Müslümanlar hapşırınca neden elhamdülillah der?

Müslümanlar hapşırınca neden elhamdülillah der?

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Hapşırdıktan sonra elhamdülillah ve yerhamükellah sözlerini kim, hangi sırayla söyler? Hadisteki üç ifadenin Arapça metnini ve anlamını okuyun.

Müslümanlar hapşırınca elhamdülillah der, çünkü bir hadiste Hz. Muhammed’in hapşıran kişiye Allah’a hamdetmeyi öğrettiği anlatılır. Bu hamdi işiten kişi, hapşıran için Allah’tan rahmet dileyerek yerhamükellah diyebilir. Ardından hapşıran kişi, karşısındakine Allah’ın yol göstermesini ve işlerini düzeltmesini diler. Ebû Hüreyre’nin Sahih-i Buhârî’deki rivayetinde bu üç söz sırasıyla yer alır.

Hapşıranla onun hamdini işiten kişi farklı sözler söyler. Âdeti öğrenirken kimin hangi ifadeyi kullandığını hatırlamak, tek bir Türkçe karşılık ezberlemekten daha faydalıdır. “Çok yaşa” ifadesi, birinin hapşırmasına karşılık verilen bir söz olarak akla gelebilir. Hadiste ise her sözün kendine özgü bir içeriği vardır. Aşağıda rivayetteki Arapça metin, yaklaşık okunuş ve her ifadenin Türkçe anlamı ayrı ayrı verilmiştir.

Hapşırınca söylenen elhamdülillah ne demektir?

Elhamdülillah, “Hamd Allah’a mahsustur” demektir. Sahih-i Buhârî 6224’te Ebû Hüreyre, hapşıran kişinin önce şu sözleri söylediğini bildirir:

الْحَمْدُ لِلَّهِ

Yaklaşık okunuşu al-ḥamdu lillāh, Türkçedeki yaygın yazımı elhamdülillah. Allah’a yöneltilen bir övgüdür. Kişi yalnızken ya da kimse ona karşılık vermediğinde de bunu söyleyebilir. Hadiste ilk söz hamddir ve başka birinin karşılık vermesinden önce gelir. Elhamdülillah ve diğer yaygın Arapça ifadeler rehberi, bu sözlerin başka ortamlarda nasıl kullanıldığını açıklar.

Latin harfli iki metinde farklı yazımlar görürseniz Arapça satıra bakın. Bitişik alhamdulillah ve ayrı yazılan al-hamdu lillah aynı sözlere işaret edebilir. Türkçe anlam, ifadenin ne dediğini açıklar. Latin harfli okunuş ise Arapçasını seslendirmeye yardımcı olur. Bir çalışma notunda önce Arapçayı, bir alt satırda okunuşu, onun altında da anlamı vermek bu ayrımı anlaşılır kılar.

Bir önceki kayıt olan Sahih-i Buhârî 6223, uygulamayı hapşırma ve esnemeyle ilgili bölümde ele alır. Hapşırmaya karşı söylenecek söz konusunda da hamdin işitilmesi önemlidir. Âdetin kaynağını soran biri, 6223’te öğretinin nerede ele alındığına, 6224’te ise sözlerin baştan sona nasıl sıralandığına bakabilir. Bu iki kayıttan birinin hangi soruya cevap verdiğini belirlemek, hadiste yer almayan bir açıklamayı hadisle karıştırmayı önler.

Bir ifade listesi hazırlarken “kim söyler?” sorusunun cevabını ilk satıra yerleştirebilirsiniz. Duyduklarını anlamaya çalışan biri, bu ifadeyi karşısındakine söylenen bir dua sanabilir. Hadisteki sırayı takip edince, elhamdülillahın hapşıran kişinin Allah’a yönelik hamdi olduğu görülür. Sonraki iki ifade ise konuşmadaki diğer kişiye yönelir ve onun için Allah’tan bir şey istenir.

Hamdi işiten kişi ne söyler?

Aynı hadis, hamdi işiten kişinin kısa bir duada bulunmasını anlatır. Hapşıranın Allah’a hamdettiğini işittiğinizde söz konusu rivayette verilen cevap şudur:

يَرْحَمُكَ اللَّهُ

Yaklaşık okunuşu yarḥamuka llāh. Arapça okunuşu Latin harfleriyle yarhamukallah biçiminde, Türkçede yerhamükellah olarak görebilirsiniz. “Allah sana rahmet etsin” anlamına gelir. İşiten kişi bu sözleri hapşırana söyler. Âdâba ilişkin eserlerde hapşıran için edilen bu duaya teşmît denir. Mısır’daki Dârü’l-İftâ, hapşıran kişiye verilen karşılık hakkındaki Arapça açıklamasında, bu terimi söz konusu konuşmadan hareketle açıklar.

Bu ifade konuşmadaki yeri bakımından Türkçedeki “çok yaşa” sözünü hatırlatabilir. İçeriği Allah’tan karşıdaki kişiye rahmet etmesini dilemektir. Bir başkasıyla alıştırma yaparken bu satıra “işiten” yazabilirsiniz. Hapşıran kişi o sırada ilk sözü zaten söylemiştir. Sözleri kimin kime söylediğine dikkat etmek, gündelik konuşmalarda yer alan başka dua örneklerini anlamaya da yardımcı olur.

İlk iki cümlenin amacını ayrı fiillerle anlatmak öğrenmeyi kolaylaştırır. İlk konuşan Allah’a hamdeder. Sonraki sözde, hamdi işiten kişi hapşıran için rahmet diler. Hadisin tamamını tek kişi okuyorsa ilk duadan sonra kısa bir duraklama yaparak sözün el değiştirdiğini gösterebilir. Bu küçük ayrım, ikinci cümleyi tekrar hapşıranın söylediği sanıldığında konuyu açıklığa kavuşturur.

Hapşıran kişi karşılık olarak ne söyleyebilir?

İşiten kişi Allah’tan rahmet dilediğinde, rivayete göre hapşıran kişi de karşısındaki için şu duayı eder:

يَهْدِيكُمُ اللَّهُ وَيُصْلِحُ بَالَكُمْ

Yaklaşık okunuşu yahdīkumu llāhu wa yuṣliḥu bālakum. Allah’tan muhataplarına hidayet vermesini ve işlerini yoluna koymasını dilemektir. Bazı açıklamalarda durumlarının düzeltilmesi ifadesini görebilirsiniz. Bunlar aynı son duayı açıklamanın farklı yollarıdır. İlk ve üçüncü cümlede konuşan kişi aynıdır.

Aktarılan başka bir başlangıçta Allah’a her durumda hamdedilir. Tirmizî 2960, bu ifadeyi Ebû Eyyûb’dan nakleder ve iki karşılığı da aktarır. Malezya Federal Bölgeler Müftülüğünün hapşırma âdâbına ilişkin yazısı, kısa ve uzun başlangıçları ele alır. Bir söz beklediğinizden farklı geliyorsa önce başlangıç için hangi rivayetin kullanıldığına, ardından kimin hangi sözü söylediğine bakabilirsiniz. Günlük hayattan başka hamd ifadelerinin de kendine özgü yerleri ve kaynakları vardır.

Küçük bir okuma kartında ilk satıra hapşıranın hamdini, ikinciye işitenin rahmet duasını, üçüncüye hapşıranın cevabını yazın. Arapçanın yanına kısa bir anlam notu eklenebilir. Gerçek bir konuşmada bu üç söz birbirini hızla izleyebilir. Kart yanınızda olmasa bile hangi kişinin o sırada ne yaptığını düşünmek konuşmayı takip etmenizi sağlar.

İlk söz ile son söz aynı kişiden gelse de anlamları farklıdır. İlkinde Allah’a hamdedilir. Sonuncusunda karşılık veren kişinin hidayeti ve işlerinin yoluna girmesi için dua edilir. Ortadaki cümlede ise işiten kişi ilk konuşan için rahmet diler. Bir konuşmayı okurken kimin hem ilk hem de son sırada olduğunu belirlemek, Arapça ifadeleri doğru sıraya koymayı kolaylaştırır.

İlk söz neden bazen daha uzun söylenir?

Bazen elhamdülillahın ardından birkaç kelime daha duyulur. Ebû Eyyûb’dan gelen rivayette bu ilave, Allah’a her durumda hamdedildiğini belirtir. Tirmizî 2738’de Nâfi, benzer konudaki başka bir konuşmayı aktarır. Bir kişi İbn Ömer’in yanında hapşırır, Allah’a hamdeder ve ardından Resûl’e selâm söyler. İbn Ömer bu sözleri kendi başına uygun bulur ve sonra hapşırma için ona öğretilen sözü belirtir. Verdiği biçim, Allah’a her durumda hamdedildiğini de içerir.

Bu rivayetlerde hem anlam hem de sözlerin kaynağı izlenebilir. İki başlangıçta da Allah’a hamdedilir. Uzun başlangıç bunun her durum için söylendiğini ekler. Kısa biçim Buhârî 6224’te yer alır. Daha uzunu için Tirmizî’de ayrı kayıtlar bulunur. Belli bir hadisi anlatırken onun içindeki biçimi kullanabilirsiniz. Genel bir özet verirken iki biçimi ayrı ayrı yazıp her biri için kaynağını gösterebilirsiniz.

Okunuş notunda da iki başlangıç ayrı durabilir. Buhârî’deki karşılıklı konuşmayı öğrenen biri kısa biçimle başlar. Tirmizî’deki uzun biçimin yanına kaynak ve söyleyen kişi yazılabilir. Böylece sonradan işitilen ilave sözlerin hangi satıra ait olduğu anlaşılır. Başlangıç uzasa da rahmet duası yine hamdi işiten kişiye aittir.

Tirmizî’deki konuşmayı açıklarken olayı anlatan cümlelerle İbn Ömer’in söylediği formülü ayırmak da işe yarar. Önce hapşıran kişinin ne söylediğini, ardından İbn Ömer’in neyi öğretildiği biçimiyle aktardığını okuyun. Konuşmadaki iki söz farklı kişilere aittir. Bu sıra bilinirse, olay sırasında duyulan sözlerden hangilerinin aktarılan formüle ait olduğu daha kolay görülür.

Hapşırmayı duyup hamdi duymadıysanız ne olur?

Sahih-i Buhârî 6225, Hz. Muhammed’in yanında iki kişinin hapşırdığını anlatır. Hz. Muhammed birine karşılık verir. Sebebi sorulduğunda, birinin Allah’a hamdettiğini, diğerinin ise hamdetmediğini söyler. Sahih-i Müslim 2992’de Ebû Mûsâ’nın birine karşılık vermesi ve diğerine sebebini açıklaması üzerinden aynı fark anlatılır.

Bu anlatımlarda işitenin özel sözü, hamdin ardından gelir. Yandaki masadan bir hapşırma sesi duyup alçak sesle söylenen sözü duymayabilirsiniz. Bu durumda neyi işittiğiniz bilinir. Karşıdaki kişinin gerçekte ne söylediği her zaman anlaşılmaz. Birine âdâbı anlatırken rivayetlerdeki koşulu söyleyebilir, olayın ayrıntıları bilinmeyen bir kişinin davranışı hakkında çıkarım yapmaktan kaçınabilirsiniz.

Hadis kayıtlarında olayın kendisi ve ona getirilen açıklama vardır. “Hapşırma, sonra çok yaşa” şeklinde bir not, sıranın kimde olduğunu ve bir karşılığın ne zaman verildiğini göstermeyebilir. Hadis bulma ve doğrulama rehberi, okuyucunun bu ayrıntılara dönüp bakabilmesi için bir kaynağın nasıl kaydedileceğini açıklar.

Burada iki durumu ayırmak faydalıdır. Rivayette anlatılan kişiden hamd gelmemiştir. Alçak sesle konuşan birinin bulunduğu örnekte ise hamd söylenmiş olabilir ve dinleyen bunu bilemeyebilir. Kaydı açıkça belirtmek hem metindeki koşulun anlaşılmasını sağlar hem de görünmeyen bir durum hakkında aceleci bir yorum yapılmasını önler.

Art arda hapşırmayla ilgili kaynaklar ne der?

Sünen-i İbn Mâce 3714’te hapşıran kişiye üç defaya kadar karşılık vermekten söz edilir. Ardından gelen tekrarlar ayrı ele alınır. Malezya Federal Bölgeler Müftülüğü, işitenin cevabını açıklarken bu rivayeti kullanır. Birkaç tekrarın ardından o kişinin sağlığı için dua etmeyi bir sonraki ilgi ifadesi olarak anlatır. Allah’a hamdetmeyi ise hapşıran kişiye ait söz olarak ele almaya devam eder.

Mısır’daki Dârü’l-İftâ, iki ya da üç karşılıktan söz eden rivayetleri ve fıkhî değerlendirmeleri bir araya getirir. Daha sonra iyileşme için dua etmeyi de ele alır. Biri sayıdan söz ettiğinde, hangi ifadeyi kastettiğini sorabilirsiniz. Konuşmayı başlatan hamd hapşırana aittir. Bu açıklamalardaki sayı, dinleyenin olağan cevabı ne zaman tekrarladığıyla ilgilidir. Bu kaynaklar karşılık verme âdâbını anlatır. Cevapların sayısından bir kişinin sağlık durumu anlaşılmaz.

Bir ailede veya okuma grubunda bazı kişilerin iki, bazılarının üç cevabı hatırlaması mümkündür. Ayrı kayıtları tek bir anlatı gibi sunmadan metinleri karşılaştırabilirsiniz. Üç karşılık geçen biçim için İbn Mâce’ye, farklı aktarımların birlikte ele alınışı için Dârü’l-İftâ’ya bakın. Böylece bir yandan temel ifadeler öğrenilir, bir yandan da her sayının nereden geldiği açık kalır.

Bir notta tekrar sayısı ile sonraki duanın içeriğini farklı satırlara yazabilirsiniz. İlk satırda “işitenin olağan cevabı” başlığı yeterlidir. Ardından, bu cevabın sürdürülmediği durumda kaynakta nasıl bir dua anıldığı yazılabilir. Böylece okuyucu sayı hakkındaki tartışmayı, hapşırana gösterilen ilginin devam etmesiyle ilgili açıklamadan ayırabilir.

Hapşırırken yüzü örtmek ve karşılıklı özen göstermek

Tirmizî 2745’te Ebû Hüreyre, Hz. Muhammed’in hapşırırken yüzünü eliyle ya da elbisesiyle örttüğünü ve sesini kıstığını aktarır. Bu hadis, hapşırma anındaki davranışa ilişkin ayrı bir örnektir. Buhârî 6224’te ise hapşırmanın ardından söylenen sözler yer alır. Aynı notta iki ayrıntıyı birlikte vermek isterseniz, önce davranışı ve kaynağını, sonra söylenenleri ve onların kaynağını yazabilirsiniz.

Yüzü örtme örneği ile karşılıklı sözler birbirine yakın anlarda gerçekleşir. Bu yüzden bir notta bunlar kolayca tek bir rivayetin ayrıntıları gibi görünebilir. Tirmizî’deki kayıtta hapşırma sırasında yapılan hareketlere bakın. Buhârî’deki kayıtta ise hapşıran kişinin hamdini ve ardından kimin konuştuğunu izleyin. Kaynakları ayrı vermek, okuyucunun bu iki bilgiyi aynı kayıtta aramamasını sağlar.

İfadeleri hatırlamak için konuşmayı iki kişi olarak bir kez okuyun. Biriniz hamdi söylesin, diğeriniz rahmet duasını okusun, ardından ilk kişi son duayı söylesin. Sonra Buhârî 6224’ü açıp sırayı metinle karşılaştırın. Duyulmayan bir hamd ya da art arda hapşırma sorulursa ilgili kaydı açıp adını verin. Böylece okuyucu üç sözün hangi rivayette verildiğini ve belirli bir durumun hangi kaynakta anlatıldığını takip edebilir.