تاج ماھالنى كىم سالدۇرغان ۋە قاچان پۈتكەن؟ شاھ جاھان، مۇمتاز ماھال ۋە قارا تاج رىۋايىتى

ھىندىستاننىڭ ئاگرا شەھىرىدىكى تاج ماھالنى موغۇل ئىمپېراتورى شاھ جاھان ئايالى مۇمتاز ماھالنىڭ خاتىرىسىگە سالدۇرغان. مۇمتاز 1631-يىلى ۋاپات بولغان؛ UNESCO نىڭ تەپسىلىي خاتىرىسى بويىچە قۇرۇلۇش 1632-يىلى باشلانغان، ئاق مەرمەر مەقبەرە 1648-يىلى، مەسچىت ۋە باشقا يان قۇرۇلۇشلار 1653-يىلى پۈتكەن. سۈرەتلەردە كۆرۈنىدىغان ئاق گۈمبەزلىك بىنا دەپنە مەقبەرىسىدۇر؛ قىزىل قۇم تاشلىق مەسچىت ئۇنىڭ غەرب تەرىپىدە تۇرىدۇ.

بۇ تۆت يىل بىرلا ۋەقەنىڭ ئوخشىمىغان جاۋابلىرى ئەمەس. 1631-يىل مۇمتازنىڭ ۋاپاتىنى، 1632-يىل قۇرۇلۇشنىڭ باشلىنىشىنى، 1648-يىل ئاساسىي مەقبەرەنىڭ تاماملىنىشىنى، 1653-يىل باشقا مۇھىم بىنالارنىڭ پۈتۈشىنى كۆرسىتىدۇ. شۇڭا «تاج ماھال قاچان پۈتكەن؟» دېگەن سوئالغا جاۋاب بەرگەندە قايسى قىسمى ھەققىدە سۆزلەۋاتقانلىقىمىزنى ئېنىقلاش كېرەك. قارا مەرمەردىن يەنە بىر مەقبەرە سېلىش ۋە ھۈنەرۋەنلەرنىڭ قولىنى كېسىش ھەققىدىكى ھېكايىلەر بولسا مۇشۇ قۇرۇلۇش ۋاقىت جەدۋىلىگە ئوخشاش دەلىل دەرىجىسىگە ئىگە ئەمەس.

شاھ جاھان تاج ماھالنى نېمىشقا سالدۇرغان؟

مۇمتاز ماھالنىڭ ئەسلى ئىسمى ئەرجۇمەند بانۇ بەگىم ئىدى. ئۇتتار پرادېش ساياھەت ئىدارىسىنىڭ بايانى ئۇنىڭ 1631-يىلى 17-ئىيۇندا بۇرھانپۇردا ۋاپات بولغانلىقىنى خاتىرىلەيدۇ. شاھ جاھان ئۇنىڭ ئۈچۈن يامۇنا دەرياسى بويىدىكى ئاگرادا دائىملىق دەپنە ئورنى قۇرۇشنى تاللىغان. بۇ قارار شەخسىي ماتەم بىلەن ئىمپېراتورلۇقنىڭ زور قۇرۇلۇش ئىقتىدارىنى بىر يەرگە توپلىغان. «شاھ جاھان تاج ماھالنى سالدى» دېگەن سۆز ئۇنىڭ پەرمانى، پۇلى ۋە ھاكىمىيىتىنى بىلدۈرىدۇ؛ ئۇنىڭ ھەربىر تاشنى ئۆزى ئويغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ.

مەقبەرە بىرلا بىنا بىلەن چەكلەنمەيدۇ. دەريا قىرغىقىغا لايىق ئۇل، مەرمەر ۋە قۇم تاش يەتكۈزۈش، ئۇستىلارنىڭ ئىش ئورنى، باغ، سۇ يولى، ئىبادەت ۋە مېھمان قوبۇل قىلىش بىنالىرى بىرلىكتە پىلانلانغان. Metropolitan Museum of Art نىڭ موغۇل سەنئىتى ھەققىدىكى ماقالىسى شاھ جاھان دەۋرىنى چوڭ قۇرۇلۇش ۋە سەنئەت ھىمايىسى دائىرىسىگە قويىدۇ. بۇ ئارقا كۆرۈنۈش خاتىرە قۇرۇلۇشىنىڭ نېمىشقا شۇنچە مول بايلىق ۋە كۆپ خىل ھۈنەر تەلەپ قىلغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ؛ ئەمما مۇمتازنىڭ ئۆلۈمى ھەققىدىكى بىۋاسىتە ئۇچۇرنىڭ ئورنىنى باسمايدۇ.

شاھ جاھاننىڭ ئۆزى كېيىن ئوخشاش مەقبەرىگە دەپنە قىلىنغان. ئۇنىڭ ئۈستۈنكى زالدىكى سىمۋوللۇق قەبرە تاشى مۇمتازنىڭكىگە يانداش قويۇلغانلىقتىن، زالنىڭ ئەسلىدىكى مۇكەممەل ئوتتۇرا سىزىق تەڭپۇڭلۇقى ئۆزگەرگەن. كېيىنكى بۇ قوشۇلۇش دەريانىڭ قارشى قىرغىقىدا ئۇنىڭغا قارا رەڭلىك مەقبەرە پىلانلانغانلىقىنى ئۆزلىكىدىن ئىسپاتلىمايدۇ. بۇنداق دەۋا ئۈچۈن ئەينى زامان پەرمانى، لايىھەسى، خىراجەت خاتىرىسى ياكى ئىشەنچلىك تونۇلغان قۇرۇلۇش قالدۇقى كېرەك.

موغۇل سۇلالىسىنىڭ ئالدىنقى دەۋرىنى چۈشىنىشكە قىزىققان ئوقۇرمەن ئەكبەرنىڭ دىنىي سىياسىتى ھەققىدىكى ئۇيغۇرچە ماقالىنى ئوقۇسا بولىدۇ. ئەكبەر شاھ جاھاندىن بۇرۇنقى ئىمپېراتور ئىدى؛ ئۇنىڭ سىياسىتى تاج ماھالنىڭ مەلۇم بىر تاشىنى ياكى نەپىس نەقىشىنى نېمىشقا تاللىغانلىقىنى بىۋاسىتە ئىسپاتلىمايدۇ. ھەر بىر قۇرۇلۇش دەۋاسى ئۆزىگە مۇناسىۋەتلىك خاتىرە ياكى بىنانىڭ ئۆزى بىلەن سېلىشتۇرۇلۇشى لازىم.

1631، 1632، 1648 ۋە 1653-يىللار نېمىگە تەۋە؟

UNESCO نىڭ قىسقا تونۇشتۇرۇشى مەقبەرەنىڭ 1631-يىلدىن 1648-يىلغىچە قۇرۇلغانلىقىنى سۆزلەيدۇ. ئوخشاش خاتىرىنىڭ تەپسىلىي قىسمى قۇرۇلۇش خىزمىتىنىڭ 1632-يىلى باشلانغانلىقىنى تېخىمۇ ئېنىق يازىدۇ. 1631-يىللىق باشلىنىش نۇقتىسى مۇمتازنىڭ ۋاپاتى ۋە قۇرۇلۇش قارارى بىلەن باغلىنىدۇ؛ ئۇنى ئىشچىلارنىڭ تۇنجى كۈنى دەپ زورلاپ ئوقۇش توغرا ئەمەس. قۇرۇلۇشنىڭ باشلىنىش يىلىنى بېرىشتە تەپسىلىي خاتىرىدىكى 1632-يىلنى قوللىنىش ئېنىقراق.

ئاساسىي ئاق مەقبەرەنىڭ تاماملىنىشىغا 1648-يىل، غەربتىكى مەسچىت، شەرقتىكى مېھمانخانا، جەنۇبتىكى چوڭ دەرۋازا ۋە سىرتقى قۇرۇلۇشلارغا 1653-يىل باغلىنىدۇ. رەسمىي قۇرۇلۇش تارىخىمۇ ئاساسىي مەقبەرە بىلەن ئەتراپتىكى بىنالارنى ئايرىپ كۆرسىتىدۇ. «17 يىلدا پۈتكەن» ياكى «22 يىل داۋاملاشقان» دېگەن قىسقا جۈملىلەر پەقەت قايسى باسقۇچ ھېسابلانغانلىقى ئېنىق بولغاندا پايدىلىق بولىدۇ. مەرمەر قاپلاش، تاش نەقىش، باغ ۋە دەرۋازا بىر كۈندە باشلىنىپ بىر كۈندە تۈگىمىگەن.

بىر قىسمىغا يېزىلغان چېسلا پۈتۈن مەيدانغا ئاپتوماتىك كۆچۈرۈلمەيدۇ. UNESCO بەزى خەتتاتلىق يېزىقلارنىڭ قۇرۇلۇش باسقۇچىنى چۈشىنىشكە ياردەم بېرىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. ئەمما دەرۋازىدىكى يېزىق بىلەن باغدىكى ھەربىر سۇ يولىنىڭ پۈتۈش ۋاقتى بىر خىل دەلىل ئەمەس. قۇرۇلۇش تارىخىنى تۈزگەندە ھەر بىر خاتىرىنىڭ قايسى بىناغا ياكى قايسى ئىش باسقۇچىغا تەۋە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىش كېرەك.

بۇ يىللار بۈگۈنكى بىناغا قۇرۇلۇش مۇھەندىسى بەرگەن بىخەتەرلىك ھۆكۈمىمۇ ئەمەس. ئەگەر 2026-يىلى ئۇل چۆكتى ياكى گۈمبەزدە يېڭى يېرىق پەيدا بولدى دېگەن خەۋەر ئوتتۇرىغا چىقسا، ئۇنىڭغا يېقىنقى ئۆلچەش، ۋاقىت سېلىشتۇرۇشى ۋە تەكشۈرۈش ئۇسۇلى كېرەك. 17-ئەسىر ۋاقتى بىزگە قانداق قۇرۇلغانلىقىنى ئېيتىدۇ؛ ھازىرقى مۇھەندىسىلىك ھالىتىنى يالغۇز ئۆزى ھەل قىلمايدۇ.

ئاق مەقبەرە، مەسچىت، مېھمانخانا ۋە باغ قەيەردە؟

تاج ماھال ھىندىستاننىڭ ئۇتتار پرادېش ئۆلكىسىدىكى ئاگرا شەھىرىدە، يامۇنا دەرياسى بويىدا تۇرىدۇ. UNESCO ئۇنى چوڭ موغۇل باغى ۋە دەريا قىرغىقىدىكى بىنا توپى سۈپىتىدە چۈشەندۈرىدۇ. جەنۇبتىكى چوڭ دەرۋازىدىن كىرگەندە باغ يوللىرى ۋە سۇ قاناللىرى كۆرۈش سىزىقىنى شىمالدىكى ئاق مەقبەرىگە باشلايدۇ. پەقەت گۈمبەزنىڭ يېقىن سۈرىتىنى كۆرگەن ئادەم كىرىش ھويلىسى، باغنىڭ ئۆلچىمى ۋە دەريا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۆرەلمەيدۇ. ئاگرا ناھىيە ھۆكۈمىتىنىڭ تونۇشتۇرۇشىمۇ بۇ جاينى بىر نەچچە قىسمى بىرلەشكەن تارىخىي ئورۇن سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ.

مەقبەرىنىڭ غەربىدىكى قىزىل قۇم تاش بىنا مەسچىت، شەرقىدىكى ئۇنىڭغا كۆرۈنۈشتە ئوخشىشى مېھمانخانا. كۆرۈنۈشتە تەڭپۇڭلۇق بولسىمۇ، ئىككى بىنانىڭ رولى تەڭ ئەمەس. شۇڭا «تاج ماھال مەسچىتى» دەپ ئاق مەرمەر گۈمبەزنى ئاتاش ئوقۇرمەننى خاتا جايغا باشلايدۇ. مەسچىت بىناكارلىقىدىكى مىھراب، مۇنبەر، مۇنار ۋە قىبلە تېمىنى چۈشەندۈرىدىغان ماقالە غەربتىكى مەسچىتنىڭ فۇنكسىيەسىنى تونۇشقا ياردەم بېرىدۇ؛ ئۇنىڭ ئۆزى تاج ماھالنىڭ قۇرۇلۇش يىلىغا ئەسلى مەنبە ئەمەس.

باغ ۋە سۇ قاناللىرى پەقەت ئالدى تەرەپتىكى زىننەت ئەمەس. ئۇلار مېھماننىڭ ھەرىكەت يولىنى، كۆرۈش نۇقتىسىنى ۋە دەريا قىرغىقىدىكى مەقبەرەگە يېتىش تەرتىپىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ھازىر كۆرۈنىدىغان تام ياكى كېيىن ئۆزگەرتىلگەن باغ يولى ھەققىدە سۆزلىگەندە، قايسى دەۋردىكى ھالەت تەسۋىرلىنىۋاتقانلىقىنىمۇ ئايرىش لازىم. بۈگۈنكى باغنى كۆرۈپ 17-ئەسىردىكى ھەربىر ئۆسۈملۈك ۋە قانالنىڭ ئورنىنى ئوخشاش دېيىشكە بولمايدۇ.

دەريانىڭ قارشى قىرغىقىدىكى مېھتاب باغى تاج ماھال بىلەن كۆرۈنۈش باغلىنىشىغا ئىگە. بۇ قىرغاقتا باغنىڭ بولۇشى قارا مەرمەر مەقبەرە سېلىش پىلانىنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ. باغ، سۇ ۋە قارشى قىرغاقتىكى سىممېترىيە ھەققىدىكى گۈزەل تەسەۋۋۇر بىلەن قۇرۇلۇش ھۆججىتى ياكى تونۇلغان ئۇل ئوتتۇرىسىدا پەرق بار. كېيىنكى رىۋايەتنى تەكشۈرگەندە دەل مۇشۇ پەرق ئەڭ مۇھىم.

كۋادرات سۇپا بىلەن سەككىز بۇلۇڭلۇق زال نېمىشقا ئارىلاشتۇرۇلىدۇ؟

تاج ماھالنىڭ بىناسىغا ئائىت «تۆت بۇلۇڭ» ۋە «سەككىز بۇلۇڭ» دېگەن سۈپەتلەر قارىماققا زىت كۆرۈنىدۇ. ئەمەلىيەتتە ئۇلار ئايرىم قەۋەت ۋە ئايرىم بوشلۇقنى كۆرسىتىدۇ. ئاساسىي مەقبەرە كۆتۈرۈلگەن كۋادرات سۇپىغا ئورۇنلاشقان؛ بىنانىڭ سىرتقى تۆت بۇلۇڭى كېسىلىپ يۇمشاتقان بولۇپ، ئىچكى ئاساسىي زال سەككىز بۇلۇڭلۇق. بىر سۈرەتتە بىنانىڭ سۇپىسى، يەنە بىرىدە ئىچكى زال كۆرۈنسە، ھەر ئىككى تەسۋىرنىڭ توغرا بولۇشى مۇمكىن. رەسمىي بىناكارلىق چۈشەندۈرۈشى بىلەن UNESCO نىڭ پىلان بايانى بۇ قەۋەتلەرنى ئايرىپ ئوقۇشقا ياردەم بېرىدۇ.

ئاق مەرمەر، قىممەتلىك تاش قىستۇرما، ئۆسۈملۈك نەقىشى ۋە خەتتاتلىق بىر-بىرىگە قوشۇلۇپ بىنانىڭ كۆرۈنۈشىنى ھاسىل قىلىدۇ. ئارابېسك سەنئىتى ھەققىدىكى ئۇيغۇرچە ماقالە ئەگمە شاخ ۋە تەكرار نەقىش دېگەندەك ئاتالغۇلارنى چۈشەندۈرىدۇ. لېكىن تاج ماھالدىكى ھەر بىر گۈلنىڭ مەنىسىنى ئۇ يەردىن بىۋاسىتە كۆچۈرۈش توغرا ئەمەس. كۆرگىلى بولىدىغان نەقىشنى تەسۋىرلەش بىلەن ئەسلى لايىھىلىگۈچىنىڭ مەقسىتىنى ئىسپاتلاش ئايرىم ئىش.

ئاساسىي زالدا مۇمتاز بىلەن شاھ جاھاننىڭ زىننەتلەنگەن سىمۋوللۇق قەبرە تاشلىرى كۆرۈنىدۇ. ئۇلارنىڭ ھەقىقىي دەپنە ئورنى تۆۋەندىكى يەر ئاستى ھۇجرىسىدا. UNESCO بۇ ئۈستى ۋە ئاستىدىكى قەبرىلەرنىڭ پەرقىنى تەپسىلىي خاتىرىسىدە بېرىدۇ. شۇڭا بىر رەسىمدە «مۇمتازنىڭ قەبرىسى» دېيىلگەندە سۈرەتكە چۈشكەن ئۈستۈنكى سىمۋوللۇق تاشمۇ، تۆۋەندىكى ھەقىقىي قەبرىنىڭ ئورنىمۇ كۆزدە تۇتۇلغانلىقى ئېنىق بولسۇن. بۇ پەرقنى يوشۇرۇش ئاسانلا «يېڭى مەخپىي قەبرە تېپىلدى» دېگەندەك خاتا تەسىر پەيدا قىلىدۇ.

بۇ قۇرۇلۇشنى بىرلا ئۇستا ئىجات قىلدى دەپ ئېيتىش ئىنتايىن ئاددىيلاشتۇرۇش بولىدۇ. لايىھە، ئۇل، تاش قېزىش ۋە يۆتكەش، خەتتاتلىق، گۈل نەقىشى، قىممەتلىك تاش قىستۇرۇش ۋە باغ ئىشلىرى ئوخشىمىغان ماھارەت تەلەپ قىلغان. شاھ جاھاننىڭ بۇيرۇقى ھەل قىلغۇچ بولغان؛ شۇنداقتىمۇ نەتىجە كۆپ ئادەمنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەمگىكى ئىدى. بىناكارلارنىڭ ئىسمى ۋە ھەربىرىنىڭ رولىغا مۇناسىۋەتلىك دەۋالارنى مەنبە ئېنىق كۆرسەتمىسە، بىر ئادەمگە پۈتۈن قۇرۇلۇشنى يۈكلەپ قويماسلىق كېرەك.

قۇرۇلۇشقا قاتناشقانلار ھەققىدە نېمىلەرنى بىلىمىز؟

UNESCO ۋە ئۇتتار پرادېشنىڭ قۇرۇلۇش تارىخى تەجرىبىلىك بىناكار، تاشچى، خەتتات ۋە باشقا ھۈنەرۋەنلەرنىڭ ئىشلىگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. پادىشاھ قۇرۇلۇشنى تەكلىپ قىلغان دېگەن تارىخىي خۇلاسە بىلەن مەرمەرنى كىم قايىسى كۈنى نەقلىگەن دېگەن تەپسىلىي ئەمگەك تارىخىنىڭ دەلىلى ئوخشاش ئەمەس. بىرىنى ئىسپاتلايدىغان رەسمىي خاتىرە يەنە بىرىگە ئائىت سانلىق مەلۇماتنى ئۆزلىكىدىن تەمىنلىمەيدۇ.

موغۇل سارىيىنىڭ رەسىم ۋە قوليازما ئىشلەپچىقىرىشىمۇ كۆپ ھۈنەر بىرلەشكەن ئىش بولغان. بۇنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئەكبەر دەۋرىدىكى ھەمزەنامە رەسىم تۈرى ھەققىدىكى ئۇيغۇرچە ماقالىنى كۆرۈشكە بولىدۇ. ئۇ تاج ماھال قۇرۇلۇشىنىڭ بىۋاسىتە خاتىرىسى ئەمەس؛ پەقەت موغۇل دەۋرىدىكى چوڭ سەنئەت لايىھىلىرىنىڭ بىر قانچە ئۇستىغا تايانغانلىقىنى سېلىشتۇرۇشقا ئارقا كۆرۈنۈش بېرىدۇ. بۇ ئىككى خىل سەنئەت تۈرىنىڭ ئادەم سانى، ۋاقىت ۋە ئەمگەك شارائىتىنى ئارىلاشتۇرۇشقا بولمايدۇ.

قۇرۇلۇش پىلانى ھەققىدە ئېيتىشقا بولىدىغان ھەر بىر ئېنىق ساننىڭ ئەسلى خاتىرىسى بولۇشى كېرەك. «ھەممە ئىشچىنىڭ قولى كېسىلگەن» دېگەندەك جەلپ قىلارلىق دەۋا ئادەم سانى ۋە جازا شەكلىگە قەدەر قاتتىق تەكشۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئۇنى قانچىلىك تور بەت تەكرارلىغانلىقى ئىسپات سانىغا تەڭ ئەمەس. ئىشچىلارنىڭ نامەلۇم قىيىنچىلىقى بولۇشى مۇمكىن؛ ئەمما نامەلۇم تارىخنى ئېنىق بىر جازا ھېكايىسىگە ئايلاندۇرۇش تەتقىقات ئەمەس.

«قارا تاج» ۋە ھۈنەرۋەنلەرنىڭ قولى كېسىلگەن دېگەن گەپنىڭ دەلىلى بارمۇ؟

كېيىن تارقالغان بىر ھېكايە شاھ جاھاننىڭ ئۆزى ئۈچۈن يامۇنانىڭ قارشى قىرغىقىدا قارا مەرمەر مەقبەرە سالدۇرماقچى بولغانلىقىنى ئېيتىدۇ. رەسمىي تاج ماھال ھېكايىلىرى بېتى بۇ رىۋايەتنى فىرانسىيەلىك ساياھەتچى ژان باتىست تاۋېرنىيېرغا باغلانغان كېيىنكى بايان بىلەن بىرگە تىلغا ئالىدۇ. رىۋايەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى قۇرۇلۇش پەرمانى، لايىھە سىزىقى ياكى تاماملانغان ئىككىنچى قەبرەنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى بىلدۈرمەيدۇ.

Smithsonian دۆلەتلىك ئاسىيا سەنئىتى مۇزېيىنىڭ مېھتاب باغى ھەققىدىكى تەتقىقات خەۋىرى ھىندىستان ئارخېئولوگىيە ئىدارىسى بىلەن ھەمكارلىشىپ باغنىڭ تارىخى، قاناللىرى، پاۋىليون ئىزلىرى ۋە كۆتۈرۈلگەن سەككىز بۇلۇڭلۇق سۇ كۆلىنى تەكشۈرگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. بۇ بايقاشلار باغنىڭ قارا مەقبەرە ئۈچۈن تەييارلانغانلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ. سۇ كۆلىنىڭ سەككىز بۇلۇڭ بولۇشى ئۇنى مەقبەرە ئۇلىغا ئايلاندۇرمايدۇ؛ ئۇنىڭ رولىنى قۇرۇلۇش مۇناسىۋىتى ۋە نەق مەيدان دەلىلى بىلەن ئايرىم تەكشۈرۈش لازىم.

Smithsonian خەۋىرىنىڭ كىرىش قىسمى مۇمتازنىڭ ۋاپاتىنى خاتا ھالدا 1629-يىلغا قويىدۇ. بۇ ماقالىدە مۇمتازنىڭ ۋاقتى ئۈچۈن UNESCO ۋە ئۇتتار پرادېش ساياھەت ئىدارىسى قوللىغان 1631-يىل ئىشلىتىلدى. بىر ئورگاننىڭ باغدىكى ئىلمىي تەتقىقاتىدىن پايدىلىنىش ئۇنىڭ ھەر بىر تەرجىمىھال جۈملىسىنى تەكشۈرمەي قوبۇل قىلىشنى تەلەپ قىلمايدۇ. مەنبە قايسى دەۋانى بىۋاسىتە قوللايدۇ، قايسىسىنى قوللىمايدۇ، دەپ ئايرىش مۇھىم.

يەنە بىر رىۋايەت تاج ماھالنى سالغان ھۈنەرۋەنلەرنىڭ قولى كېسىلگەنلىكىنى، شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنىڭ ئوخشاش بىنا ياسىيالماسلىقىغا كاپالەت قىلىنغانلىقىنى دەيدۇ. بۇ ماقالىگە ئىشلىتىلگەن تارىخىي ۋە بىناكارلىق مەنبەلىرىدە بۇنداق كەڭ كۆلەملىك جازاغا ئائىت كۈچلۈك شۇ دەۋر پەرمانى ياكى مۇستەقىل گۇۋاھلىق تېپىلمىدى. بۇ بارلىق ئىشچىلارنىڭ شارائىتى ياخشى بولغان دېگەن ھۆكۈم ئەمەس. ئېنىقراق خۇلاسە شۇكى، قول كېسىش ھېكايىسىنى ئىسپاتلانغان تارىخ دەپ سۆزلەشكە ھازىرچە يېتەرلىك دەلىل يوق.

قارا مەقبەرە توغرىسىدا ھۆججەت، خىراجەت خاتىرىسى ياكى ئېنىق تونۇلغان ئۇل؛ قول كېسىش دەۋاسى توغرىسىدا مۇستەقىل ئەينى دەۋر خاتىرىسى كېرەك بولاتتى. بىر رىۋايەتنى كۆپ قېتىم نەقىل كەلتۈرۈش ئوخشىمىغان مەنبەلەرنى پەيدا قىلمايدۇ. باغدىن تېپىلغان نەرسە، ساياھەتچى يازغان كېيىنكى ھېكايە ۋە پادىشاھنىڭ راست نىيىتى بىر خىل دەلىل ئەمەس.

2002-يىللىق دوكلات بۈگۈنكى ھالەت ھەققىدە نېمە دەيدۇ؟

تاج ماھال 1983-يىلى UNESCO دۇنيا مىراسى تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەن. قوغداش تېمىسى پەقەت ئاق مەقبەرە بىلەن چەكلەنمەيدۇ؛ مەسچىت، مېھمانخانا، دەرۋازا، باغ ۋە دەريا قىرغىقىدىكى مۇھىتنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ساياھەتچى كۆپ بولۇشى، ھاۋا بۇلغىنىشى ۋە ئەتراپنىڭ ئۆزگىرىشى نازارەت قىلىنىدۇ. نازارەتنىڭ بارلىقى يېقىندا بىنا ئۆرۈلىدۇ دېگەن ئىسپات ئەمەس؛ ساياھەت قىلىشقا بولۇشىمۇ ھېچقانداق كونىراش يوقلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ.

UNESCO ساقلىغان ھىندىستان ئارخېئولوگىيە ئىدارىسىنىڭ دوكلاتى 2002-يىلى دېكابىردا تەييارلانغان. دوكلات شۇ ۋاقىتتىكى تەكشۈرۈشتە ئېغىر قۇرۇلما بۇزۇلۇشى ياكى ئۇلنىڭ مەغلۇبىيىتىگە ئېنىق ئىشارە تېپىلمىغانلىقىنى، لېكىن كىچىك تاش زەخىمى، ئاسراش خىزمىتى ۋە يەر قاتلىمىنى تېخىمۇ تەتقىق قىلىش مەسىلىلىرىنى خاتىرىلىگەن. «2002-يىل» بۇ خۇلاسىنىڭ ئايرىلماس قىسمى؛ ئۇنى 2026-يىللىق قۇرۇلۇش بىخەتەرلىك گۇۋاھنامىسى قىلىپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ.

تاج ماھالنىڭ تارىخى توغرىسىدا ئەڭ توغرا قىسقا جاۋاب سوئالنى بۆلۈپ جاۋاب بېرىدۇ: مۇمتاز 1631-يىلى ۋاپات بولغان، قۇرۇلۇش 1632-يىلى باشلانغان، ئاساسىي ئاق مەقبەرە 1648-يىلى، ئەتراپتىكى مۇھىم بىنالار 1653-يىلى پۈتكەن. ئاق مەقبەرە بىلەن غەربتىكى قىزىل مەسچىت ئايرىم؛ ئۈستۈنكى سىمۋوللۇق قەبرە تاشى بىلەن ئاستىدىكى ھەقىقىي قەبرە ئايرىم. قارشى قىرغاقتىكى باغ تەتقىقاتى «قارا تاج»نى ئىسپاتلىمىغان، قول كېسىش ھېكايىسىمۇ كۈچلۈك تارىخىي دەلىلگە ئىگە ئەمەس. مەنبەلەرنىڭ كۈچى ۋە ۋاقتىنى ئايرىغاندا بۇ بىنا ھەققىدىكى مەلۇمات بىلەن رىۋايەتنى تېخىمۇ روشەن پەرقلەندۈرگىلى بولىدۇ.

مەنبەلەر

1. UNESCO دۇنيا مىراسى مەركىزى: تاج ماھال — 1632-يىلدىكى باشلىنىش، 1648-يىلدىكى ئاساسىي مەقبەرە، 1653-يىلدىكى يان قۇرۇلۇشلار، پىلان، قەبرە تاشلىرى ۋە 1983-يىللىق تىزىمغا ئېلىش. قىسقا ۋە تەپسىلىي بايان بىرلىكتە ئوقۇلدى.
2. ئۇتتار پرادېش ساياھەت ئىدارىسى: تاجنىڭ سەۋەبى — مۇمتازنىڭ ئىسمى، بۇرھانپۇر ۋە 1631-يىلى 17-ئىيۇندىكى ۋاپاتى؛ بۇ بىرلا بەت پۈتۈن قۇرۇلۇش جەدۋىلى ئەمەس.
3. ئۇتتار پرادېش ساياھەت ئىدارىسى: قۇرۇلۇش تارىخى — كۆپ ھۈنەرنىڭ قاتنىشىشى ۋە مەقبەرە بىلەن باشقا بىنالارنىڭ ۋاقىت پەرقى؛ باشلىنىش يىلى UNESCO نىڭ تەپسىلىي خاتىرىسى بىلەن سېلىشتۇرۇلدى.
4. Metropolitan Museum of Art: 1600-يىلدىن كېيىنكى موغۇل سەنئىتى — شاھ جاھان دەۋرىنىڭ سەنئەت ۋە قۇرۇلۇش ئارقا كۆرۈنۈشى؛ مۇمتازنىڭ ۋاپات چېسلاسى ئۈچۈن ئىشلىتىلمىدى.
5. ئاگرا ناھىيە ھۆكۈمىتى: تاج ماھال — جاي، دەريا ۋە مەقبەرە، مەسچىت، مېھمانخانا، باغنىڭ بىر گەۋدە ئىكەنلىكى.
6. ئۇتتار پرادېش ساياھەت ئىدارىسى: بىناكارلىق — بىنا پىلانى ۋە بەزى سىمۋوللۇق چۈشەندۈرۈشلەر؛ كۆز بىلەن كۆرۈنىدىغان شەكىل بىلەن نىيەت ھەققىدىكى تەبىر ئايرىلدى.
7. ئۇتتار پرادېش ساياھەت ئىدارىسى: تاج ھېكايىسى — كېيىنكى تاۋېرنىيېر رىۋايىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقى؛ ئىككىنچى مەقبەرەنىڭ قۇرۇلغانلىقىغا ئىسپات ئەمەس.
8. Smithsonian دۆلەتلىك ئاسىيا سەنئىتى مۇزېيى: مېھتاب باغى تەتقىقاتى — باغ ۋە سۇ ئىزلىرى ھەققىدىكى تەكشۈرۈش؛ كىرىش سۆزىدىكى خاتا 1629-يىل قوبۇل قىلىنمىدى.
9. ھىندىستان ئارخېئولوگىيە ئىدارىسىنىڭ 2002-يىلى دېكابىردا تەييارلانغان دوكلاتى — شۇ ۋاقىتتىكى ئاسراش ۋە قۇرۇلما كۆزىتىشى؛ 2026-يىللىق بىخەتەرلىك باھاسى ئەمەس.