ئىسلام دۆلىتى تورغا چىقىش ئارقىلىق ئۆز تەشۋىقاتىنى كۈچەيتىپ، دۇنيا مىقياسىدا يېڭى بىخەتەرلىك خىرىسلىرىنى پەيدا قىلماقتا

كىرىش سۆز: رەقەملىك دەۋردىكى «خىيالىي خەلىپىلىك»

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، «ئىسلام دۆلىتى» (ISIS) تەشكىلاتى سۈرىيە ۋە ئىراقتىكى فىزىكىلىق زېمىنلىرىدىن ئايرىلغان بولسىمۇ، ئەمما تور دۇنياسىدا ئۆزىنىڭ «رەقەملىك خەلىپىلىكى»نى قۇرۇپ چىقىش ئارقىلىق دۇنياۋى بىخەتەرلىككە جىددىي تەھدىت سالماقتا. 2026-يىلىغا كەلگەندە، بۇ تەشكىلاتنىڭ تور تەشۋىقاتى تېخىمۇ مۇرەككەپ، يوشۇرۇن ۋە تەسىر كۈچى كۈچلۈك بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى. ئۇلار ئىسلام دىنىنىڭ مۇقەددەس ئۇقۇملىرىنى بۇرمىلاپ، ياشلارنى ئازدۇرۇش ۋە دۇنيا مىقياسىدا ئۆچمەنلىك پەيدا قىلىش ئۈچۈن زامانىۋى تېخنىكىلارنى پىلانلىق تۈردە ئىشلەتمەكتە. بۇ ئەھۋال ئۈممەتنىڭ بىرلىكى، ياش ئەۋلادلارنىڭ ئەقىدە ساغلاملىقى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ خەلقئارادىكى ئوبرازى ئۈچۈن چوڭ بىر سىناق بولۇپ ھېسابلىنىدۇ [United Nations Security Council](https://www.un.org/securitycouncil/ctc/content/isis-propaganda-and-recruitment-online).

سۈنئىي ئىدراك ۋە كۆپ تىللىق تەشۋىقاتنىڭ كۈچىيىشى

2025-يىلىنىڭ ئاخىرى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى كۆزىتىشلەرگە قارىغاندا، «ئىسلام دۆلىتى» سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ، يۇقىرى سۈپەتلىك تەشۋىقات ماتېرىياللىرىنى ئىشلەپچىقىرىشتا زور بۆسۈش ھاسىل قىلغان. ئۇلار سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق ئوخشىمىغان تىللاردا (ئۇيغۇرچە، ئەرەبچە، ئىنگلىزچە، رۇسچە، تاجىكچە قاتارلىق) تەبلىغ سىنلىرىنى تەييارلاپ، تەرجىمە سۈپىتىنى تەبىئىي تىلغا يېقىنلاشتۇرغان [Europol](https://www.europol.europa.eu/publications-events/main-reports/online-jihadist-propaganda-2025-report).

بۇ خىل تېخنىكىلىق ئىلگىرىلەش ئۇلارنىڭ تەشۋىقاتىنى جۇغراپىيەلىك چەكلىمىدىن ھالقىپ، دۇنيانىڭ ھەر قانداق بۇلۇڭىدىكى ياشلارغا يېتىپ بېرىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلدى. بولۇپمۇ «Deepfake» (چوڭقۇر ساختا) تېخنىكىسى ئارقىلىق داڭلىق دىنىي زاتلارنىڭ سىياقىدا ساختا پەتۋالارنى تارقىتىش، ئادەتتىكى مۇسۇلمانلارنى قايمۇقتۇرۇشتىكى ئەڭ خەتەرلىك قورالغا ئايلاندى. بۇ خىل قىلمىشلار ئىسلامدىكى «سۆزنىڭ راستلىقى» ۋە «ئامانەت» پىرىنسىپلىرىغا پۈتۈنلەي زىت بولۇپ، دىنىمىزنىڭ مۇقەددەسلىكىگە قىلىنغان ھاقارەتتۇر.

مەركەزسىزلەشكەن سۇپىلار ۋە «يالغۇز بۆرە» خىرىسى

تېلېگرام (Telegram)، روكېت چات (Rocket.Chat) ۋە باشقا شىفىرلانغان ئالاقە سۇپىلىرى «ئىسلام دۆلىتى»نىڭ ئاساسلىق بازىسىغا ئايلاندى. ئۇلار مەركەزلىك بىر تور بېكىتىگە تايانماستىن، بەلكى مىڭلىغان كىچىك گۇرۇپپىلار ۋە ئۆزلۈكىدىن تەشكىللەنگەن رەقەملىك تورلار ئارقىلىق ھەرىكەت قىلماقتا. بۇ خىل مەركەزسىزلەشكەن قۇرۇلما خەلقئارا بىخەتەرلىك ئورگانلىرىنىڭ ئۇلارنى پۈتۈنلەي يوقىتىشىنى قىيىنلاشتۇرماقتا [Global Terrorism Index 2025](https://www.economicsandpeace.org/reports/).

ئەڭ ئەندىشە قىلارلىق تەرىپى، بۇ تەشۋىقاتلارنىڭ «يالغۇز بۆرە» (Lone Wolf) تىپىدىكى ھۇجۇملارنى قوزغىتىش ئىقتىدارىدۇر. تور ئارقىلىق رادىكاللاشقان شەخسلەر ھېچقانداق رەسمىي تەشكىلىي ئالاقىسى بولمىسىمۇ، توردا كۆرگەن كۆرسەتمىلەرگە ئاساسەن ئۆزلىرى تۇرۇشلۇق دۆلەتلەردە تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ بارماقتا. بۇ ئەھۋال مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان دۆلەتلەردىلا ئەمەس، بەلكى غەربتىكى مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىدىمۇ بىخەتەرلىك بېسىمىنى ئاشۇرۇپ، ئىسلامغا ئۆچمەنلىك قىلىش (Islamophobia) نىڭ كۈچىيىشىگە سەۋەب بولماقتا.

ئۈممەتنىڭ ئاغرىق نۇقتىلىرىدىن پايدىلىنىش

«ئىسلام دۆلىتى» تور تەشۋىقاتىدا دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى مۇسۇلمانلار دۇچ كېلىۋاتقان زۇلۇم، ئادالەتسىزلىك ۋە سىياسىي كرىزىسلارنى سۇيىئىستېمال قىلماقتا. غەززە، كەشمىر ۋە باشقا رايونلاردىكى پاجىئەلەرنى ئۆزلىرىنىڭ رادىكال ئىدىئولوگىيەسىنى ئاقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىپ، ياشلارغا «بىردىنبىر چىقىش يولى قوراللىق كۈرەش» دېگەن خاتا چۈشەنچىنى سىڭدۈرمەكتە [Human Rights Watch](https://www.hrw.org/).

ئەمەلىيەتتە، ئىسلام دىنى ئادالەتنى تەلەپ قىلىدۇ، ئەمما بىگۇناھ كىشىلەرنىڭ قېنىنى تۆكۈشنى، پىتنىخورلۇقنى ۋە جەمئىيەتنىڭ ئەمىنلىكىنى بۇزۇشنى قەتئىي چەكلەيدۇ. «ئىسلام دۆلىتى»نىڭ قىلمىشلىرى زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش ئەمەس، بەلكى زۇلۇمنىڭ يەنە بىر شەكلىدۇر. ئۇلارنىڭ تور تەشۋىقاتى مۇسۇلمان ياشلارنىڭ ھەققانىيەت تۇيغۇسىنى ئوغرىلاپ، ئۇلارنى ئۆز جەمئىيىتىگە ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى قورالغا ئايلاندۇرۇپ قويماقتا.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەر: پىتنىگە قارشى تۇرۇش ۋە ئەقىدىنى قوغداش

ئىسلام شەرىئىتى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، «ئىسلام دۆلىتى»گە ئوخشاش گۇرۇپپىلارنىڭ توردا تارقىتىۋاتقان پىكىرلىرى «خاۋارىجلار»نىڭ زامانىۋى كۆرۈنۈشىدۇر. ئۇلار مۇسۇلمانلار ئارىسىدا پىتنىخورلۇق تېرىپ، ئۈممەتنىڭ بىرلىكىنى پارچىلايدۇ. قۇرئان كەرىمدە بايان قىلىنغان «پىتنىخورلۇق ئادەم ئۆلتۈرۈشتىنمۇ بەتتەر خەتەرلىكتۇر» دېگەن ئايەت بۈگۈنكى رەقەملىك تېررورلۇققا تولۇق ماس كېلىدۇ.

مۇسۇلمان ئۆلىمالار ۋە زىيالىيلار تور دۇنياسىدا تېخىمۇ ئاكتىپ بولۇشى، «ئىسلام دۆلىتى»نىڭ بۇرمىلانغان تەپسىرلىرىگە قارشى ساغلام، مۆتەدىل ۋە ئىلمىي رەددىيەلەرنى بېرىشى كېرەك. ياشلارغا ئىسلامنىڭ ھەقىقىي تىنچلىق، ئادالەت ۋە مەرھەمەت دىنى ئىكەنلىكىنى، توردا كۆرگەن ھەر بىر چاقىرىقنىڭ دىنىي ئاساسى يوقلىقىنى چۈشەندۈرۈش بۈگۈنكى كۈندىكى ئەڭ چوڭ «جىھاد»تۇر. رەقەملىك ساۋاتخانىلىقنى ئاشۇرۇش، ئۇچۇرلارنىڭ مەنبەسىنى تەكشۈرۈش (تەباييۇن) ئىسلامىي بىر مەجبۇرىيەتتۇر.

خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە كەلگۈسى خىرىسلار

2026-يىلىغا كەلگەندە، دۇنيا دۆلەتلىرى تور بىخەتەرلىكىنى قوغداشتا تېخىمۇ قويۇق ھەمكارلىشىشقا مەجبۇر بولدى. ئەمما پەقەت تېخنىكىلىق توسۇش ياكى سېنزور قىلىشلا كاپايەت قىلمايدۇ. «ئىسلام دۆلىتى»نىڭ تور تەشۋىقاتىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، ئۇلار تايىنىۋاتقان ئىدىئولوگىيەلىك ئاساسنى يوقىتىش زۆرۈر. بۇنىڭ ئۈچۈن مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ئۆزئارا ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشنى كۈچەيتىشى، ياشلارغا خىزمەت پۇرسىتى يارىتىپ بېرىشى ۋە سىياسىي جەھەتتىكى ئادالەتسىزلىكلەرنى تۈگىتىشى كېرەك [International Crisis Group](https://www.crisisgroup.org/).

كەلگۈسىدە، كىۋانت ھېسابلاش تېخنىكىسى ۋە تېخىمۇ ئىلغار شىفىرلاش سىستېمىلىرىنىڭ بارلىققا كېلىشى بىلەن، بۇ تەشكىلاتلارنىڭ توردا يوشۇرۇنۇش ئىقتىدارى تېخىمۇ ئېشىشى مۇمكىن. شۇڭا، رەقەملىك مۇداپىئە سىستېمىسىنى قۇرۇشتا دىنىي، سىياسىي ۋە تېخنىكىلىق كۈچلەرنى بىرلەشتۈرۈش تولىمۇ مۇھىم.

خۇلاسە

«ئىسلام دۆلىتى»نىڭ تورغا چىقىش ئارقىلىق ئۆز تەشۋىقاتىنى كۈچەيتىشى پەقەت بىر بىخەتەرلىك مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئۈممىتىنىڭ كەلگۈسىگە قىلىنغان جەڭ ئېلان قىلىشتۇر. ئۇلار تورنى قورال قىلىپ، دىنىمىزنى خۇنۈكلەشتۈرۈشكە، ياشلىرىمىزنى قۇربان قىلىشقا ئۇرۇنماقتا. بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، رەقەملىك دۇنيادا ھوشيارلىقىمىزنى ئاشۇرۇشىمىز، ھەقىقەتنى يالغان تەشۋىقاتتىن ئايرىيالايدىغان بىلىمگە ئىگە بولۇشىمىز ۋە ئۈممەتنىڭ مۆتەدىللىك يولىنى قەتئىي قوغدىشىمىز لازىم. تىنچلىق ۋە ئادالەت تورنىڭ قاراڭغۇ بۇلۇڭلىرىدىكى تەشۋىقاتلار بىلەن ئەمەس، بەلكى ئىسلامنىڭ ھەقىقىي روھىغا ئەمەل قىلىش بىلەن كېلىدۇ.