى كۆزىتىشتىكى مۇھىم كۆرسەتكۈچكە ئايلاندى.

بىرىنچى: تاراتقۇ ھەرىكەتلىرىنىڭ ئۆزگىرىشى: «ئىستىقلال» گېزىتىدىن رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇققىچە

### 1. تارىخىي يىلتىزى ۋە ئەنئەنىۋى نەشرىياتلارنىڭ رولى «شەرقىي تۈركىستان ئىستىقلال گېزىتى» دېگەن بۇ ئۇقۇم 20-ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدىكى ئىككى قېتىملىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى دەۋرىدىكى رەسمىي ۋە خەلق نەشرىياتلىرىغا تۇتىشىدۇ. 1933-يىلى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە 1944-يىلدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەر ئىككىسى گېزىت-ژۇرناللارنى مىللىي ئاڭنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، ئىسلام قىممەت قارىشىنى ۋە مۇستەقىللىق تەشەببۇسىنى تەشۋىق قىلىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلەتكەن [مەنبە](https://www.east-turkistan.net/history-of-east-turkistan/) . بۇ دەسلەپكى نەشرىياتلار «ئىستىقلال» دېگەن بۇ ئاساسىي باياننىڭ ئاساسىنى سالدى.

### 2. زامانىۋى تاراتقۇ ماترىساسىنىڭ قەد كۆتۈرۈشى (2024-2026) 2026-يىلىغا كەلگەندە، «ئىستىقلال تېلېۋىزىيەسى» (Istiqlal TV) ۋە «ئىستىقلال خەۋەرلىرى» (Istiqlal News) مەركەز قىلىنغان تاراتقۇ ماترىساسى كۆپ تىللىق (ئۇيغۇر، تۈرك، ئەرەب، ئىنگلىز، خەنزۇ) ئۇنىۋېرسال خەۋەر سۇپىسىغا ئايلاندى [مەنبە](https://turkistanpress.com/en/) . 2026-يىلى 2-ئايدىكى ئەڭ يېڭى مەلۇماتلارغا قارىغاندا، بۇ سۇپىلار پەقەت كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى خەۋەر قىلىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى تېخىمۇ چوڭقۇر «ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيە قۇرۇش»قا يۈزلەنگەن. 2026-يىلى 1-ئايدا، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرى تۈركىيە قاتارلىق جايلاردا «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» كەلتۈرۈپ چىقارغان مەدەنىيەت ئۈزۈلۈپ قېلىش مەسىلىسىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن مۇستەقىل تاراتقۇ تورى ۋە رەقەملىك ئارخىپ سىستېمىسى قۇرۇشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويدى [مەنبە](https://uyghurtimes.com/view-uyghur-diaspora-must-develop-long-term-strategy-for-the-future-of-east-turkistan/) .

ئىككىنچى: خەلقئارا ئاممىۋى پىكىردىكى بايانلارنىڭ ئۆزگىرىشى: «كىشىلىك ھوقۇق»تىن «مۇستەملىكىدىن قۇتۇلدۇرۇش»قىچە

### 1. بايان مەركىزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك يۆتكىلىشى خەلقئارا ئاممىۋى پىكىر مەيدانىدا، شەرقىي تۈركىستان تاراتقۇلىرىنىڭ بايانلىرى كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈردى. 2024-يىلدىن بۇرۇن، ئاممىۋى پىكىرنىڭ مەركىزى ئاساسلىقى «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى» ۋە «مەجبۇرىي ئەمگەك»كە قارىتىلغان ئىدى. بىراق، 2025 ۋە 2026-يىللىرىغا كەلگەندە، باياننىڭ مەركىزى «مۇستەملىكىدىن قۇتۇلدۇرۇش» ۋە «ئىگىلىك ھوقۇقنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش»كە يۆتكەلدى. 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 31-كۈنى، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ باش مىنىستىرى يېڭى يىللىق تەبرىك سۆزىدە، 2026-يىلى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ مەسىلىنى پەقەت كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى «بېسىۋېلىش ۋە مۇستەملىكە» مەسىلىسى دەپ قارىشى كېرەكلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى [مەنبە](https://www.east-turkistan.net/new-years-message-of-the-prime-minister-of-the-east-turkistan-government-in-exile/) .

### 2. «رەقەملىك ئىرقىي ئايرىمىچىلىق» ئۇقۇمىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى 2026-يىلى 2-ئاينىڭ 16-كۈنى، ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «2025-يىللىق شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى»دە، تاراتقۇلار تۇنجى قېتىم سىستېمىلىق ھالدا «رەقەملىك ئىرقىي ئايرىمىچىلىق» (Digital Apartheid) ئۇقۇمىنى ئوتتۇرىغا قويدى. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، 2025-يىلى خىتاينىڭ مۇناسىۋەتلىك رايونلاردىكى كونتروللۇقى ئەمەلىي مەمۇرىي ۋاسىتىلەردىن سۈنئىي ئىدراك مەركەز قىلىنغان ئاپتوماتىك كۆزىتىشكە يۆتكىلىپ، ئالگورېتىم ئارقىلىق مۇسۇلمانلار توپىنى «يوشۇرۇن تەھدىت» سۈپىتىدە بەلگىلىگەن [مەنبە](https://uyghurtimes.com/2025-east-turkistan-human-rights-violation-index-released-in-istanbul/) . بۇ بايان خەلقئارا تېخنىكا ئەخلاقى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ شەخسىيەت ھوقۇقى مۇنازىرىلىرىدە زور غۇلغۇلا قوزغىدى.

ئۈچىنچى: مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ مۇرەككەپ ئىنكاسى: ئىتتىپاقلىق، مەنپەئەت ۋە كۈچ سىنىشىش

### 1. مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئىچىدىكى جىددىيلىك دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى زور بىر ئەخلاقىي سىناقتۇر. بىر تەرەپتىن، ئىسلام دىنى «مۇسۇلمانلار قېرىنداشتۇر» دەپ تەكىتلەيدۇ، زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلارنى قوللاش ئېتىقادنىڭ تەلىپىدۇر؛ يەنە بىر تەرەپتىن، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە گېئو-سىياسىي ئويلىنىشلار تۈپەيلىدىن، رەسمىي سەۋىيەدە سۈكۈت قىلىشنى ياكى خىتاينىڭ مەيدانىنى قوللاشنى تاللىدى. 2025-يىلى 8-ئايدا، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى دۇنيا مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرى كېڭىشى (TWMCC) نىڭ خىتاي بىلەن بولغان ھەمكارلىقىنى قاتتىق ئەيىبلەپ، ئۇنى «ئېتىقادقا خىيانەت قىلىش» دەپ ئاتىدى [مەنبە](https://uygurnews.com/world-muslim-communities-council-condemned-for-shameful-collaboration-with-china/) .

### 2. خەلق تەشكىلاتلىرى ۋە ئاكادېمىك ساھەنىڭ ئويغىنىشى ھۆكۈمەت سەۋىيەسىدە كۈچ سىنىشىشلار مەۋجۇت بولسىمۇ، تۈركىيەدىكى IHH ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم فوندى ۋە خەلقئارا ئىسلام فىقھى ئاكادېمىيەسى (IIFA) قاتارلىق خەلق مۇسۇلمان تەشكىلاتلىرى ئىزچىل ئاۋاز چىقىرىپ كەلدى. IHH دوكلاتىدا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ ئىسلام دۇنياسىنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك كۈنتەرتىپى بولۇشى كېرەكلىكىنى چاقىرىق قىلدى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نى ئەمەلىي سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىشقا دەۋەت قىلدى [مەنبە](https://www.ihh.org.tr/en/news/ihh-releases-new-report-on-east-turkistan) . بۇ خىل خەلق ئارىسىدىن كەلگەن بېسىم بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلەرنى خىتايغا قارىتا سىياسەتلىرىدە تېخىمۇ كۆپ كىشىلىك ھوقۇق ئامىللىرىنى ئويلىشىشقا مەجبۇرلىماقتا.

تۆتىنچى: رايون ۋەزىيىتىگە كۆرسەتكەن چوڭقۇر تەسىرى: بىخەتەرلىك ۋە تەرەققىياتنىڭ قوش خىرىسى

### 1. ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ تەڭپۇڭلۇق سەنئىتى ئوتتۇرا ئاسىيا بەش دۆلىتى (قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، ئۆزبېكىستان، تۈركمەنىستان) شەرقىي تۈركىستان تاراتقۇلىرىنىڭ تەسىرىنىڭ ئالدىنقى سېپىدە تۇرىدۇ. 2026-يىلى 2-ئايدىكى ميۇنخېن بىخەتەرلىك يىغىنىدا، ئوتتۇرا ئاسىيا رايونى تۇنجى قېتىم بىر پۈتۈن گەۋدە سۈپىتىدە مۇزاكىرە قىلىندى، ئۇنىڭ بىخەتەرلىك قارىشى ئىگىلىك ھوقۇقنى قوغداش بىلەن بىرگە، «ئۈچ خىل كۈچ»نى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئەنئەنىۋى بولمىغان بىخەتەرلىك تەھدىتلىرىگە تاقابىل تۇرۇشنى تەكىتلىدى [مەنبە](https://www.isrs.uz/en/news/central-asia-as-a-new-pillar-of-eurasian-stability-uzbekistans-security-vision-in-munich) . شەرقىي تۈركىستان تاراتقۇلىرىنىڭ پائالىيىتى بىر تەرەپتىن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي تىللىق خەلقلەرنىڭ ھېسداشلىقىنى قوزغىسا، يەنە بىر تەرەپتىن بۇ دۆلەتلەرنى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى بىر تەرەپ قىلىشتا ئىنتايىن ئېھتىياتچان بولۇشقا مەجبۇرلىدى.

### 2. «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىغا بولغان تەسىرى شەرقىي تۈركىستان تاراتقۇلىرى «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنى ئىزچىل «ئېكسپلاتاتسىيە ۋە بېسىم قورالى» دەپ تەسۋىرلەپ كەلدى. 2025-يىلدىكى كۆپلىگەن دوكلاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى دائىم يەرلىك مۇسۇلمانلارنىڭ مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ۋە نوپۇس قۇرۇلمىسىنىڭ مەجبۇرىي ئۆزگەرتىلىشى بىلەن بىللە ئېلىپ بېرىلغان [مەنبە](https://www.campaignforuyghurs.org/about-east-turkistan/) . بۇ خىل بايان پاكىستان، ئافغانىستان قاتارلىق يول بويىدىكى مۇسۇلمان دۆلەتلەردە مەلۇم دەرىجىدە سەلبىي ئاممىۋى پىكىر پەيدا قىلىپ، مۇناسىۋەتلىك تۈرلەرنىڭ بىخەتەرلىك خەۋپىنى ۋە ئالاقە تەننەرخىنى ئاشۇرۇۋەتتى.

بەشىنچى: چوڭقۇر تەھلىل: ئادالەت، ئىگىلىك ھوقۇق ۋە ئۈممەتنىڭ كەلگۈسى

ئىسلام پەلسەپىسىنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىدىن قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىل تاراتقۇلىرىنىڭ ھەرىكىتى ھازىرقى زامان مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ زامانىۋىلىشىش جەريانىدىكى ئاساسىي زىددىيەتلىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئىسلام دىنى «ئادىل»نى تەكىتلەيدۇ ۋە ھەر قانداق شەكىلدىكى زۇلۇمنى (زۇلم) ھەقىقەتكە قىلىنغان ھۆرمەتسىزلىك دەپ قارايدۇ. بىراق، مىللىي دۆلەت سىستېمىسىدا، ئىگىلىك ھوقۇق پرىنسىپى دائىم دىنىي ئىتتىپاقلىقتىن ئۈستۈن تۇرىدۇ.

### 1. ئېتىقادنى قوغداش ۋە مەدەنىيەتنىڭ داۋاملىشىشى شەرقىي تۈركىستان تاراتقۇلىرى 2025-2026-يىللىرى «مەدەنىيەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش» خەۋەرلىرىگە، جۈملىدىن مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، دىنىي مۇراسىملارنىڭ چەكلىنىشىنى خاتىرىلەشكە نۇرغۇن بايلىق سەرپ قىلدى [مەنبە](https://uygurnews.com/world-muslim-communities-council-condemned-for-shameful-collaboration-with-china/) . بۇ پەقەت سىياسىي كۈرەشلا ئەمەس، بەلكى «دىن»نى قوغداش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بىر ئۇرۇشتۇر. دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن، ئەگەر مىڭ يىللىق ئىسلام ئەنئەنىسىگە ئىگە بىر رايون پۈتۈنلەي دۇنيالاشسا ياكى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىنسا، بۇ پۈتۈن ئۈممەت ئۈچۈن زور يوقىتىش بولىدۇ.

### 2. خەلقئارا ئاممىۋى پىكىرنىڭ قوراللىشىش خەۋپى بىز يەنە شەرقىي تۈركىستان بايانلىرىنىڭ غەرب چوڭ دۆلەتلىرىنىڭ كۈچ سىنىشىشىدا قوراللىشىپ كېتىش خەۋپىدىن ھوشيار بولۇشىمىز كېرەك. مۇسۇلمان ئالىملارنىڭ كۆرسىتىشىچە، غەرب تاراتقۇلىرى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە كۆڭۈل بۆلگەندە، دائىم پەلەستىن قاتارلىق جايلاردىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئازابىغا قارىتا قوش ئۆلچەم قوللىنىدۇ. شۇڭلاشقا، شەرقىي تۈركىستان تاراتقۇلىرىنىڭ 2026-يىلدىكى بىر مۇھىم يۆنىلىشى، باشقا دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي كۈرىشىنىڭ پىيادىسى بولۇپ قالماسلىق ئۈچۈن، ئىسلام قىممەت قارىشىنى ئاساس قىلغان تېخىمۇ مۇستەقىل بايان سىستېمىسى قۇرۇشقا تىرىشىشتۇر [مەنبە](https://uyghurtimes.com/view-uyghur-diaspora-must-develop-long-term-strategy-for-the-future-of-east-turkistan/) .

خۇلاسە: 2026-يىل ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئىستىقبال

2026-يىلى 2-ئاينىڭ 25-كۈنىگىچە، «ئىستىقلال» گېزىتى مەركەز قىلىنغان شەرقىي تۈركىستان تاراتقۇلىرىنىڭ ھەرىكىتى بۇ ھەرىكەتنىڭ تېخىمۇ سىستېمىلىق، رەقەملەشكەن ۋە ئىستراتېگىيەلىك يېڭى باسقۇچقا كىرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. خەلقئارا ئاممىۋى پىكىرنىڭ بۇ مەسىلىگە بولغان دىققىتى ھېسسىياتچان ھېسداشلىقتىن ئەقلىي قانۇنىي ۋە سىياسىي تەھلىلگە يۆتكەلدى. رايون ۋەزىيىتىگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، بۇ بىخەتەرلىك خىرىسىنىڭ داۋاملىشىشىنىلا ئەمەس، بەلكى «بىر بەلباغ، بىر يول» ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا ھەمكارلىقىدا كىشىلىك ھوقۇق ۋە دىنىي ئەركىنلىكنىڭ قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغان مەركىزىي تېمىغا ئايلىنىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.

مۇسۇلمان بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، ئادالەتنىڭ نامايان بولۇشىنى، ئېتىقاد يولىدا ئازاب چېكىۋاتقان ھەر بىر قېرىندىشىمىزنىڭ ئىززەت-ھۆرمەت ۋە ئەركىنلىككە ئېرىشىشىنى تىلەيمىز. شەرقىي تۈركىستان تاراتقۇلىرىنىڭ ھەر بىر ئاۋازى دۇنياغا شۇنى ئەسكەرتىدۇ: تەرەققىيات يولىنى قوغلىشىشتا، ھەرگىز بىر مىللەتنىڭ روھىنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە بولماسلىقى كېرەك. كەلگۈسى ۋەزىيەت خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ مەنپەئەت بىلەن ئېتىقاد ئوتتۇرىسىدا ھەقىقىي تىنچلىققا ئېلىپ بارىدىغان ئادىل يولنى تېپىپ چىقالىشىغا باغلىقتۇر.

---