Tarihî kıble göstergelerinde pusula ve güneş saati nasıl kullanılırdı?

Tarihî kıble göstergesi, coğrafi bilgiyi ve yön bulmak için kullanılan bir referansı taşınabilir bir alette bir araya getiriyordu. Kıble, Müslümanların namazda yöneldiği Mekke’deki Kâbe’nin yönüdür. Günümüze ulaşan birçok örnekte pusula iğnesi kuzey-güney doğrultusunu veriyordu. Şehir adları, kazınmış çizgiler veya tablolar da belirli yerlerden kıble yönü hakkında bilgi sunuyordu. Bazı aletlerin üzerinde, gölgenin yerinden saati gösteren bir güneş saati de vardı.

Bir kutudaki parçaları tanımak için önce her parçanın hangi bilgiyi verdiğini sorun. Manyetik iğne pusulanındır. Yer adları bir tabloya, çizime veya bölgesel dilimlere ait olabilir. Gölge düşüren parça, yani gnomon, güneş saatinin parçasıdır. Oxford Bilim Tarihi Müzesi’nin namaz sergisi, tablolu pirinç aletler ile laklı bir ahşap örneği yan yana gösterir. Kıble yönünün bir yapıda nasıl gösterildiğini anlamak için cami mimarisi sözlüğündeki kıble duvarı ve mihrap maddelerine bakabilirsiniz.

Pusula iğnesi hangi bilgiyi veriyordu?

İğne, alet için bir referans doğrultusu verir. Ortadaki mili, küçük yuvayı ve ana yönlerin işaretlerini arayın. İğne ile işaretler aynı okumanın parçalarıdır. Yönelinen yerle ilgili bilgi, bunlara eşlik eden coğrafi veriden gelir. Kutuda hem manyetik iğne hem kazınmış bir çizgi varsa ikisinin görevini ayrı düşünmek gerekir. İğne aletin yönelimini gösterir. Çizgi, belirli bir yerin yönünü belirtebilir veya başka bir ölçeğin parçası olabilir.

Oxford’da 53791 numaralı kıble göstergesi, 18. yüzyıla tarihlenir ve muhtemelen İran işi olarak kaydedilir. Pusulanın üzerindeki levhada ana yön adları ve dereceler vardır. Dipte kazınmış çizgiler, güneyi ve aralarında Medine’nin de bulunduğu yerlerle ilişkili doğrultuları gösterir. Fotoğrafta iki yüzey birbirine karışabilir. Kutunun içine bakan bir görüntü dipteki çizgilerin yerini belirlemeye yardım eder. Levhanın yakın çekiminde ise derece işaretleri seçilir. Fotoğrafları katalogla birlikte incelemek, her yazının hangi yüzeye ait olduğunu anlamayı sağlar.

Referans yönü ile gidilmek istenen doğrultu arasındaki fark, telefon pusulasındaki yön hatalarını incelerken de önemlidir. Tarihî örneklerde bu farkı aletin üzerinde görebilirsiniz. Bir küçük kutuda iğne, coğrafi tablo ve güneş saatinin ölçeği ayrı yüzeylerde yer alabilir.

Görüntüyü okurken önce iğnenin çevresinde ne yazdığına, sonra çizginin hangi yüzeyde bulunduğuna bakın. Örneğin fotoğraf levhanın üzerindeki derece çizgilerini açıkça gösterirken dipteki bir yer adını göstermeyebilir. Böyle bir durumda, kutunun içi ile levhanın aynı görüntüde seçilebildiği başka bir açı bulmak ya da kaydı okumak yerinde olur. Böylece gördüğünüz dereceyi belirli bir şehrin adıyla kanıt olmadan birleştirmezsiniz.

Yapımcı yer bilgilerini küçük kutuya nasıl sığdırıyordu?

Bazı aletlerde yer adlarıyla sayısal ya da yönle ilgili bilgileri yan yana veren bir coğrafya listesi vardır. Royal Museums Greenwich koleksiyonundaki pirinç AST0443 göstergesinin kapağı menteşelidir ve pusula gövdeye yerleştirilmiştir. Katalog, kutunun çevresine 151 yerin adının kazındığını bildirir. Boylam, enlem ve yönle ilgili ek değerler için alanlar vardır. Pusula yuvasının üzerinde cam, içinde ise mavileştirilmiş çelik bir iğne bulunur. İğnenin kuzey ucunu açık bir halka gösterir. Pusulanın çevresindeki ölçek, harflere sayı değeri veren ebced rakamlarıyla işaretlenmiştir.

Kayıtları karşılaştırırken listenin nerede devam ettiğine bakın. Tam karşıdan çekilmiş fotoğrafta pusulayı ve birkaç yazıyı görebilirsiniz. Yan yüz ya da kapak başka kayıtlar taşıyabilir. Önce menteşeyi bulun, sonra hangi yüzeylerin göründüğünü belirleyin. Bu sıra, çapı yalnızca 75 milimetre olan pirinç kutuya bu kadar bilginin nasıl yerleştirildiğini anlamaya yardım eder. Greenwich eseri 18. yüzyıla tarihler. Yapımcısı kayıtta bilinmiyor.

Yer bilgisi, dilimler hâlinde de düzenlenebilir. Bir dilimde birkaç adın yan yana bulunması, her yer için ayrı bir sayı verilen bir listeden farklı olarak bir bölgeyi birlikte gösterir. British Museum ve Greenwich örneklerini karşılaştırırken bu ayrım önemlidir. Günümüzde kıble doğrultusunun nasıl hesaplandığına ilişkin yazı, modern bir açının daha belirli bir coğrafi soruya nasıl yanıt verdiğini gösterir.

Dilimlerin bulunduğu bir fotoğrafta önce adların aynı sınırlar içinde mi kaldığına bakın. Tek tek değerleri gösteren bir listede ise bir adın karşısındaki satırları izleyin. Bu iki düzeni kendi biçimlerine göre tarif edince 151 yer adı kaydını, başka bir alette sayılan bölgesel dilimlerle karıştırmak daha güç olur.

Güneş saati aynı kutuya nasıl yerleştirilmişti?

Güneş saati, bir gölgenin çizgilere göre konumundan okunur. Gölgeyi düşüren parçaya gnomon denir. Taşınabilir bir alette bu parça, bir pim, katlanan üçgen bir parça veya bir desteğin tuttuğu ip olabilir. Katalogdaki pim ve katlanabilir gölge parçası görünüşte ayrı olsa da benzer bir görevi yerine getirebilir. Bir fotoğrafta bu parçayı tanımadan önce saat çizgilerinin ona göre nerede olduğunu belirleyin.

Greenwich’teki AST0443, manyetik pusulanın yanında katlanan üçgen bir gölge parçası taşır. Science Museum Group’un 1986-1387 numaralı örneğinde yatay güneş saati ve gölge düşüren bir pim vardır. Kayda göre, 0° enlem için tasarlanmıştır ve Babil saatlerini gösteren bir ölçeği vardır. Oxford’un Ticaret ve Seyahat sergisinde 43645 numaralı örnek, kıble göstergesiyle yatay pimli güneş saatini birleştirir. Bu 19. yüzyıl aletinde imza yoktur ve İran işi olabileceği belirtilir. Bir güneş saati kaydı, enlemi, gölge parçasının biçimini ve saatlerin hangi kurala göre bölündüğünü verdiğinde daha çok bilgi sağlar.

Bir kutuda iki tür iğne benzeri parça gördüğünüzü düşünün. Pusula iğnesinin ekseni ve çevresindeki yön adları onun hangi okumaya ait olduğunu gösterir. Sabit bir pimin yakınındaki saat çizgileri ise gölgeyi nerede arayacağınızı anlatır. Fotoğraftaki biçim kadar parçanın çevresindeki işaretler de onu tanımaya yardım eder.

İstanbul enlemi için yapılmış fildişi alet

British Museum’un 1921,0625.1 numaralı pusulası, güneş saati ve kıble göstergesi eni yaklaşık 11 santimetre olan bir fildişi kutudur. Katalog eseri hicrî 990, miladî 1582–83’e tarihler. Edinim veya buluntu yeri alanında Kahire’yi kaydeder. İstanbul’un enlemi olan yaklaşık 41° kuzeyi ise tasarım enlemi olarak verir. Bu iki alan, aletle ilgili farklı soruları yanıtlar. Güneş saatinin tasarım enlemi, gölge düşüren ipin geometrisine ve alet üzerindeki işaretlere dayanır. Kahire kaydı, eşyanın geçmişine ilişkin ayrı bir bilgidir.

Açık kutuda üç bölüme bakın. Ortada Kâbe’nin şematik bir tasviri, kendi yuvasında da bir pusula vardır. Dış halka, şehirleri ve bölgeleri 72 dilime ayırır. İstanbul adı kırmızıyla yazılmıştır. Müze, grupları yaklaşık bölgesel doğrultular olarak yorumlar. Alette ayrıca yatay bir güneş saati ve öğleden sonraki bir namaz vaktini gösteren kırmızı, yelken biçimli bir kadran vardır. Katlanır metal destek, her iki kadran için gölge düşüren ipi tutuyordu. Kırmızı kadranda gündüzün on iki parçaya ayrıldığı tarihî bir saat düzeni kullanılır. Her parçanın süresi mevsime göre değişir.

İki kadranı birlikte incelemek için önce metal desteğin yerini, sonra gölgenin karşılaşacağı çizgileri bulun. Dış halkadaki yer adlarını ayrı bir satırda tarif etmek de işe yarar. Bu adlar yön bilgisini düzenler. Kadranların çizgileri ve ip ise zaman okumasının nasıl yapılacağını anlatır.

Aşınma, eksik parçalar ve belirsiz yazılar ne gösteriyor?

Bazı ayrıntılar belirsizdir. Pusulanın yakınındaki kimi yazılar tanımlanamamıştır. Bir başka halkadaki işaretler aşınmıştır ve müzenin açıklaması ihtiyatlıdır. Katalogda camın ve iğnenin özgün göründüğü belirtilir. Eşyayı tarif eden notta gözlenen özellikleri, küratörün yorumunu ve parçaların korunma durumunu ayrı ayrı yazın. Böylece silik bir ölçeğe kesin bir görev yüklemeden neden incelendiğini anlatabilirsiniz.

Eşya kapalıyken çekilmiş fotoğraflarda korunma durumu önem taşır. Fildişi örneğin çıkarılabilen kapağında sekiz yapraklı altın bir çiçek vardır. Müze, çiçeğin ortasında bir kakmanın eksik olabileceğini ve fildişinde küçük kırıklar bulunduğunu kaydeder. Bu gözlemler kutuya aittir. İçini okurken iğnenin, camın, desteğin ve çizgilerin okunabilirliğinin durumu önemlidir. Dış ve iç görüntüleri karşılaştırırken ikisinin de aynı katalog kaydına ait olduğunu envanter numarasıyla doğrulayın.

Aynı fikir usturlapta nerede karşımıza çıkar?

Coğrafi bilgiler başka işlevleri olan aletlere de kazınmıştır. Oxford’daki 51459 numaralı Kuzey Afrika usturlabını Muhammed bin Ahmed el-Battûtî 1733–34’te yapmıştır. Müze, şehirler için kıble bilgisini veren coğrafya tablolarını ve Fes’te bir camiye vakfedildiğini bildiren yazıyı tarif eder. Yazının söylediği ile aleti kimin kullanmış olabileceğine dair müzenin yorumu ayrı bilgilerdir. Bunlardan biri eşyanın hangi bağlama girdiğini, diğeri olası kullanımını araştırmaya yardım eder.

Usturlaptaki ve pusula kutusundaki yer tabloları benzer türden bilgi saklayabilir. Tabloyu taşıyan yüzeyleri ve yanlarındaki parçaları karşılaştırın. Kutuda manyetik iğne veya gölge düşüren parça bulunabilir. Usturlapta gövde, şebeke, levhalar ve alidadı anlatan rehberdeki parçalar gök cisimleriyle ilgili okumaları destekler. Oxford’un sergisi, namaz çizgileri veya yer listeleri bulunan başka usturlaplara da dikkat çeker. Bu benzerlikler, kayıt başlığının yanında alet üzerindeki yazıların da okunmasını gerekli kılar.

Kıble göstergesinin müze fotoğrafı nasıl okunur?

Önce aletin genel biçimine ve fotoğrafın açısına bakın. Kapak çıkarılmış mı, menteşeden açılmış mı, yoksa kapalı mı? Görünüyorsa pusula yuvasını bulun. Gölge düşüren parçayı arayın ve kazınmış çizgilerin ona göre konumunu takip edin. Sonra şehir adlarına ve sayılara geçin. Kapağa yazılmış liste ile çeperdeki dilimler, bilgiyi farklı biçimde düzenler. Fotoğraf yalnızca bir yüzü gösteriyorsa katalog kaydında öteki yüzler için verilen açıklamaları okuyun.

Örnekleri karşılaştırmadan önce envanter numarasını yazın. Sonra malzemeyi, katalogdaki tarihi, varsa yapımcı veya yer atfını ekleyin. Kurumun kullandığı soru işaretlerini koruyun. Bir tarihin yazıttan geldiğini, eşyanın koleksiyona giriş tarihinden ayrı belirtin. Güneş saatinin enlemini de kadranla ilgili ayrıntıların yanına yazın. Eşyanın bulunduğu, edinildiği veya yapıldığı yer bu bilgiden tek başına çıkmaz. Bu kısa notlar, iki aletin karşılaştırmasını başkalarının da doğrulayabileceği hâle getirir.

Örneğin 1921,0625.1 numaralı kutu için envanter numarasının yanına üç ayrı bilgi yazabilirsiniz. İlk satıra 1582–83 tarihini, ikinciye Kahire kaydını, üçüncüye İstanbul için verilen yaklaşık 41° kuzey tasarım enlemini koyun. Bu düzen, başka bir örneğin tarihini veya enlemini karşılaştırırken aynı tür bilgiyi yan yana getirmenizi sağlar.

Müze kayıtları ve karşılaştırılacak aletler

• Oxford Bilim Tarihi Müzesi’nin namaz sergisi yer tablolarını, kadran düzenlerini ve kullanımları bir arada gösterir.
• Oxford, 53791 numaralı gösterge levhadaki ana yönleri, dereceleri ve kutudaki ayrı çizgileri kaydeder.
• Royal Museums Greenwich, AST0443 pirinç kutuyu, 151 yeri, manyetik iğneyi ve katlanır gölge parçasını belgeler.
• Science Museum Group, 1986-1387 gölge pimini, 0° enlemi ve saat düzenini belirtir.
• Oxford, Ticaret ve Seyahat sergisi 43645 numaralı göstergeyi ve yatay güneş saatini tanımlar.
• British Museum, 1921,0625.1 fildişi kutuyu, İstanbul tasarım enlemini, bölgesel dilimleri ve iki güneş saatini belgeler.
• Oxford, 51459 numaralı usturlap kıble tablolarının yer aldığı başka bir alet türünü kaydeder.