
Fas’ta Akdeniz diyeti zeytinlikten ortak sofraya uzanıyor
Şafşavan’ın UNESCO kaydındaki yerini, zeytinyağı etiketlerini ve 26 Kasım Dünya Zeytin Ağacı Günü’nde paylaşılabilecek sofra fikirlerini öğrenin.
Fas’ın Şafşavan kentinde Akdeniz diyeti, toprağı, malzemeyi, yemek yapmayı ve birlikte yemeyi buluşturan bir yemek geleneğidir. UNESCO bu mirası anlatırken Chefchaouen adıyla da bilinen Şafşavan’ı örnek yerleşimlerden biri olarak gösterir. Dünya Zeytin Ağacı Günü 26 Kasım’dır. Bu tarihe yaklaşırken tanıdık bir meyvenin ağaçtan sofraya nasıl geldiğini izlemek geleneği somutlaştırır. Şişenin etiketi yağ hakkında bilgi verir. Ortak bir öğünde ise o yağın nasıl kullanıldığını ve insanların bunu kimden öğrendiğini dinleyebilirsiniz.
Şafşavan neden UNESCO kaydında yer alıyor?
UNESCO komitesinin 2010 tarihli ilk kararı Fas’taki Şafşavan ile birlikte İspanya’da Soria, Yunanistan’da Koroni ve İtalya’da Cilento’yu sayar. Her örnek, geleneği uygulayan belli bir topluluğu işaret eder. Temsilî Liste’deki güncel kayıt genişletilmiş çok ülkeli kaydı 2013’e tarihler. Burada Kıbrıs, Hırvatistan, İspanya, Yunanistan, İtalya, Fas ve Portekiz’in adları yer alır. İlk kaydı anlatan bir metinde 2010, genişletilmiş kayıtta 2013 görülebilir. Bunlar aynı miras kaydının iki aşamasıdır.
“Diyet” sözcüğü kişinin ne yiyeceğini belirleyen bir listeyi akla getirebilir. UNESCO kaydı birbirine bağlı işleri ele alır. Ürün yetiştirmek, hasat etmek, işlemek, yemek pişirmek ve yemeği paylaşmak bu işlerin arasındadır. Öğün, insanların buluştuğu bir zaman olarak da önem taşır. Bir kişi hasadın ne zaman yapılacağını bilir. Bir başkası topluluk için yemek hazırlar. Bir yetişkin çocuğa sofraya nasıl yardım edeceğini gösterebilir. Olağan bir öğündeki bu küçük hareketler sayesinde bilgi bir kişiden diğerine geçer.
Şafşavan, Fas’ın kuzeybatısındadır. Akdeniz’le bağ, bölgenin tarımında ve mutfağında görülebilir. Geleneği temsil eden toplulukların ağı, yemek hazırlama, kutlama ve yemeği paylaşma alışkanlıklarının kuşaktan kuşağa geçtiğini anlatır. Bu açıklama bir kenti ve çevresini kapsar. Fas’ın başka yerlerinde farklı malzemeler veya yöntemler kullanılabilir. Bir aileden sofra alışkanlığını anlatmasını istediğinizde, alışkanlığın nerede ve hangi mevsimde uygulandığını da sorun. Bu ayrıntı onun günlük yemekle mi yoksa özel bir günle mi ilişkili olduğunu anlamaya yardım eder.
Kayda yalnızca bir yemek adı aramak için bakmak yerine orada geçen işlerden birini seçebilirsiniz. Söz gelimi mevsimine göre bir malzeme seçildiğinde, seçim o malzemeyi yetiştiren kişi ve ürünü işleyen yerle de ilgilidir. Bir kentin adını dünya çapında bir listede görmek başlangıç noktasıdır. Orada yaşayan bir kişinin ne yaptığını öğrenmek ise bu adın arkasındaki geleneği anlamayı kolaylaştırır.
Hasat edilen zeytin sofraya nasıl gelir?
Bir hasattan iki farklı ürün çıkabilir. Meyvelerin bir kısmı yağ elde edilmek üzere işleme yerine götürülür. Bir kısmı da bütün ya da parçalar halinde yenilebilecek biçimde hazırlanır. Sofralık zeytin ekmekle veya başka bir yemekle sunulabilir. Pişmiş bir yemeğin üzerine biraz yağ eklemek, yağın kokusunu fark etmeyi kolaylaştırabilir. Üreticiler amaca göre farklı çeşitler veya toplama zamanları seçebilir. Aynı pazar tezgâhında hem bahçede hem de işlem sırasında alınan farklı kararların sonucu yer alır.
Uluslararası Zeytin Konseyinin sofralık zeytin açıklaması taze meyvenin neden işlendiğini gösterir. Zeytinlerin çoğu, acı bir bileşik olan oleuropein içerir. Hazırlama yöntemleri değişir. Üreticiler salamura veya başka hazırlama yolları kullanabilir. Yeşil, renk değiştirmeye başlamış ya da olgunlaşmaya yaklaşmış meyveler sofralık olarak hazırlanabilir. Renk, uygulanan işlemin yalnızca bir bölümünü anlatır. İki kavanozu karşılaştıracaksanız ürün açıklamasını okuyun.
Tezgâhtaki ürünleri iki ayrı amaçla inceleyin. Önce yağın ne olduğunu belirleyin ve daha çok yemek pişirmek ya da ekmekle tatmak için mi alacağınıza karar verin. Sonra kavanozdaki zeytinin çekirdeğinin çıkarılıp çıkarılmadığına, içine başka bir malzeme doldurulup doldurulmadığına bakın. Bu bilgiler zeytini yiyecek kişilerin seçimini etkileyebilir. Birbirine benzeyen iki zeytin farklı tat veriyorsa satıcıya bunun çeşitle mi yoksa hazırlıkla mı ilişkili olduğunu sorun. Bitmiş üründen anlaşılmayan emeğin bir kısmını böylece öğrenebilirsiniz.
Aynı öğün için yağ ve zeytin alıyorsanız bunları ayrı ayrı not edin. Yağ için sınıf ve beyan edilen köken önemlidir. Kavanozda ise salamura veya dolgunun içeriğine bakılır. Etiketler benzer görünse de sorular farklıdır. Satıcıdan bilgi alırken hangi ürünü sorduğunuzu, onu nasıl servis edeceğinizi ve hangi ayrıntının sizin için önemli olduğunu belirtin.
Zeytinyağı etiketinden neler anlaşılır?
Uluslararası Zeytin Konseyinin yağ sınıfları üretim yöntemi ile kalite kategorisini ayırır. Natürel yağlar, belirli koşullarda mekanik veya başka fiziksel yollarla zeytinden elde edilir. Natürel sızma ve natürel birinci zeytinyağı, kimyasal ve duyusal ölçütlerle değerlendirilen farklı sınıflardır. Serbest asitlik bunlardan biridir. Her 100 gram yağ için gram oleik asit cinsinden belirtilir. Konseyin üst sınırı natürel sızmada 0,8, natürel birinci yağda 2’dir. Başka özellikler için de ölçütler vardır. Serbest asitlik analizle ölçülür. Ağızdaki acılık veya yakıcılık tek başına yağın sınıfını belirlemez.
Konsey, rafine zeytinyağıyla tüketime uygun natürel yağların karışımından oluşan bir kategori de tarif eder. Bu karışımın satış adı pazara göre değişebilir. Pirina, zeytinyağı çıkarıldıktan sonra kalan katı maddedir. Pirina yağı olarak satılan ürün ayrı bir sınıfa girer. İki şişeyi karşılaştırırken tam ürün adını okuyun. Büyük harflerle yazılan “zeytinyağı” sözcüğü farklı adlandırmalarda yer alabilir. Şişelerin görünüşü birbirine benzese de daha küçük yazıyla verilen ad, yağların farklı kategorilerde olduğunu gösterebilir.
Avrupa Birliği’nin zeytinyağı pazarlama kuralları bir pazarın istediği bilgileri örnekler. Bu kurallara göre satılan natürel sızma ve natürel birinci zeytinyağlarında köken bilgisi bulunur. Hasat yılı, içeriğin tamamının belirtilen hasattan gelmesi gibi koşullar sağlandığında yazılabilir. Başka pazarlarda farklı kurallar uygulanabilir. Şişeleme yeri ile yağın beyan edilen kökenini ayrı okuyun. Meyvenin ne zaman toplandığını anlamak için açık bir hasat ibaresi arayın. Fiyatları aynı hacim ve aynı sınıf üzerinden kıyaslayın.
Örneğin aynı işletmenin doldurduğu iki şişede değişik köken ifadeleri görebilirsiniz. Kararınızı bu bilgiye göre verecekseniz iki etiketteki köken ifadelerini de olduğu gibi not edin. Şişeleme yeri başka bir soruya yanıt verir. Bunları birbirine karıştırmadan baktığınızda, satıcıya hangi bilgiyi sormanız gerektiği de daha açık olur.
Fas örneği yemek kültürünü nasıl anlatır?
Ürün etiketi ile yaşayan miras kaydı farklı soruları cevaplar. Etiket, şişe veya kavanozun içindekiler hakkında bilgi verebilir. Miras kaydı, uygulandıkça devam eden becerileri ve insanlar arasındaki ilişkileri anlatır. Şafşavan’da bunlar üretim ve hazırlıktan kutlamalara ve günlük öğünlere kadar uzanır. Bir yemeğin sofra yolculuğunu da merak edin. Yemeği yapan kişi tarifi kimden öğrendi? Malzemeleri nereye gidip alıyor? Hangileri mevsime göre değişiyor? Bu sorular isimleri bir ürünün üzerinde yazmayan kişileri hatırlatır.
Şafşavan belediyesinin Akdeniz diyeti etiketi projesi yerel bir koruma girişimidir. Belediye, lokanta ve üreticilere yönelik bir pilot proje tarif eder. Projede bir komite, ölçütler, eğitim ve tüketiciye bilgi sunma adımları öngörülür. Belediye, AfriFOODlinks kapsamında ICLEI ile çalıştığını ve projenin Avrupa Birliği tarafından finanse edildiğini belirtir. Belge projenin amacını ve planlanan aşamalarını gösterir. Projeye katılan bir lokanta arayan kişinin, katılım ve verilmiş etiketler hakkında güncel yerel bilgiye bakması gerekir.
Ortak sofrayı, herkesin bir şey getirmesiyle kurabilirsiniz. Biri ekmek alır, biri sebze ya da bakliyat hazırlar, biri de evinde zeytinin nasıl sunulduğunu anlatır. Bunlar evde yapılabilecek örneklerdir. Miras kaydında pazar, mutfak ve sofra bağlantılıdır. İnsanlar çiftçilerden, satıcılardan ve aşçılardan, ayrıca akrabalarından öğrenir. Birkaç öğüne katılınca mevsim, malzeme bulunabilirliği ve buluşmanın niteliği değiştikçe sunulanların da nasıl farklılaştığı görülebilir. Aynı zeytinin yanına her buluşmada aynı yemek gelmesi gerekmez.
Farklı ihtiyaçları olan misafirlere sofra hazırlamak
Ekmek, bir kâse zeytin ve sebze ya da bakliyatla yapılan yemekler kolay bir başlangıçtır. Yağı ekmekle denemek isteyenler için küçük bir tabağa dökebilirsiniz. Sosları ve dolgu içeren yiyecekleri ayrı sunmak, konukların istediklerini seçmesine yardım eder. Bu, paylaşılan bir öğün için değiştirilebilen bir öneridir. Şafşavan’daki haneler de kendi yemeklerini farklı şekillerde hazırlayabilir.
Helal beslenen konuklar için alışveriş yaparken her ürünün içeriğini ve hazırlanışını kontrol edin. Akdeniz usulü diye tanıtılan bir yemek, bildiğiniz tariften farklı bir et suyu, hazır sos veya marine karışımı içerebilir. Alışverişten önce özel bir gereksinim olup olmadığını sorun. İlgili malzemeyi not edin ve satın alacağınız ürünün ambalajını okuyun. Helal gıda ve belgelendirme rehberi arka planı açıklar. Tavuk ürününün helal olup olmadığını kontrol etme rehberi, malzeme ve belgenin ürünler arasında nasıl değişebildiğini gösterir.
Ambalajda işaret varsa helal belgesi logosunu doğrulama rehberi, belgeyi o ürüne bağlamak için nelere bakılacağını anlatır. Ambalajı olmayan hazır bir yemeği satıcıya veya servis edene sorabilirsiniz. İki yemek arasında kullanılan kaşık bir miktar sos veya dolgu taşıyabilir. Bu ayrım önemliyse sunumu konuklarla birlikte kararlaştırın. Öğüne duayla başlamak veya bitirmek isteyenler ifadeleri ve kaynaklarını yemekten önce ve sonra okunan dualar rehberinde bulabilir.
Yemeği birkaç kişi hazırlıyorsa her tabağın içeriğini kimin bildiğini baştan belirleyin. Hazır bir sos için paketi masaya yakın bırakabilir veya ürüne ait tam adı yazabilirsiniz. Sorusu olan konuk, tabağına almadan önce doğru kişiye ulaşır. Bir sonraki buluşmada yemekler farklı olsa bile aynı konuşma biçimi işe yarar. Böylece herkes kendi ihtiyacına uygun seçimi yapabilir.
Dünya Zeytin Ağacı Günü nasıl değerlendirilebilir?
UNESCO 26 Kasım’da Dünya Zeytin Ağacı Günü’nü kutlar ve Genel Konferansının günü 2019’da ilan ettiğini belirtir. Uluslararası Zeytin Konseyi, girişimi Lübnan ve Tunus’un sunduğunu kaydeder. Bu gün, zeytin yetiştiriciliğini ve ağacın farklı kültürlerdeki yerini öğrenmek için bir fırsattır. Küçük bir tadım, pazarda bir sohbet ya da birlikte yenen bir yemek de katılımcılara uygun bir kutlama biçimi olabilir.
Tadım için her yağa iki bilgi ekleyin: etikette yazan sınıf ve beyan edilen köken. Benzer miktarları iki ayrı sade tabağa koyun. İkisini de aynı ekmekle deneyin. Böylece başka yiyeceklerin tadı değişmeden aradaki farkı konuşmak daha kolay olur. Herkes meyvemsi koku, acılık veya biberi çağrıştıran his için kendi sözlerini bulabilir. Evdeki bu deneme kişisel tercihleri ortaya çıkarır. Resmî sınıflandırma ise belirlenmiş testler ve işlemlerle yapılır. Bir dahaki alışverişte tadını hatırladığınız yağın hasadı veya üretildiği yer hakkında soru sorabilirsiniz.
Son olarak sofradaki bir ürünün geçtiği elleri düşünün. Kavanoz, zeytini yetiştiren ve yenilecek duruma getiren kişilere ulaşır. Yağ şişesi, hasat ve işleme kararlarına götürür. Sofraya malzemeyi seçen, pişiren, servis eden ve katılarak öğrenenler de eklenir. Bu zincir Şafşavan’ı Akdeniz yemek mirasının somut örneklerinden biri yapar. Tek bir zeytin, bütün bu bağlantıları sormaya başlamak için yeterlidir.





