
İslam Öncesi Arabistan’ı Yazıtlar, Yerleşimler ve Ticaretle Okumak
Dördüncü ile altıncı yüzyıllar arasındaki Arabistan’ı tarihli yazıtlar, Me’rib Seddi, Dadan’daki bir ev ve Umman’ın Füleyc küpleriyle keşfedin.
Miladi dördüncü yüzyıldan altıncı yüzyıla kadar İslam öncesi Arabistan’da tarım yerleşimleri, krallıklar ve çöllerle denizler üzerinden ilişki kuran topluluklar vardı. Her yerde farklı izler kaldı. Necran yakınında bir kaya yazıtı erken Arap yazısının bir örneğini koruyor. Bugünkü Yemen’de hükümdar Ebrehe, Me’rib Seddi’nde Sebece uzun bir yazıt kazıttı. Yarımadanın kuzeybatısındaki Dadan’da bir ev, yerleşimin kanıtlarından biri. Umman’ın Füleyc bölgesindeki taşıma küplerinin astarı ve içindeki kalıntılar ise mal alışverişi hakkında doğrudan kanıt sağlıyor.
İslam öncesi sözü, İslam’ın yedinci yüzyılda ortaya çıkmasından önceki bütün dönemi kapsayabilir. Burada Geç Antik Çağ’a, özellikle dördüncü, beşinci ve altıncı yüzyıllara bakıyoruz. Bir yazıttaki takvimden çevrilen kesin tarih ile kazı malzemesine dayanan tarih aralığı farklı soruları yanıtlar. Bu kaynakları birlikte okumak, insanların ne inşa ettiğini, yazdığını, neye inandığını ve ne taşıdığını anlamaya yardımcı olur. Her soruyu yanıtlamak için hangi türden kanıt bulunduğu da böylece anlaşılır.
Necran yakınındaki tarihli bir yazıt Arap yazısını nasıl aydınlatır?
Günümüz Suudi Arabistan’ının güneyinde, Necran’ın kuzeyindeki Himâ’da Christian Julien Robin, Ali İbrahim el-Gabbân ve Saîd es-Saîd’den oluşan Fransız-Suudi ekip Necran bölgesindeki erken yazıtları yayımladı. Ḥimā-South PalAr 1 numaralı kaya yazıtında, yayımcıların miladi 470 yılı olarak çevirdiği bir tarih bulunur. O tarihte erken Arap yazısı olarak tanınabilen bir yazının kullanıldığı böylece belgelenir. Yıl yalnızca bu yazıta aittir. Arapçanın çeşitli biçimleri daha önce konuşuluyordu, ayrıca daha eski yazılarda benzer biçimde yazılan harfler vardı.
Yazının ve dilin ayrı tarihleri vardır. Ahmed el-Cellâd ile Heysem Sıdkî, Tâif’in kuzeyindeki bir kaya yazıtını inceleyen çalışmalarında harf biçimi ve imlanın erken Arap yazısını tanımaya nasıl yardım ettiğini gösterir. Nebatî Aramice yazısıyla bağlantıyı ve geçiş biçimlerini tartışırlar, beşinci ve altıncı yüzyıl yazıtlarındaki çeşitliliği açıklarlar. Rīʿ al-Zallālah yazıtının üzerinde tarih yoktur. Onu tarihli örneklerle karşılaştırmak mümkündür. Ancak yakınlık, karşılaştırılan yazıta ait yılı ona vermez. Arap hat yazısı biçimlerine ilişkin rehber, daha sonra el yazmaları ve binalar için gelişen biçimleri ele alır.
Tarihi bir örneğin fotoğrafına not düşerken tarih ve yeri birlikte yazmak yararlıdır. 470, Himâ’daki belirli bir metnin tarihidir. Başka bir yazıtta bir harfin aynı görünmesi, iki metnin aynı yıl yazıldığı anlamına gelmez. Yazı biçimlerini karşılaştıran metne ve takvimin nasıl çevrildiğini açıklayan yayına ayrı ayrı bakılabilir. Böylece sözlü dilin yaşı ile bir taşın ne zaman yazıldığı birbirine karışmaz.
Dadan’da insanlar ne inşa etti ve ne sakladı?
Bugünkü AlUla’daki Vâdilkurâ’da Dadan Arkeoloji Projesi, alanın güneyinde büyük bir binayı kazdı. Geç Antik Çağ yerleşimine ilişkin rapor, binanın üçüncü yüzyıl sonu ya da dördüncü yüzyıl başından yedinci yüzyıl başına dek kullanıldığını belirtir. Yapı, ana yerleşim höyüğündeki faaliyet yaklaşık üçüncü yüzyıl ortasında sona erdikten sonra gelişen bir köye aitti. Kazı yalnızca höyükte yapılsaydı sonraki yerleşim fark edilmeyebilirdi. Kazının vahanın neresinde yapıldığı, hangi döneme ilişkin yerleşim kanıtının görülebildiğini etkiler.
Ekip, ev yaşamını gösteren bir iç kuyu ve kapların yapım ve kullanımının zamanla değiştiğini yansıtan çanak çömlekler buldu. Erken dönemlerde yapıda nispeten varlıklı insanların yaşadığını düşünürler. Yüzeyden, Kuzey Afrika’ya ait ince kırmızı astarlı bir seramik parçası topladılar. Biçimi, parçayı miladi 325–420 arasına tarihlendirmeye izin veriyor. Belirlenebilen ithal seramik azdır. Bazı büyük depolama ve taşıma kaplarının kuzey Hicaz’dan, belki Teymâ’dan geldiği düşünülür. Rapor, yüzeyden bulunan parçayı kazıdan çıkan malzemelerden ayırır. Bir eşyanın uzaktan gelmesi yer değiştirdiğini gösterir. Hangi yolu izlediği ve kaç mal taşındığı için başka kanıt gerekir.
Kuyu ve ev aynı yerde incelendiğinde, yerleşimin orada su bulmaya ne kadar bağlı olduğu görülür. Umman’ın eflâc sulama düzeneklerini anlatan rehber, suyun kanallarla dağıtıldığı farklı bir örnek sunar. İki örnek, farklı yerlerde ve ölçeklerde bulunan su altyapısına ilişkindir.
Ekibe göre yapı yaklaşık bir hektarlık köyün parçasıydı. Kuyu ile eşyalar, birkaç aşama boyunca burada yaşamış bir haneyi anlamak için değerlidir. Kuzey Afrika parçası binanın yakınında bulunmuştur ve hangi çağda üretildiğini anlamak için şekli incelenir. Evin katmanları ise orada ne zaman faaliyet yürütüldüğünü gösterir. Birbiriyle ilgili ama farklı tarihler elde edilir. Dadan uzak bir bölgeyle ticaret yaptı mı diye sormanın ötesine geçilebilir. Kazılan yapının hangi kullanım aşamasına hangi eşyalar güvenle bağlanabilir?
Yazıtlar Himyer’deki din hakkında ne söyler?
Bugünkü Yemen’in yüksek kesimlerinde Himyer Krallığı Sebece yazıtlar bırakmıştır. Garb Bayt al-Ashwal 2, Melkikerib Yuha’min ile oğullarının yaptırdığı sarayın inşasını göğün Rabbinin yardımına bağlar. Posen Kütüphanesi’nde yayımlanan çeviri tarihi miladi Ocak 384 olarak verir. Metin, kraliyet inşaatı hakkında resmî bir kayıtla yakarışı bir araya getirir. Sözler işi başlatanların ilahî yardımı nasıl anlattığını gösterir. Sarayı inşa eden ya da kullanan insanların gündelik inanışlarını ise bu ifadeden saptamak güçtür.
Garb Bayt al-Ashwal 1 adlı farklı bir yazıtın tarihi yoktur. Christian Julien Robin, Himyer’de Yahudilik üzerine araştırmasında yazıtı metinde adı geçen ortak hükümdarın dönemine, yaklaşık 380–420 arasına bağlar. Yazıt göğün ve yerin Rabbine seslenir ve İsrail’i anar. Robin ortadaki harf birleşimi içine kazınan küçük İbranice grafitiyi de inceler. İbranice ve İsrail adı Yahudilikle bağlantıya işaret eder. Kraliyet metniyle yan yana okunduğunda bir topluluğun adının ya da ayrı bir dilin, tek Tanrı’ya yönelik genel bir yakarışa ek olarak ne söylediği anlaşılır.
İki kaydın katalog adları benzerdir. Bu nedenle sonundaki numarayı da yazmak gerekir. İki numaralı metinde tarih ile saray yapımı aynı kayıttadır. Bir numaralı metnin çağı ise adı geçen kişi üzerinden belirlenir. Kaynağın hangi yazıt olduğu açıklanınca, birinin tarihini ya da İbranice ekini yanlışlıkla öbürüne bağlamak önlenir.
Me’rib Seddi’nin yazıtı yönetimle dini nasıl bir araya getirir?
CIH 541 adlı uzun yazıt Me’rib Seddi’ndendir. Güney Arabistan’daki Aksum varlığıyla bağlantılı hükümdar Ebrehe döneminin olaylarını anlatır. Genellikle miladi 548 yılına tarihlendirilir. Başında Rahmânân’a, Mesih’e ve Kutsal Ruh’a yakarılır. Bu Hristiyan dua ifadesinin dili Sebecedir. Daha önce farklı dinî ifadelerle yazılmış yazıtlarda da aynı dil kullanılmıştı. Ebrehe’yi adlandıran metin, setteki çalışmaları ve siyasi gelişmeleri kaydeder. Fotoğraf, çevriyazı ve çeviri içeren kayıt, uzun yazıtın düzenini ve kesin okunamayan yerleri gösterir.
Yakarış ve onarım anlatısı aynı taşın üzerindedir. Tarım yerleşimi için set önemli bir altyapıydı. Onarım, hükümdarın katkısını kamuya duyurmasını da sağladı. Yazıt, sarayın anlatmak istediği işi ve anmayı seçtiği kişileri kaydeder. Yerel halkın tamamının neye inandığı veya nasıl dua ettiği metnin kapsamını aşar. Önceki yazıtlarla karşılaştırıldığında kimin yazılmasını emrettiği ve inancı hangi sözcüklerin belirginleştirdiği sorulabilir. İslam’ın ilk döneminden makbuzlar ve idari mektuplar, daha sonraki gündelik belgelerle anıt metninin farklı işlevlerini gösterir.
Umman’ın Füleyc küpleri ticareti nasıl aydınlatır?
Füleyc, Umman’ın Bâtıne kıyı bölgesinde, Suhâr limanının iç kesiminde bulunur. Arkeologlar beşinci yüzyıl başı ile altıncı yüzyıl ortası arasında inşa edilmiş bir kale tespit etti. Britanya ve Umman ortak projesinin raporu, burayı geç Sasani varlığına bağlayan kazı kanıtlarını açıklar. Yapı erken İslam döneminde yeniden kullanıldı. Katmanlar kale öncesi faaliyet, kale kullanımı ve daha sonraki yerleşim arasında ayrım yapmayı sağlar. Bir eşyanın tarihini anlamak için hangi katmanda bulunduğunu bilmek, yalnızca yapı sınırları içinde bulunduğunu bilmekten daha yararlıdır.
On beş taşıma küpü parçasına ilişkin 2026 araştırması, her örneğin katmanını belirterek bitüm astarını inceledi. Araştırmacılar, güneybatı İran’da farklı bölgelerdeki kaynaklarla eşleşen iki bileşim grubu buldular. Beş örnekte kırmızı şarapla ilişkili belirteçler de saptandı. Bir parça kalenin erken kullanımına bağlı bir katmandandır. Öteki parçaların tarih aralıkları daha geniştir. Bunlardan biri erken İslam dönemine geçişi de içine alan yeniden kullanım katmanına bağlıdır. Bulgular bazı küplerin içindekiler ve astarın hammaddesi hakkında veri sağlar. Kilin, su geçirmeyen astarın ve içeriğin geldiği yerler farklı olabilir.
Küplerin biçimi taşıma kabı olarak kullanıldıklarını gösterir. Kalıntılar ve bitüm, Umman’daki bu yeri Basra Körfezi ve Hint Okyanusu üzerinden yürütülen alışverişe bağlar. Bir küpü taşıyan gemiyi veya yıllık şarap ticareti miktarını belirlemek için başka bilgiler gerekir. Hint Okyanusu ticaretinde musonla deniz yolculuğuna ilişkin rehber, mevsimlik rüzgârların daha geniş ölçekli seyahati nasıl şekillendirdiğini açıklar. Füleyc’teki yerel hareketleri ise insanların bıraktığı parçalar üzerinden incelemek mümkündür.
Parça numaraları çalışmanın neyi gösterdiğini anlamaya yarar. 3465 numaralı parça şarap belirteci taşır ve kalenin kullanıldığı tabakayla ilişkilidir. 3459 numaralı parça yeniden kullanım evresine aittir. Araştırmacılar bu evreyi geniş biçimde altıncı yüzyıl sonuyla yedinci yüzyıl sonu arasına yerleştirir. Öteki pozitif örnekler arasında daha eski bir katmandan gelen bir parça ve bulunmadan önce yeri değişmiş olabilecek parçalar vardır. Beş örnek birden çok bağlamı kapsar. İslam öncesine ilişkin bir yorum için her parçanın hangi tabakadan geldiği, kimyası kadar önem taşır.
Taşa yazılan tarih ile kazıdan elde edilen tarih nasıl karşılaştırılır?
Önce tarihlendirilen şeyi belirleyin. Himâ’daki 470 yılı tek bir kaya yazıtında yer alan tarihin çevrilmesiyle bulunur. Dadan’daki evin ilk kullanımı bir zaman aralığıdır ve kazılardan gelen eşyalarla bulundukları yerden anlaşılır. Füleyc’te bir kap biçimi uzun süre kullanılmış olabilir. Bu yüzden parçayla bir tabaka arasındaki güvenli ilişki önemlidir. Me’rib’de yazıtın yazıldığı zaman, bahsettiği olaylar ve setin daha eski geçmişi farklı konulardır.
Din hakkındaki bir iddiayı okurken kaynağın hangi yazar, iş sahibi veya topluluk adına konuştuğunu sorun. Bir saray ya da set kaydı genellikle sorumluların duyurmak istediğini yansıtır. Kayadaki bir yazı bir kişinin orada ne bıraktığını gösterebilir. Ticaret iddiasında ise temel kanıtın çömlek parçası, laboratuvar sonucu ya da yol tarif eden bir metin olduğuna bakın. Kaynağı güvenilir biçimde belirlenen bir ithal eşya bir bağlantıyı gösterir. Eşyaların sayısı ve bulundukları koşullar, o bağlantıdan başka ne çıkarılabileceğini belirler.
Bir okuma notuna üç bilgi konabilir. Eşyaya veya yazıta verilen numara, tarih ya da zaman aralığı ve kullanılan yöntem. Bu kayıt sayesinde 325–420 aralığının yüzeyde bulunan bir çömleğin biçimi üzerinden hesaplandığı görülür. Aynı şekilde 3465 numarası, bütün küpleri değil numarası belirtilen parçayı işaret eder. Okur araştırmadaki ilgili numarayı açıp bulgunun neye ait olduğunu anlayabilir.
İleri okuma için kayıtlar ve araştırmalar
- Necran yazıtlarının yayını ve Rīʿ al-Zallālah yazıtının incelemesi, tarihlenmiş ve tarihsiz erken Arap yazısı örnekleri.
- Dadan kazı raporu, eski höyüğün, sonraki köyün ve ithal eşyaların yeri ve bağlamı.
- Himyer’in kraliyet yazıtları, Yahudiliğe ilişkin izler çalışması ve CIH 541 kaydı, yazıtları yaptıranların ve yakarışlarının örnekleri.
- Füleyc proje raporu ile küplerin bitümü ve kalıntılarına ilişkin çalışma, tarih aralıkları ve laboratuvar sonuçları.





