Buhara’daki Sâmânîler Türbesi’nde tuğla, köşe trompları ve kubbe

Buhara’daki Sâmânîler Türbesi’nde tuğla, köşe trompları ve kubbe

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Buhara’daki Sâmânîler Türbesi’nin sepet örgüsü biçimli tuğlalarını, üst kemer dizisini ve dört köşe trompunu çizim ve fotoğraflarda inceleyin.

Buhara’daki Sâmânîler Türbesi’nde kare planlı mezar odası pişmiş tuğlayla örülmüştür. Duvarların görünen desenleri de aynı malzemeyle oluşturulmuştur. Dışta, ana kemerleri kuşatan tuğla sıraları sepet örgüsünü andırır. Çatıya yakın yerde daha küçük kemerler binayı çepeçevre dolaşır. İçeride ise dört köşeyi aşan kemerler, kare oda ile kubbe arasında sekiz kenarlı bir geçiş oluşturur. Bu düzeni görmek için iki duvarın birleştiği yeri bulun. Sonra bakışınızı o birleşimin üzerinden geçen kemere doğru kaldırın.

Fotoğraflar ve çizimler düzenin farklı yönlerini gösterir. Bir cephe fotoğrafında sepet örgüsü desenini ve tuğlaların gölgelerini görebilirsiniz. Kesit veya iç mekân fotoğrafı köşelerin ve kubbenin tabanının yerini gösterir. Eski bir kartpostal, çevrenin yirminci yüzyıldaki bazı değişikliklerden önceki hâlini kaydeder. Gözleminizin yanında belgenin türünü ve tarihini verin. Yakın çekimin yanına aynı cephenin bütünü konursa tuğla deseninin duvardaki yeri de görülebilir.

Kare odayı ve çatıyı farklı açılardan okumak

Archnet’in İsmail Sâmânî Türbesi kaydı, yukarı doğru hafifçe daralan küp biçimli bir kütleyi tanımlar. Üzerindeki kubbe dış duvarın yüzünden geriye çekilmiştir. Görsel arşivde bir mimari çizim, tarihî fotoğraf malzemeleri ve daha yeni dijital görüntüler vardır. Önce cephenin tamamına bakın, sonra kubbe ile çatı köşelerindeki parçaları bulmak için eğik açıdan çekilmiş bir görüntüye geçin. Önden bakıldığında siluet, duvar yüzü ile kubbenin tabanı arasındaki derinliği örtebilir. Yan açıdaki görüntüde bu iki sınırı ayrı ayrı işaretleyebilirsiniz. Önce dış duvarın üst çizgisini izleyin. Ardından kubbenin başladığı yeri bulun. Çizimde bu iki nokta gösteriliyorsa, cephe fotoğrafını yanına koyup kubbenin duvardan geriye çekilişini aynı yerlerde karşılaştırın.

Melanie Michailidis’in yapı ve onu kimin yaptırdığı üzerine çalışması, kenarı yaklaşık on metre olan, kubbeyle örtülü küp biçimli bir kütle tanımlar. Her yüzde bir giriş vardır. Araştırmacı, binanın ana yönlere göre açılı durduğunu da belirtir. Bir fotoğrafı kuzey veya doğu cephesi diye adlandırmadan önce planı kontrol edin. Görsel açıklamasında yön yoksa görünen girişin konumu üzerinden bir tarif yapılabilir. Yaklaşık kenar uzunluğu yapının genel ölçeğini anlatır. Ölçüm kaydı ise plan üzerinde iç ve dış sınırları karşılaştırmaya yarar.

Girişin çevresindeki sepet örgüsü biçimli tuğlalar

Tuğla hem duvarı kurmaya hem de bezemeyi oluşturmaya yarar. Archnet, ortadaki kemerli açıklığı kuşatan tuğlaların sepet örgüsünü andırdığını belirtir. Kemerin eğrisiyle çevresindeki çerçeve arasında kalan kemer köşeliklerinde tuğlalar çapraz dizilmiştir. Duvarın geniş yüzeyinden kemere doğru ilerlerken tuğlaların görünen yüzlerinin yönünü izleyin. Yön ya da çıkıntı değişince güneş ışığı yüzeye farklı düşer. Önce cephe fotoğrafında köşeliği bulun, sonra yakın çekimde tuğlaların hangi noktada yön değiştirdiğine bakın.

Farklı ölçeklerdeki iki görüntüde derzleri karşılaştırın. Tek bir çıkıntılı kenar koyu bir şerit gölge oluşturabilir. Yan yana birkaç tuğla birden fazla gölge şeridi oluşturabilir. Bu şeritler fotoğrafta boyayla çizilmiş çizgilere benzeyebilir. Başka bir açıdan çekilmiş karede şeridin tuğla kenarı boyunca gidip gitmediğini kontrol edin. İslam sanatında geometrik desenler rehberi tekrarlanan birimleri izleme yöntemini açıklar. Türbede desen tuğlaların yerleşimiyle oluştuğundan gerçek derzler de gözleme dâhildir. Bir tuğla grubunu seçin ve bitişiğindeki grubun yönüyle karşılaştırın.

Dilrabo Toşeva, ölçümlü çalışmasında dış plan boyutlarını 10,8 metreye 10,7 metre, iç boyutları 7,20 metreye 7,20 metre olarak verir. Yaygın iki tuğla ölçüsü 23 santimetreye 23 santimetreye 3 santimetre ile 24 santimetreye 24 santimetreye 3,5 santimetredir. Duvarın iki tuğla yüzü arasındaki taş kırığı ve çamur dolguyu da kaydeder. Bu ölçüler yapının farklı bölümlerine aittir. Dış sınırı genel görünüşten, iç ve dış çizgiler arasındaki farkı plandan, açıkta kalan tuğlayı yakın çekimden inceleyin. Dolgunun tarifi için ölçüm çalışmasına başvurun. Plan üzerine ölçü yazarken her sayının hangi sınıra ait olduğunu gösterin. Dış ölçüleri dış duvarın sınırına, iç ölçüleri mezar odasının sınırına yerleştirin. Tuğla boyutlarını ise ayrı bir yakın çekimin açıklamasında verebilirsiniz. Bir tuğla yüzünün fotoğrafı dış yüzeyi, ölçüm kaydı ise içteki dolguyu tanımlar.

Giriş kemeri ile üst kemer dizisini ayırt etmek

Ana kemer her cephenin ortasındadır. Üstünden çok daha küçük kemerlerden oluşan bir sıra geçer. Leiden Üniversitesi Iran Turan kaydı, her yüzde on küçük kemer olduğunu ve ince sütunçeler üzerinde alçı bezeme bulunduğunu belirtir. Archnet, dışarıdaki kemer dizisini içerideki galeriyle de ilişkilendirir. Sütunçeleri tarif ederken üst sıradaki yerlerini ve bezeme malzemesini belirtin. Ana duvar yüzünün tuğla örgüsü, aynı cephenin başka bir bölümünde gösterilebilir.

Tek bir yüzün açıklıklarını sayarken sıranın iki ucunu önden çekilmiş bir görüntüde kontrol edin. Eğik fotoğrafta iki yüzün kemer dizileri köşede birleşip tek sıra gibi görünebilir. Köşelere bitişik sütunlar kare kütlenin düzenine aittir. Daha yukarıda, merkezi çatının yanlarında daha küçük kubbe biçimli öğeler görülür. Dış fotoğraf onların yerini gösterir. Kubbeye geçişi kuran kemerleri izlemek için iç mekân görüntüsü gerekir. İki fotoğrafı bir arada kullanırsanız her birinin gösterdiği öğeyi açıklamada adlandırın.

Mezar odasının dört köşe trompunu izlemek

Köşe trompu kare bir odanın köşesini aşan bir yapıdır. Buhara’da dört köşe geçişi kubbenin altında sekiz kenarlı bir bölge oluşturur. İçeride iki duvarın birleştiği noktayı bulun, ardından onun üstündeki köşeyi kesen kemere bakın. Kubbe tabanı boyunca bakışınızı gezdirdiğinizde duvarların üstündeki bölümler ile köşelerin üstündekiler sırayla görünür. Tromp ve pandantif karşılaştırma rehberi bu iki yapı biçimini açıklar. Fotoğrafta kemerin tamamı ve iki komşu duvar birlikte yer alırsa köşenin konumunu bulmak kolaylaşır. Çizimde önce dört duvarı ve aralarındaki dört köşeyi işaretleyin. Böylece sekiz kenarlı geçişin hangi kısımlarının düz duvarlar üzerinde, hangilerinin köşelerde olduğunu fotoğraftaki yerleriyle eşleştirebilirsiniz.

Michailidis her trompu iki üçgen bölüme ayıran bir kaburgadan söz eder ve üstteki tuğla desenlerinin alttakilerden farklı olduğunu belirtir. İç mekân fotoğrafında önce köşe kemerinin tamamını bulun, ardından ortasındaki kaburgayı izleyin. Bezeme şeridinin köşeyi aşan büyük biçim içindeki yerini belirleyin. Üst kemer dizisi ile sekiz kenarlı bölgenin de ayrı konumları vardır. Yükseklikleri karşılaştırmak için kesit, yüzey dokusunu göstermek için fotoğraf kullanın. Yakın çekimin açıklamasını kesitteki ilgili konuma bağlayabilirsiniz.

Çalışmanın ikinci şekli bir köşeyi ve üstündeki küçük açıklıkları birlikte gösterir. Michailidis odanın üst bölümünde kare ve baklava desenlerini, alt bölümünde sepet örgüsü görünümünü kaydeder. İnci dizisini andıran şeritli kaburgaları, baklava motifli olanlardan ayırır. Tek bir köşenin fotoğrafı orada görülen ayrıntıları belgeler. Bir deseni dört köşenin ortak özelliği saymadan önce plana ve eldeki diğer iç mekân görüntülerine bakın. Açıklamada çekimde görünen kaburgayı veya açıklığı adlandırmak, gözlemin hangi köşeye ait olduğunu açıkça gösterir.

Tarihli fotoğraflarda onarımı ve çevredeki değişiklikleri okumak

Leiden kaydı, fotoğrafı 1922 ile 1934 arasında çekilen bir kartpostalı yeniden yayımlar. Daha yeni bir fotoğraf da sunar ve Boris Zasıpkin’in yönetiminde 1937 ile 1939 arasında yapılan çalışmaları ele alır. Şirin Muradov dâhil yerel ustalar çalışmalara katılmıştır. Belgede sonradan eklenen sıvanın kaldırıldığı ve kazıda bulunan tuğlaların yeniden kullanıldığı yazılıdır. Ayrıca 1930’larda mezarlığın ve yakındaki evlerin değiştiği kaydedilir. Kartpostalı kullanırken fotoğrafın çekim aralığını yazın. Böylece duvar ile çevresini aynı görüntüde incelerken fotoğrafın hangi dönemi gösterdiği anlaşılır.

Kayıtlar duvarı tanımlamaya izin veriyorsa aynı yüzü tarihli görüntülerde karşılaştırın. Harç derzlerine bakmadan önce köşeleri ve büyük açıklığı eşleştirin. Işık, çekim mesafesi ve baskı kalitesi derzin görünümünü değiştirebilir. Değiştirilen veya yeniden kullanılan tuğlalar hakkındaki açıklamayı müdahale kaydına bağlayın. Cenne Ulu Camii’nin bakımı üzerine rehber başka bir yapının ve malzemenin bakımını inceler. Buhara’daki onarım kaydı pişmiş tuğladan bir anıta aittir. Fotoğraflar farklı görünüyorsa önce gözlenen farkı tarif edin, ardından aynı yerle ilgili çalışma kaydına bakın.

Yapım tarihleri ile defin kanıtlarını ayrı incelemek

Archnet yapım aralığını 892–942 olarak verir ve 943’ten önce tamamlanmış olmasını ele alır. Kayıt, bir vakfiyeye dayanarak türbenin İsmail’in babası için yaptırılmış olabileceğini değerlendirir. Michailidis, günümüze ulaşan metnin onuncu yüzyıla ait bir belgenin on altıncı yüzyıldaki kopyası olduğunu söyler. 943’te ölen II. Nasr ile bağlantılı bir ahşap levhayı da belirtir. İsmail’in buraya gömülmüş olmasını bir ihtimal olarak ele alır. Bu kanıtlar yapı, yapının banileri ve definler hakkında farklı sorulara cevap verir. Vakfiye rehberi bu tür bir belgenin neler içerebileceğini ve yapının kullanımıyla nasıl ilişkili olabileceğini açıklar.

Dilrabo Toşeva’nın Sâmânîler Türbesi’ni yeniden değerlendirdiği çalışma alan planını, yazıtları, vakfiyeleri ve karşılaştırmalı arkeolojik malzemeyi kullanır. Olası örnekleri inceler ve yapının bütün özelliklerini tek bir mimari geleneğe bağlamaya karşı çıkar. Michailidis, İsmail’in baniliği ile Fars ve Orta Asya biçimlerinin kullanımı üzerine kendi yorumunu ortaya koyar. Bu yorumları aktarırken kime ait olduklarını belirtin. Tuğla, kemer ve trompları ise doğrudan çizim ve fotoğraflar üzerinden tarif edebilirsiniz. Aynı açıklamada bir biçim ve kökenine ilişkin yorum yer alıyorsa her birine kendi kaynağını ekleyin.

Görsel açıklamasında uygun kaynağı kullanmak

Görüntünün cephe, iç mekân, kesit ya da tarihli bir arşiv görüntüsü olduğunu belirtin. Açıkça görünen bir öğeyi seçin. Ölçek ya da yönü, kaynak veriyorsa ekleyin. Kemer bir duvarın ortasındaysa konumunu gösterin. İç köşeyi aşıyorsa birleşen iki duvarı da görüntüye alın. Karşılaştırmalı görselde üst kemer dizisini bulmak, açıklıklar birlikte göründüğünde kolaylaşır. Fotoğraf duvarın yalnızca bir bölümünü gösteriyorsa genel görünüşte o bölgenin yerini işaretleyebilirsiniz.

Buhara Tarihî Merkezi Dünya Mirası kaydı, türbeyi şehirde ayakta kalan erken dönem anıtlar arasında gösterir. Özbekistan’ın 2016 koruma durumu raporu, koruma alanının türbe ile havuzu kapsayacak şekilde değiştirildiğini belgeler. Bu rapor modern yönetim sınırını açıklar. Koruma alanının çizimini kullanıyorsanız, açıklamada hem türbeyi hem de havuzu adlandırıp raporun yılını belirtin. Daha eski yapının mimarisi, kazılar ve onarımlar için ilgili yapı, arkeoloji ve müdahale kayıtlarına başvurun. Kaynağı açıkladığı öğeye bağladığınızda okur görseli ve açıklamasını ayrı ayrı kontrol edebilir.

Mimari kayıtlar ve ileri okumalar