ئىسلام دۆلىتى تورغا چىقىش ئارقىلىق ئۆز تەشۋىقاتىنى كېڭەيتىش ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك خەۋپسىزلىككە تەھدىت سېلىش مەسىلىسى ھەققىدە توختىلىش

كىرىش سۆز: رەقەملىك دۇنيادىكى يوشۇرۇن خەتەر

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، «ئىسلام دۆلىتى» (ISIS) دەپ ئاتالغان تېررورلۇق تەشكىلاتى ئۆزىنىڭ جىسمانىي جەھەتتىكى زېمىنلىرىدىن ئايرىلغان بولسىمۇ، ئەمما تور دۇنياسىدا «رەقەملىك خەلىپىلىك» قۇرۇش ئارقىلىق ئۆز تەسىرىنى تېخىمۇ خەتەرلىك شەكىلدە داۋاملاشتۇرماقتا. 2026-يىلىغا كەلگەندە، بۇ تەشكىلاتنىڭ تور تەشۋىقاتى پەقەتلا سىن ۋە رەسىملەر بىلەن چەكلەنمەي، سۈنئىي ئىدراك (AI) ۋە مەركەزسىزلەشتۈرۈلگەن تور سۇپىلىرىنى ئىشلىتىش ئارقىلىق يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى. بۇ ئەھۋال ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىرلىكىگە، ياش ئەۋلادلارنىڭ ئەقىدىسىگە ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك خەۋپسىزلىككە ئېغىر تەھدىت سالماقتا. [United Nations Security Council](https://www.un.org/securitycouncil/ctc/content/isis-propaganda-online).

بۇ ماقالىدە، بىز ئىسلام دۆلىتىنىڭ تور تەشۋىقاتىنى قانداق كېڭەيتىۋاتقانلىقى، بۇنىڭ ئىسلام دىنىنىڭ ئەسلى ماھىيىتىگە قانداق زىيانلارنى سېلىۋاتقانلىقى ۋە مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ بۇ پىتنىگە قارىتا قانداق پوزىتسىيە تۇتۇشى كېرەكلىكىنى تەپسىلىي مۇلاھىزە قىلىمىز.

رەقەملىك خەلىپىلىك: تېررورلۇقنىڭ يېڭى سېپى

ئىسلام دۆلىتى تەشكىلاتى، بولۇپمۇ ئۇنىڭ خوراسان تارمىقى (ISIS-K)، تور دۇنياسىنى ئۆزىنىڭ ئاساسلىق جەڭ مەيدانىغا ئايلاندۇردى. ئۇلار ئەنئەنىۋى ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ چەكلىمىسىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، Telegram، Rocket.Chat ۋە Element غا ئوخشاش مەخپىيلەشتۈرۈلگەن سۇپىلارنى كەڭ كۆلەمدە ئىشلەتمەكتە. [Al Jazeera](https://www.aljazeera.com/news/2024/3/25/what-is-isis-k-the-group-that-claimed-responsibility-for-moscow-attack).

بۇ تەشكىلاتنىڭ «ئىلام فوندى» (I’lam Foundation) دەپ ئاتالغان تور ئارخىپى، ئۇلارنىڭ نەچچە ئون تىلدىكى تەشۋىقات ماتېرىياللىرىنى ساقلايدىغان ۋە تارقىتىدىغان مەركىزىگە ئايلاندى. ئۇلار پەقەت ئەرەب تىلى بىلەنلا چەكلەنمەي، ئىنگلىز، رۇس، تۈرك، پارس ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تىللىرىدا مەزمۇن ئىشلەپ، يەر شارى خاراكتېرلىك تەسىر كۈچىنى ئاشۇرماقتا. بۇ خىل كۆپ تىللىق تەشۋىقات سىستېمىسى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى ياشلارنى نىشانلاپ، ئۇلارنى رادىكاللىققا يېتەكلىمەكتە.

سۈنئىي ئىدراك ۋە كۆپ تىللىق تەشۋىقاتنىڭ كۈچىيىشى

2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى كۆزىتىشلەرگە قارىغاندا، ئىسلام دۆلىتى سۈنئىي ئىدراك تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ «رەقەملىك خەۋەرچىلەر»نى بارلىققا كەلتۈردى. بۇ سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق ياسالغان رىياسەتچىلەر تەشكىلاتنىڭ باياناتلىرىنى كۆپ خىل تىللاردا، ناھايىتى تېز سۈرئەتتە تارقىتالايدۇ. [Reuters](https://www.reuters.com/technology/cybersecurity/islamic-state-supporters-use-ai-create-propaganda-videos-2024-05-16/).

بۇ تېخنىكا ئۇلارغا تۆۋەندىكىدەك ئەۋزەللىكلەرنى بەردى: 1. **تەننەرخنىڭ تۆۋەنلىكى:** سىن ئىشلەش ئۈچۈن چوڭ ستۇدىيە ياكى كەسپىي خادىملارغا ئېھتىياج قالمايدىغان بولدى. 2. **تېزلىك:** يۈز بەرگەن ۋەقەلەرگە قارىتا دەرھال تەشۋىقات سىنلىرىنى تەييارلاش ئىقتىدارى ئاشتى. 3. **توسالغۇسىز تارقىتىش:** سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق ئۆزگەرتىلگەن سىنلار تور سۇپىلىرىدىكى ئاپتوماتىك سۈزگۈچلەرنى ئاسانراق ئايلىنىپ ئۆتەلەيدۇ.

بۇ خىل تېخنىكىلىق تەرەققىيات، تېررورلۇق تەشۋىقاتىنىڭ سۈپىتىنى ئۆستۈرۈپلا قالماي، يەنە ئۇنىڭ ياشلار ئارىسىدىكى جەلپ قىلىش كۈچىنى ئاشۇرۇۋەتتى. بۇ ئۈممەت ئۈچۈن بىر چوڭ سىناق بولۇپ، بىزنىڭ رەقەملىك ساۋاتىمىزنى ئۆستۈرۈشىمىزنى تەلەپ قىلىدۇ.

ئىسلام ئۈممىتىگە سېلىنغان پىتنىلەر ۋە دىنىي بۇرمىلاشلار

ئىسلام دۆلىتىنىڭ تور تەشۋىقاتىدىكى ئەڭ چوڭ خەتەر، ئۇلارنىڭ ئىسلام دىنىنىڭ مۇقەددەس مەنبەلىرىنى ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن بۇرمىلاپ ئىشلىتىشىدۇر. ئۇلار قۇرئان ئايەتلىرى ۋە ھەدىسلەرنى ئۆزلىرىنىڭ زوراۋانلىق ھەرىكەتلىرىگە «شەرئىي» تون كىيدۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ. بۇ ئەھۋال ئىسلام دىنىنى بىلمەيدىغان ياكى دىنىي بىلىمى يۈزەكى بولغان ياشلار ئارىسىدا چوڭ پىتنىلەرنى تۇغدۇرماقتا.

ئىسلام ئۆلىمالىرىنىڭ كۆپىنچىسى بۇ تەشكىلاتنى «خاۋارىجلار» (دىندىن چىققان ئەسبىيلەر) دەپ ئاتىغان. ئۇلارنىڭ «تەكفىر» (باشقا مۇسۇلمانلارنى كاپىرغا چىقىرىش) ئىدىيىسى ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئىچكى بىرلىكىنى پارچىلاشنى مەقسەت قىلىدۇ. [Council on Foreign Relations](https://www.cfr.org/backgrounder/islamic-state-iraq-and-syria-isis). ئۇلارنىڭ تور تەشۋىقاتىدا مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ رەھبەرلىرىنى، ئۆلىمالىرىنى ۋە ئادەتتىكى مۇسۇلمانلارنى نىشانغا ئېلىشى، ئۇلارنىڭ ئەسلى مەقسىتىنىڭ ئىسلامغا خىزمەت قىلىش ئەمەس، بەلكى ئۈممەت ئىچىدە ئۇرۇش چىقىرىش ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

بۇ تەشكىلاتنىڭ ھەرىكەتلىرى دۇنيا مىقياسىدا ئىسلاموفوبىيەنىڭ (ئىسلامغا ئۆچمەنلىك قىلىش) كۈچىيىشىگە سەۋەب بولماقتا. غەرب دۆلەتلىرىدە مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان بېسىملارنىڭ ئېشىشى، مەسچىتلەرگە قىلىنغان ھۇجۇملار ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىنىڭ دەپسەندە قىلىنىشىدا، ئىسلام دۆلىتىنىڭ توردا تارقاتقان زوراۋانلىق سىنلىرىنىڭ رولى چوڭ. شۇڭا، بۇ تەشكىلاتقا قارشى تۇرۇش پەقەت خەۋپسىزلىك مەسىلىسى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئىسلامنىڭ پاك نامىنى قوغداش مەسىلىسىدۇر.

يەر شارى خاراكتېرلىك خەۋپسىزلىك تەھدىتى ۋە يالغۇز بۆرە ھۇجۇملىرى

ئىسلام دۆلىتىنىڭ تور تەشۋىقاتىنىڭ يەنە بىر قورقۇنچلۇق تەرىپى «يالغۇز بۆرە» (Lone Wolf) دەپ ئاتالغان ھۇجۇمچىلارنى تەربىيىلەپ چىقىشىدۇر. ئۇلار تور ئارقىلىق ئادەتتىكى كىشىلەرنى رادىكاللاشتۇرۇپ، ئۇلارنى ئۆزلىرى تۇرۇۋاتقان دۆلەتلەردە ھۇجۇم قىلىشقا دەۋەت قىلىدۇ. 2024-يىلى مارتتا موسكۋادىكى كروكۇس شەھەرلىك زالدا يۈز بەرگەن تېررورلۇق ھۇجۇمى، بۇ خىل توردا تەشكىللەنگەن تېررورلۇقنىڭ قانچىلىك ۋەھشىي بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. [BBC News](https://www.bbc.com/news/world-europe-68645755).

بۇ خىل ھۇجۇملارنىڭ ئارقىسىدا توردا تارقىتىلغان «قانداق قىلىپ بومبا ياساش كېرەك»، «قانداق قىلىپ ھۇجۇم پىلانلاش كېرەك» دېگەندەك قوللانمىلار تۇرىدۇ. ئىسلام دۆلىتى تورنى بىر مەشىق لاگېرىغا ئايلاندۇرۇۋالغان بولۇپ، بۇ ئەھۋال دۇنيادىكى بارلىق دۆلەتلەرنىڭ خەۋپسىزلىك ئورگانلىرىنى ئالارمانغا سالماقتا. بولۇپمۇ چوڭ تىپتىكى تەنتەربىيە مۇسابىقىلىرى، بايراملار ۋە ئاممىۋى سورۇنلار بۇ تەشكىلاتنىڭ تور تەشۋىقاتىدىكى ئاساسلىق نىشانلارغا ئايلانغان.

ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى: پىتنىگە قارشى تۇرۇش

بۇ خەتەرلىك ۋەزىيەتتە، ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى ئىنتايىن زور. بىز پەقەت ھۆكۈمەتلەرنىڭ تەدبىرلىرىگە تايىنىپلا قالماسلىقىمىز كېرەك. تۆۋەندىكى نۇقتىلار بۇ پىتنىگە قارشى تۇرۇشتا ئىنتايىن مۇھىم:

1. **توغرا دىنىي تەربىيە:** ياشلارغا ئىسلامنىڭ تىنچلىق، ئوتتۇراھاللىق (ۋاساتىييە) ۋە مەرھەمەت دىنى ئىكەنلىكىنى سىستېمىلىق ئۆگىتىش كېرەك. خاۋارىجلارنىڭ ئىدىيىسىگە قارشى ئەقلىي ۋە شەرئىي دەلىللەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش زۆرۈر. 2. **رەقەملىك ساۋات:** مۇسۇلمان ئاتا-انىلار ۋە ياشلار توردا كۆرگەن ھەر بىر مەزمۇنغا ئىشىنىپ كەتمەسلىكى، ئۇچۇرلارنىڭ مەنبەسىنى تەكشۈرۈشنى ئۆگىنىشى كېرەك. سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق ياسالغان ساختا مەزمۇنلارنى پەرقلەندۈرۈش ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈش لازىم. 3. **توردا ئىجابىي مەزمۇن يارىتىش:** ئىسلام ئۆلىمالىرى، زىيالىيلار ۋە تاراتقۇ خادىملىرى تور دۇنياسىنى تېررورلۇق تەشۋىقاتىغا بوشىتىپ بەرمەسلىكى كېرەك. ئىسلامنىڭ ھەقىقىي گۈزەللىكىنى، ئىنسانپەرۋەرلىكىنى كۆرسىتىدىغان سۈپەتلىك مەزمۇنلارنى كۆپ تىللاردا تارقىتىش كېرەك. 4. **ئىجتىمائىي ھەمكارلىق:** جەمئىيەتتىكى يالغۇز قالغان، روھىي جەھەتتىن قىينالغان ياشلارغا كۆڭۈل بۆلۈش، ئۇلارنىڭ تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ تۇزىقىغا چۈشۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش كېرەك.

خۇلاسە: كەلگۈسىگە نەزەر

ئىسلام دۆلىتىنىڭ تورغا چىقىش ئارقىلىق ئۆز تەشۋىقاتىنى كېڭەيتىشى، بىز ياشاۋاتقان دەۋرنىڭ ئەڭ چوڭ خىرىسلىرىدىن بىرىدۇر. بۇ تەشكىلات ئىسلام دىنىنى ئۆزىگە قالقان قىلىۋالغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ قىلىۋاتقان ئىشلىرى ئىسلامنىڭ پىرىنسىپلىرىغا پۈتۈنلەي زىتتۇر. ئۇلارنىڭ توردا تارقىتىۋاتقان پىتنىلىرىگە قارشى تۇرۇش، ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ ئىمانىي ۋە ئىنسانىي بۇرچىدۇر.

بىز شۇنى ئۇنتۇماسلىقىمىز كېرەككى، ھەقىقەت ھامان باتىلنىڭ ئۈستىدىن غەلىبە قىلىدۇ. ئەگەر بىز بىرلىك ئىچىدە، بىلىم ۋە پاراسەت بىلەن ھەرىكەت قىلساق، بۇ رەقەملىك پىتنىلەرنى يوقىتالايمىز ۋە كەلگۈسى ئەۋلادلىرىمىزغا تىنچ، ئامان بىر دۇنيانى قالدۇرالايمىز. [CSIS - The Evolution of the Islamic State's Online Presence](https://www.csis.org/analysis/evolution-islamic-states-online-presence).

ئاللاھ ئۈممىتىمىزنى تۈرلۈك پىتنىلەردىن ساقلىسۇن ۋە بىزنى توغرا يولدىن ئايرىمىسۇن.