İslam Dünyasında Mühür Kalıbı ve Baskısı Nasıl Okunur?

İslam Dünyasında Mühür Kalıbı ve Baskısı Nasıl Okunur?

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Mühür kalıbıyla baskıyı ayırt edin, mühür yüzüklerini ve saplı mühürleri karşılaştırın, yazmalardaki ad ve tarihlerin neyi gösterdiğini öğrenin.

Mühür kalıbı, bir yazı ya da desen taşıyan araçtır. Mühür baskısı, bu desenin kâğıt, kil veya mum gibi bir malzemeye aktarılmasıyla kalan izdir. Mühür yüzüğü, kalıbın yerleştirildiği biçimlerden biridir. Yüzüğün baskı yüzeyindeki harfler ters kazınabilir. Desen aktarıldığında harfler alışılmış yönünde görünür. Müze kataloğunda kullanılan kısa “mühür” başlığı hem aracı hem de kalan izi ifade edebilir. Önce malzemeye ve nesnenin biçimine bakın, ardından fotoğrafın hangi yüzü gösterdiğini belirleyin.

Birkaç koleksiyon örneği farklı ipuçlarını yan yana görmenizi sağlar. Metropolitan Sanat Müzesi’nde bir kişinin adı ters kazınmış bir mühür yüzüğü bulunur. Ashmolean Müzesi’nde kenarındaki yazı güçlükle okunan bir Mısır kil baskısı ile sabit saplı pirinç kalıp vardır. Michigan Üniversitesi Kütüphanesinin bir araştırması ise bir yazmadaki baskının, aynı ad başka kayıtlarda da geçtiğinde kişiyi belirlemeye nasıl katkı sağladığını gösterir.

Kazınmış yüzey neden ters okunabilir?

Bitki gövdesinin bir yanında yaprak olan küçük bir desen düşünün. Kalıbın yüzüne tam karşıdan baktığınızda yaprağın ucu sola dönükse, çıkan baskıda sağa döner. Harflerin biçimi ve dizilişi de aynı şekilde değişir. İyi korunmuş bir kalıpta bile bir adın ilk bakışta zor okunmasının nedeni budur. Müze, kazınmış yüzün fotoğrafıyla deseni baskıdaki yönünde gösteren bir görüntüyü yan yana verebilir. Hangisine baktığınızı fotoğraf açıklamasından anlayabilirsiniz.

Met’in 41.160.280 numaralı yüzüğünün yuvasında oyma bir lapis lazuli vardır. Parmağı saran halka, işlenmiş ve yaldızlanmış gümüşten yapılmış, siyah kakmayla süslenmiştir. Müze mavi taş üzerinde Hacı Muhammed bin Mahmud adını okur ve adın ters kazındığını belirtir. Yüzüğü muhtemelen 16. yüzyıla tarihler, yapım yeri olarak Orta Asya veya İran’ı verir. Katalogdaki bu iki yer ayrı olasılıklardır. Taştaki adın okunması, nesnenin bu yerlerden hangisinde yapıldığını belirlemez.

Yakın çekimde önce taşın dış çizgisini bulun, sonra çizginin içindeki harflere bakın. Yüzüğün tamamını gösteren fotoğraf, taşın halkaya nasıl tutturulduğunu açıklar. Yuvanın yakın çekiminde harflerin dizilişini takip edebilirsiniz. Kalıp her noktada eşit temas etmediyse baskının kenarı ortasına göre daha silik kalabilir. Dış çizginin bir bölümü çıkmamış olsa bile bir grup harf okunabilir durumda olabilir.

Yüzük, sabit sap ve döner yuva

Yüzüğün halkası parmağı çevreler. Üstteki yuva baskı yüzünü tutabilir ya da bizzat baskı yüzünü oluşturabilir. Sabit saplı biçimde sap tabanın üstüne yükselir. Tutulan bölümle tabanın altı ayrı ayrı incelenebilir. Bu yapılar, kazınmış yüzün başka bir malzemeye değmesini sağlar. Yuvasından ayrılmış bir taşın oyma yüzü ve malzemesi korunabilir. İlk takılış biçimini gösteren ipucu ise bulunmayabilir. Yandan çekilen fotoğraf hangi parçaların elde kaldığını görmeye yardım eder.

Ashmolean’daki EAX.3445, pirinçten yapılmış, üzerine yazı kazınmış bir mühür kalıbıdır. Oval bir tabanı ve süslü biçimli küçük, sabit bir sapı vardır. Katalog, bitişik el yazısıyla bir satır yazıldığını ve altında bir tarih bulunduğunu kaydeder. Sapın dış çizgisi nesnenin yandan görünen biçiminin parçasıdır. Baskıyla karşılaştırmak için oval alt yüzü ve kazımayı inceleyin. Üstten çekilmiş fotoğrafta sap daha fazla yer kaplayabilir, deseni taşıyan küçük yüzey ise görünmeyebilir.

Los Angeles County Museum of Art koleksiyonundaki M.2002.1.561 numaralı Osmanlı mührü 19. yüzyılın sonlarındandır ve farklı bir düzene sahiptir. Altın yuva, eksen üzerinde dönen bir kaya kristali taşır. Kazınmış üç yüzden biri baskı konumuna getirilebilir. Müze nesneyi Sultan II. Abdülhamid’e atfeder ve adının üç yüzde nestalik yazıyla farklı biçimlerde kazındığını belirtir. Üstteki küçük halkayı, mührün zincirle takılmış olabileceğine işaret sayar. Yuva ve halka ortak olsa da her yüz ayrı bir iz bırakabilir. Harf biçimlerini tanımak için Arap hat yazısı türleri rehberine bakabilirsiniz.

Kil ve kâğıt neleri korur?

Kilden yapılmış bir mühür baskısının kendine ait biçimi ve kalınlığı vardır. Ön yüz aktarılan desenin bir bölümünü, kenar ve arka yüz de deseni alan malzemeye ilişkin ipuçlarını koruyabilir. Kâğıttaki iz, belirli bir düzeni olan sayfanın parçasıdır. Kenardaki baskıyı yakın notlar, metnin ilk ya da son satırları ve aynı sayfadaki diğer işaretlerle birlikte inceleyebilirsiniz. Ayrıntının büyütülmesi deseni belirginleştirir. Sayfanın bütünü ise baskının nerede durduğunu gösterir.

Ashmolean’daki EAX.3463, damgalanmış ve pişirilmiş kilden yapılmış bir Mısır mühür baskısıdır. Müze 8. veya 9. yüzyıla tarihler. Yaklaşık 1,5 santimetre genişliğinde, daireye yakın oval biçimli ve arkası bombelidir. Katalog, ortadaki yıldızı çevreleyen kûfî yazıyı tarif eder ve okunuşunun belirsiz olduğunu açıkça bildirir. Yazı çözülemediğinde de yıldızı tarif etmek mümkündür. Kayıt baskıyı ve izini alan malzemeyi tanıtır. Ona bağlı başka bir parçanın günümüze ulaştığına dair bilgi vermez.

Kâğıt üzerindeki mürekkep farklı bir iz bırakır. Açık ve koyu bölgeleri tarif edebilir, çizgilerin nerede net, silik ya da kesintili olduğunu yazabilirsiniz. Sayısal görüntüdeki renk ışığa, yüzeye ve baskının korunma durumuna göre değişebilir. Mürekkebin içeriğini belirlemek için ek kanıt gerekir. Kataloglarda görülen rengin tanımlanmış malzemeden nasıl ayrıldığını görmek için İslam yazmalarında mürekkep rehberini inceleyebilirsiniz.

Bir tarih hangi olaya aittir?

Ashmolean, sabit saplı pirinç kalıbı tabandaki kazımaya göre hicrî 1331, yani miladi 1912–1913 olarak tarihler. Ayrıca nesneye bağlı eski bir etikette Haziran 1916’da satın alındığının yazdığını aktarır. İlk tarih tabandaki desenden gelir. İkinci tarih nesnenin daha sonraki geçmişine aittir. Eski etiket mührü Bodrum yakınlarındaki bir sahil güvenlik görevlisiyle de ilişkilendirir. Müze bu bağlantıyı etiketin verdiği bilgi olarak sunar.

British Museum’un İslam Galerisi kaydına göre 1878,1220.10 numaralı mühür karnelyandan yapılmıştır ve 2,60 × 3,00 santimetre ölçülerindedir. Müze onu 1878’de koleksiyona almıştır. Kamuya açık kayıtta yapım tarihi yoktur. Bu nesneyi Ashmolean’daki tarihli kalıpla birlikte not ederken her tarihin hangi alandan geldiğini yazın. “1878’de koleksiyona alındı” ve “yüzüne hicrî 1331 kazınmış” iki ayrı bilgi verir. Belirli bir baskının ne zaman yapıldığını saptamak için başka bir kayıt gerekir.

Tarih, baskıya aktarılan desenin bir parçası da olabilir. Yazmanın ne zaman kopyalandığı ise sonda yer alan ketebe kaydı gibi başka bir yerden öğrenilebilir. Sayfayı tarif ederken iki tarihin kaynağını ayrı tutun. Katalog takvim dönüşümü veriyorsa bunu özgün takvimdeki tarihin yanına ekleyin. “Muhtemelen” veya “yaklaşık” gibi sözcükleri hangi olayı niteliyorlarsa onunla birlikte kullanın.

Bir baskı yazmanın geçmişini izlemeye nasıl yardım eder?

Evyn Kropf, Michigan Üniversitesi Kütüphanesi için yaptığı araştırmada iki Farsça yazmadaki kanıtları karşılaştırır. Michigan’daki Isl. Ms. 350’nin ketebe kaydı, nüshanın Şîr Ceng Bahâdır’ın emriyle Delhi’de hicrî 1156’da, yaklaşık Şubat 1744’te tamamlandığını belirtir. Fransa Ulusal Kütüphanesindeki başka bir yazmanın, Suppl. pers. 288’in birinci varağının ön yüzünde envanter notunun yanında mühür baskısı vardır. Kropf bu baskıda Muizzüddevle Şîr Ceng Bahâdır adını ve miladi 1758–1759’a karşılık gelen hicrî 1172 tarihini okur.

Tarihlerin ve bağlamın uyuşması, Fransa’daki baskıda adı geçen kişiyi Michigan ketebe kaydındaki sipariş sahibiyle ilişkilendirmeyi sağlar. Bu tanımlama iki ayrı kayda dayanır. Michigan’da kanıt ketebe kaydıdır. Fransa’daki yazmada ise baskı ve yanındaki nottur. Araştırma, Şîr Ceng’in daha ayrıntılı biyografik kimliğine ilişkin tanımlamayı da olası görür. İz için hangi kalıbın kullanıldığını ve yazmaların her seferinde nasıl el değiştirdiğini belirlemek için başka kaynak gerekir.

Bir baskıdan söz ederken yazmanın yer numarasını ve varak konumunu birlikte kaydedin. Yalnızca baskıyı gösteren kırpılmış görüntü harfleri okumaya yardım eder. Varak numarası başka bir okurun tüm sayfayı bulmasını sağlar. Benzer bir ad başka bir ciltte geçiyorsa ya da yayın farklı okuma önerileri veriyorsa çevredeki kayıtlar özellikle önemlidir. Bir kitabın geçmişini izlemeye yarayan başka yöntemler için İslam yazmalarının kaynak ve sahiplik geçmişi rehberine bakabilirsiniz.

Ad, yazı türü ve arma neyi gösterir?

Katalog bir ad veriyorsa tam olarak neyin tanımlandığına bakın. Okuma, kazınmış yüzde veya baskıda görülen harfleri belirler. Bir nesneyi ya da izi tarihî bir kişiye atfetmek ek kanıt gerektirir. Aracı belirli bir zamanda kimin tuttuğu veya kullandığı ise ayrı bir sorudur. Uzman, harflerin biçiminden okumayı destekleyebilir. Belgenin çevresindeki metin işareti açıklamaya, edinim ve kullanım kayıtları da nesnenin geçmişini aydınlatmaya yardımcı olabilir.

Met, lapis lazuli üzerindeki adı verir ve tarih ile yapım yeri konusundaki çekinceleri korur. Ashmolean’daki Mısır kil baskısında yazı türü ve desen tanınabilir. Yazının okunması ise kesin değildir. Michigan örneği, tarihli baskının kopyalama emrini belgeleyen ayrı bir kayıtla birlikte okununca bir adın tarihsel bağlam kazanmasını gösterir. Kısa bir fotoğraf açıklamasında her nesnenin kanıt düzeyi korunabilir ve sahiplik ancak kayıtlar desteklediğinde belirtilebilir.

Bir desenin kendi adı da olabilir. Osmanlı tuğrası hükümdarın hatla biçimlendirilmiş alametidir. Katalog bir belgedeki tuğrayı tanıdığında desenin ne olduğunu belirlemiş olur. Malzeme ve yapım tekniğine ilişkin açıklama tuğranın belgeye nasıl aktarıldığını anlamaya yardım eder. Aynı şekilde nestalik adını kullanmak harf biçimini tanımlar. Okuma, hangi sözcüklerin yazıldığını ortaya koyar. Alametin kendisine odaklanan belgeler için Osmanlı tuğrası rehberine bakabilirsiniz.

İki katalog görseli nasıl karşılaştırılır?

Harfleri büyütmeden önce nesnenin veya sayfanın tamamına bakın. Müzenin veya kütüphanenin adını, nesne numarasını veya yazmanın yer numarasını, malzemeyi ve ölçüleri kaydedin. Görselin kalıp, baskı, sonradan alınmış bir döküm ya da okunmak için ters çevrilmiş bir fotoğraf olup olmadığını belirtin. Kalıbın birden çok yüzü varsa fotoğraf numarası veya açıklamasıyla hangi yüze baktığınızı gösterin. Karşılaştırmak için görüntüyü döndürdüyseniz ya da aynaladıysanız bunu da kaydedin.

İki görüntüde de bulabileceğiniz ayrıntıları kullanın. Dış çerçeve ve asimetrik bir süs, harf biçimlerini ve aralıkları karşılaştırmadan önce yönü belirlemenize yardım eder. Tek tek çizgiler kadar harflerle çerçeve arasındaki ilişkiye de bakın. Baskının bir köşesi eksikse bu durum yüzeyin koşullarından veya düzensiz temastan kaynaklanabilir. Benzer adlar farklı çerçeveler içinde görülebilir. Görsel uyum, ölçüler ve katalog kayıtları da örtüştüğünde daha güçlüdür.

Açıklamanızı gözlemlerin ve kayıtların desteklediği kadar dar tutun. Ayrı duran bir nesne için oyma taş olduğunu, katalogda nasıl okunduğunu ve ilk yuvasının bilinmediğini yazabilirsiniz. Yazmadaki bir baskı için varak, kütüphanenin verdiği tarih ve kenar notu kaydedilebilir. Archives and Records Association kılavuzu, asıl belge duruyorsa baskının tarifinin neden belgenin tümünün görüntüsüyle birlikte kaydedildiğini açıklar. Bu bilgiler sonraki okurların yorumu denetlemesine yardım eder.

Müze ve arşiv kaynakları