شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ئۇيغۇر ئېلىنىڭ نۆۋەتتىكى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ۋەزىيىتىگە ئائىت مۇھىم خەۋەرلەر توپلىمى.

كىرىش سۆز: ھەقىقەتنىڭ ئاۋازى ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

ئىسلام دىنىمىز بىزگە زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشنى، مەزلوملارنىڭ يېنىدا تۇرۇشنى ۋە ھەقىقەتنى سۆزلەشنى پەرز قىلغان. بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا مۇسۇلمان ئۇيغۇر خەلقى دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي كىرىزىس پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ قەلبىدىكى چوڭ بىر يارا بولۇپ قالدى. «شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزى» (ETIC) ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان بۇ يارىنىڭ ئاۋازى بولۇپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ (خКП) ئۇچۇر قامال قىلىش سىياسىتىنى بۇزۇپ تاشلاپ، رايوندىكى ئەڭ يېڭى ۋە ئەڭ ئىشەنچلىك خەۋەرلەرنى دۇنياغا ئاڭلىتىپ كەلمەكتە [East Turkistan Information Center](https://www.uyghur-etic.org). 2026-يىلىنىڭ بېشىغا كەلگەندە، مەركەز تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان يېڭى دوكلاتلار ئۇيغۇر ئېلىدىكى ۋەزىيەتنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزىنىڭ رولى ۋە ئەھمىيىتى

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزى 1990-يىللارنىڭ ئاخىرىدا گېرمانىيەنىڭ مىيۇنخېن شەھىرىدە قۇرۇلغاندىن بۇيان، ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي تەقدىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىنى خەلقئارا جەمئىيەتكە يەتكۈزۈشتە تۈرتكىلىك رول ئويناپ كەلدى. مەركەزنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رايوندىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى پاش قىلىش، لاگېرلار سىستېمىسى، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە دىنىي چەكلىمىلەر ھەققىدە دەلىل-ئىسپات توپلاشتىن ئىبارەت.

مۇسۇلمانلار نۇقتىئىنەزىرىدىن ئېيتقاندا، بۇ مەركەزنىڭ خىزمىتى «ئەمىرۇ مەلۇف ۋە نەھىيۇ مۇنكەر» (ياخشىلىققا بۇيرۇپ، يامانلىقتىن توسۇش) پىرىنسىپىغا ئۇيغۇن كېلىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا قارشى تۇرۇش ۋە مەزلوم قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئەھۋالىدىن خەۋەردار بولۇش ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ بۇرچىدۇر. مەركەزنىڭ يېقىنقى دوكلاتلىرىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي دائىرىلىرى ئۇچۇر تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ رايوننى پۈتۈنلەي سىرتتىن ئۈزۈپ تاشلاشقا ئۇرۇنماقتا، ئەمما يەر ئاستى ئۇچۇر تورلىرى ئارقىلىق يەنىلا مۇھىم مەلۇماتلار سىرتقا چىقماقتا [Radio Free Asia Uyghur](https://www.rfa.org/uyghur).

سىياسىي ۋەزىيەت: «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» ۋە دىنىي زىيانكەشلىك

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزىنىڭ 2025-يىلىنىڭ ئاخىرى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى خەۋەرلىرىدە ئەڭ كۆپ تىلغا ئېلىنغان تېما «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتىنىڭ تېخىمۇ قاتتىق ئىجرا قىلىنىشىدۇر. خىتاي ھۆكۈمىتى مەسچىتلەرنى چېقىش ياكى ئۇلارنىڭ قىياپىتىنى ئۆزگەرتىپ، ئىسلامىي ئالاھىدىلىكلەرنى يوقىتىش قەدىمىنى تېزلەتكەن.

1. **مەسچىتلەرنىڭ تەقدىرى:** نۇرغۇن تارىخىي مەسچىتلەر ساياھەت ئورنىغا ئايلاندۇرۇلغان ياكى پۈتۈنلەي تاقىۋېتىلگەن. مەركەزنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، قەشقەر ۋە خوتەن قاتارلىق دىنىي مەدەنىيەت مەركەزلىرىدە ناماز ئوقۇش پۈتۈنلەي چەكلەنگەن بولۇپ، پەقەت ھۆكۈمەت تەرىپىدىن تەيىنلەنگەن «قورچاق» ئىماملارلا خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنى مەدھىيەلەيدىغان خۇتبىلەرنى ئوقۇشقا مەجبۇرلانماقتا [Human Rights Watch](https://www.hrw.org). 2. **قۇرئان كەرىم ۋە دىنىي كىتابلار:** ئۆيلەردە قۇرئان كەرىم ساقلاش «ئاشقۇنلۇق» دەپ قارىلىپ، نۇرغۇن كىشىلەر پەقەت دىنىي كىتاب ساقلىغانلىقى ئۈچۈنلا ئۇزۇن مۇددەتلىك قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان. بۇ، ئاللاھنىڭ سۆزىگە قىلىنغان ئوچۇق-اشكارە ھاقارەت ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ئېتىقاد ئەركىنلىكىگە قىلىنغان تاجاۋۇزچىلىقتۇر.

ئىجتىمائىي ۋەزىيەت: ئائىلە قۇرۇلمىسىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى

ئىسلامدا ئائىلە جەمئىيەتنىڭ ئۇلىدۇر. ئەمما شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزى ئاشكارىلىغان سىياسەتلەر بۇ ئۇلنى ۋەيران قىلىشنى نىشان قىلغان.

* **«قوشماق تۇغقان» سىياسىتى:** خىتاي كادىرلىرىنىڭ ئۇيغۇر ئائىلىلىرىگە كىرىپ بىللە ياشىشى، مۇسۇلمان ئاياللارنىڭ ھورمىتى ۋە ئائىلە مەخپىيەتلىكىگە قىلىنغان ئەڭ ئېغىر تاجاۋۇزچىلىقتۇر. بۇ سىياسەت ئارقىلىق ئائىلە ئىچىدىكى دىنىي پائالىيەتلەر نازارەت قىلىنماقتا [Amnesty International](https://www.amnesty.org). * **بالىلار لاگېرلىرى:** ئاتا-ئانىسى لاگېرلارغا قامالغان مىڭلىغان ئۇيغۇر بالىلىرى دۆلەت ئىگىلىكىدىكى يېتىمخانىلارغا ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ، ئۆز تىلى، دىنى ۋە مەدەنىيىتىدىن ياتلاشتۇرۇلماقتا. بۇ، بىر ئەۋلاد مۇسۇلمان بالىلىرىنى ئۆز كىملىكىگە دۈشمەن قىلىپ تەربىيەلەش پىلانىدۇر.

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىقتىسادىي زۇلۇم

يېقىنقى خەۋەرلەردە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى «نامراتلىقنى يۆلەش» دېگەن نام ئاستىدا ئۇيغۇرلارنى خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا مەجبۇرىي يۆتكىمەكتە. بۇ جەرياندا مۇسۇلمان ئىشچىلارنىڭ ناماز ئوقۇشى، روزا تۇتۇشى چەكلىنىپ، ئۇلار قۇللۇق تۈزۈمى ئاستىدا ئىشلىتىلمەكتە. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزى بۇ مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنىڭ خەلقئارا بازارغا كىرىشىنى توسۇش ئۈچۈن بىر قاتار پاكىتلارنى ئوتتۇرىغا قويدى [Uyghur Tribunal](https://uyghurtribunal.com).

ئىسلام ئىقتىساد پىرىنسىپى بويىچە، ئىنسان ئەمگىكىنىڭ قەدىرلىنىشى ۋە ھەققىنىڭ تولۇق بېرىلىشى شەرت. ئەمما خىتاينىڭ بۇ قىلمىشلىرى ئىنسانىيەتكە ۋە ئىسلامىي ئادالەتكە پۈتۈنلەي زىتتۇر. دۇنيادىكى مۇسۇلمان ئىستېمالچىلارنىڭ بۇ خىل مەھسۇلاتلارنى بايقۇت قىلىشى بىر دىنىي مەجبۇرىيەت سۈپىتىدە قارالماقتا.

خەلقئارا ئىنكاس ۋە ئۈممەتنىڭ سۈكۈتى

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزىنىڭ دوكلاتلىرى غەرب ئەللىرىدە كۈچلۈك ئىنكاس پەيدا قىلغان بولسىمۇ، ئەپسۇسكى، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەت سەۋەبىدىن سۈكۈت قىلماقتا ياكى خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى قوللىماقتا. بۇ ئەھۋال ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىرلىكىگە نىسبەتەن چوڭ بىر سىناقتۇر.

بىز شۇنى بىلىشىمىز كېرەككى، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى بىر ئېتىقاد ۋە ئىنسانىيەت مەسىلىسىدۇر. خەلقئارا ئىسلام ئۆلىمالار بىرلىكى ۋە باشقا دىنىي ئورگانلار خىتاينىڭ زۇلمىنى ئەيىبلەپ پەتۋالار چىقارغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە سىياسىي بېسىم يەنىلا يېتەرلىك ئەمەس. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا ئىشەنمەسلىككە ۋە مەزلوم ئۇيغۇر خەلقىگە ئىگە چىقىشقا چاقىرىپ كەلمەكتە.

خۇلاسە: ئۈمىد ۋە قارشىلىق

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان خەۋەرلەر توپلىمى بىزگە شۇنى كۆرسىتىدۇكى، زۇلۇم قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز ئېتىقادى ۋە كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئىرادىسىنى سۇندۇرالمىدى. خىتاينىڭ مىلياردلىغان دوللار سەرپ قىلىپ قۇرغان نازارەت سىستېمىسى ۋە تەشۋىقات ماشىنىسى ھەقىقەتنىڭ ئالدىدا ئاجىزلىق قىلماقتا.

بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، دۇئالىرىمىز، ماددىي ۋە مەنىۋىي قوللىشىمىز بىلەن شەرقىي تۈركىستانلىق قېرىنداشلىرىمىزنىڭ يېنىدا تۇرۇشىمىز كېرەك. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئۇچۇر مەركىزىگە ئوخشاش ئورگانلارنىڭ خىزمىتىنى قوللاش، ئۇلار تارقاتقان خەۋەرلەرنى دۇنياغا يېيىش ھەر بىرىمىزنىڭ ئۈستىدىكى ئامانەتتۇر. ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە ۋەدە قىلغاندەك: «ھەقىقەت كەلدى، باتىل يوقالدى؛ باتىل ئەسلىدىنلا يوقىلىشقا مەھكۇمدۇر» (سۈرە ئىسرا، 81-ئايەت). شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازادلىقى ۋە ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ نۇسرىتى ئۈچۈن قىلىنغان ھەر بىر قەدەم، تارىخنىڭ ئادالەت سەھىپىسىگە پۈتۈلىدۇ.