Akika töreninin amacı nedir? Doğum, şükür ve paylaşma

Akika töreninin amacı nedir? Doğum, şükür ve paylaşma

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Akika, çocuğun doğumu için Allah’a şükür ifade eder. Yedinci günün, isim vermenin, gümüş sadakasının ve yiyecek paylaşımının kaynaklarını okuyun.

Akika, bir çocuğun doğumunu anan İslami bir uygulamadır. Amacı Allah’a çocuğun dünyaya gelişi için şükretmektir. Uygulamanın merkezinde yenidoğan adına sunulan bir kurban vardır. Et paylaşımı, sevinci akrabalarla, komşularla ve desteğe ihtiyacı olan ailelerle buluşturabilir. Aileler bazen doğum vesilesiyle düzenlenen buluşmaya da akika töreni der.

Sünnî hadis derlemeleri ve fıkıh açıklamaları, kurbanı, zamanı, ismi ve sadakayı farklı sorular üzerinden ele alır. Bir metinde Hz. Muhammed’den aktarılan bir söz okunur. Bir başkası belirli bir olaydan bahseder. Bir fakih ise bu haberlerin nasıl anlaşılacağını açıklar. Ailenin daveti de ziyaretin veya yemeğin nasıl olacağını anlatır. Bu kaynaklara ayrı ayrı bakıldığında iki ailenin aynı doğum geleneğini neden farklı biçimlerde yaşattığı anlaşılır.

Akika neden doğuma şükürle ilişkilendirilir?

Sahih-i Buhârî 5472 kaydında Selmân bin Âmir ed-Dabbî, bir erkek çocuğun doğumu vesilesiyle sunulan kurbanı konu alan bir söz aktarır. Aynı sayfada Hasan-ı Basrî’nin akika hakkındaki bir rivayeti kimden işittiğini soran başka bir konuşma bulunur. İlk metin uygulamayı doğumla ilişkilendirir. İkincisi aktarımın bir ayrıntısını kaydeder. Derlemedeki bölüm başlığında çocuktan eziyetin giderilmesi ele alınır. Bölüm başlığı, Buhârî’nin iki parçayı kitap içinde nereye yerleştirdiğini gösterir.

Aktarım hakkındaki konuşmada Semüre bin Cündeb’in adı geçer. Aynı kişinin ismi aşağıda yedinci günle ilgili kayıtta da görülecektir. Bu nedenle not alırken metinde kimin hangi sözü aktardığını işaretlemek yararlıdır. Selmân’ın aktardığı söz ile Hasan-ı Basrî’ye sorulan soru aynı sayfada okunabilir. Kaynakta kitabın adı ile hadis numarasını bir arada kullanmak, benzer başlıklar arasından tam olarak bu metni bulmayı sağlar.

Mısır Darü’l-İftâ kurumu, akika ve dağıtım hakkında Arapça fetvasında bu uygulamanın çocuğun doğumu için Allah’a şükür olduğunu söyler. Hukuki açıklamada akika kelimesi özellikle sunulan kurbanı ifade eder. Bir davetiyede ise aynı kelime, çocuğun tanıtılması, adının duyurulması veya evde bir araya gelinmesi gibi daha geniş bir anlam kazanabilir. Gündelik kullanım ile fıkıh metninin sözü hangi olay için kullandığı, cümleyi çevreleyen ayrıntılardan anlaşılır.

Ebû Dâvûd 2843 numaralı rivayette Büreyde, kendi topluluğunun İslam’dan önce doğum dolayısıyla uyguladığı âdeti hatırlar. Ardından İslam’ın gelişiyle bunun nasıl değiştiğini anlatır. Darü’l-İftâ uygulamanın tarihini ele alırken bu rivayete başvurur. Büreyde’nin anlatımı kendi çevresine ait bir tanıklıktır. Bu nedenle aynı bölgedeki farklı toplulukların tümünün aynı âdeti uyguladığı sonucuna varmadan, söz konusu topluluğa dair anlatılan iki dönemi karşılaştırmak mümkündür.

Kurbanı ve dinî hükmünü hangi kaynaklar anlatır?

Câmiu’t-Tirmizî 1516 Ümmü Kürz’ün akika hakkında sorduğu soruyu aktarır. Rivayette erkek çocuk için iki, kız çocuk için bir koyun geçer. Burada kullanılan Ebû Dâvûd 2841 aktarımında İbn Abbas, Hz. Muhammed’in torunları Hasan ve Hüseyin için birer koç sunduğunu bildirir. Biri soruya verilen cevabı, diğeri belirli iki kişi için yapılan uygulamayı anlatır. Sonraki hukuk tartışmalarında yaygın tavsiye ile yeterli görülen sayı bu ve benzeri metinler üzerinden ele alınır.

Mâlik’in el-Muvatta’ında, 26. kitap 7. kayıtta, Mâlik kendi çevrelerinde kız ve erkek çocuk için birer koyunun esas alındığını söyler. Akikayı yapılması arzu edilen bir uygulama olarak niteler. Aile halkının etten yemesini ve bir kısmını sadaka vermesini de anlatır. Darü’l-İftâ ise yukarıdaki görüşünde akikayı sünnet-i müekkede olarak nitelendirir. Kurumun görüşünde her iki durumda da bir koyun yeterlidir. Erkek çocuk için iki koyun daha uygun görülür. Bu son cümleler kurumun kendi fetvasındaki değerlendirmeye aittir.

Farklı sayılar bildiren iki yazıyla karşılaşıldığında önce her birinin kaynak bilgisine bakılabilir. Bir başlık, doğrudan Ümmü Kürz’ün sorusuna aktarılan cevabı özetliyor olabilir. Başka bir başlık, hangi sayının yeterli görüldüğünü açıklayan kurumun görüşünü aktarır. Hadis metnini ve aktarımını okumaya ilişkin yazı rivayetin sözünü, isimleri ve numarayı bulmayı gösterir. Böylece her sayı, tek başına bir kural gibi kalmadan söylendiği bağlama döner.

Yedinci gün nereden geliyor?

Yedinci günün kaynağı Semüre’den aktarılan Câmiu’t-Tirmizî 1522 numaralı rivayettir. Rivayet o gün sunulan akikanın yanı sıra çocuğa isim verilmesinden ve saçının tıraş edilmesinden söz eder. Üç ayrıntının aynı kayıt içinde görünmesi, daha sonraki kitapların bunları neden birlikte ele aldığını anlamaya yardım eder. Başka bir metin yedinci günü anıyorsa, bu rivayeti açıkça kullanıp kullanmadığına bakarak hangi ayrıntıyı temellendirdiği görülebilir.

Malezya Federal Bölgeler Müftülüğü daha erken bir gün üzerine verdiği cevapta yedinci günü tercih edilen zaman olarak açıklar. Doğumdan sonra bundan önce veya sonra akika yapılabileceğini söyleyen bir Şâfiî görüşüne atıf yapar. Mısır Darü’l-İftâ kurumunun İngilizce akika açıklaması da doğumdan sonra yapılmasına yer verir ve bazı günleri tavsiye eder. Kurumların soru ve cevabını yan yana okumak görüşün hangi duruma verildiğini gösterir. Bu açıklamalardan birini naklederken kurumun adı ile açıklamanın konusunu birlikte belirtin.

Aile içinde “Akika ne zaman?” sorusu sunulan kurbanı da davetlilerin buluşmasını da ifade edebilir. Semüre’nin rivayeti, uygulamada yedinci günün anılmasına kaynaklık eder. Davet ise akrabaların ne zaman bir araya gelmesinin planlandığını söyler. Yemek ile sununun tarihleri aile tarafından farklı biçimde düzenlenebileceğinden, bir davetiyeyi okumak tek başına diğer olayın zamanını belirlemez.

İsim ve gümüş sadakası hangi kayıtlarda anlatılır?

Semüre’nin rivayeti yedinci günden söz ederken isim vermeyi de anmaktadır. Sahih-i Müslim 2315 başka bir örnek aktarır. Enes’in rivayetine göre Hz. Muhammed, o gece doğan bir oğluna İbrahim adını verdiğini söylemiştir. İki kayıt, isim vermenin kaynaklarda hangi olaylarla birlikte anlatıldığını gösterir. Bir aile ise çocuğun adını daha önce seçip misafirlerine buluşma sırasında duyurabilir. Böyle bir durumda duyurunun tarihi ile adın seçildiği an ayrı bilgilerdir.

Mâlik’in el-Muvatta’ında, 26. kitap 2. kayıtta, Fâtıma’nın çocuklarının saçının ağırlığına karşılık gelen miktarda gümüşü sadaka verdiği anlatılır. Metinde Hasan, Hüseyin, Zeyneb ve Ümmü Külsûm’un adları geçer. Câmiu’t-Tirmizî 1519 da Hasan’la ilgili bir gümüş sadakasından bahseder. Tirmizî aynı kaydın Arapça metninde isnadın kesintisiz olmadığını belirtir. Bu ayrıntı yalnızca ilgili aktarım hakkında verilen açıklamanın bir parçasıdır.

Bu iki kayıt farklı biçimdedir. Mâlik’te Fâtıma’nın birden fazla çocuğuyla ilgili bir davranışı aktarılır. Tirmizî’de anlatım Hasan’ı konu alır ve derleyicinin aktarım zinciriyle ilgili notu görülür. Her iki kaynakta da gümüş, verilen malı anlatır. Ağırlık ise çocukların saçıyla ilişkilidir. Kurban etinin paylaşılması başka bir yoldan insanlara ulaşır. Zekât ve sadaka arasındaki ilişkiyi açıklayan yazı, sadaka olarak anılan gönüllü yardımın zorunlu bir bağışla aynı ad altında karışmasını önlemek için terimlerin kullanımını açıklar.

Yemek veya et kimlerle paylaşılır?

Mâlik’in metni, ailece yemekten ve bir kısmı sadaka olarak vermekten söz eder. Darü’l-İftâ, et dağıtımına ilişkin görüşünde ev halkının yemesine, akrabaların ve komşuların ağırlanmasına ve ihtiyaç sahiplerine pay verilmesine yer verir. Pişmiş ya da pişmemiş payların ikisini de dağıtım yolu olarak ele alır. Bu açıklama, etin yalnızca davet edilen kişilerin önüne yemek olarak konması dışında başka kimlere ulaşabileceğini gösterir.

Fetva daha eski âlimlerden açıklamalar da aktarır. Hanbelî fakihi Merdâvî’nin görüşünde üçte bir ev halkı, üçte bir hediye ve üçte bir sadaka için ayırmak mezhepte tavsiye edilen bir paylaşımdır. Ev halkının bundan daha fazla yemesi de mümkündür. Mâlikî fakihi Haraşî, ev halkının, komşuların ve farklı imkânlara sahip kişilerin ikramdan yiyebileceğini anlatır. Bir yerde üç eşit pay gösteren tabloyla karşılaşırsanız, tavsiyenin hangi fakihin anlatımına dayandığını ve o anlatımdaki esnekliği yanında okuyabilirsiniz.

Evde yemek verilmesi aile bireylerini bir araya getirebilir. Komşuya bir porsiyon götürülmesi veya gıdanın ihtiyacı olan bir haneye ulaşması, evde bulunmayan insanların da vesileden yararlanmasını sağlar. Kimin sofraya oturduğu ile kime ikram ulaştığı farklı sorulardır. Dağıtımı konu alan açıklamalar ikinci sorunun neden akikanın toplumsal anlamı içinde yer tuttuğunu gösterir.

İki görüşü bir ders notunda karşılaştıran biri, aynı fetvadaki iki ayrı alıntıyı yan yana yazabilir. Merdâvî’nin açıklamasında payların kullanım alanları ve ailenin payını artırabilmesi önemlidir. Haraşî’nin açıklamasında ikramın ulaşabileceği insanlar öne çıkar. Böyle bir karşılaştırmada pay oranı hakkında kullanılan cümleyi bütün ailelerin uygulamak zorunda olduğu bir taksimat gibi sunmadan, hangi görüşte ve hangi anlamda geçtiğini göstermek mümkün olur.

Akika daveti neyi ifade edebilir?

Mısır’da Darü’l-İftâ’nın subuʿ adı verilen kutlamayla ilgili görüşü, misafirlere ve çocuklara tatlı veya hediye verme âdetini ele alır. Kurum bunu şükrü gösteren, mutluluğu paylaşan ve akrabalık bağlarını destekleyen toplumsal bir âdet olarak açıklar. Aynı görüş ayrıca akika kurbanını ele alır. Dolayısıyla bir aile, tek bir doğuma ilişkin konuşmada hem subuʿ hem akika adını kullanabilir. Sözü edilen bölümden hangi olayın kastedildiği anlaşılır.

Başka bir davette doğum ve yemek için yalnızca akika sözü yazılabilir. Bir aile büyük buluşma düzenlemeden doğumu duyurabilir ve yemek paylaşabilir. Davette kısa ziyaret, yemek veya çocuğun isminin duyurulması üzerine hangi bilginin yer aldığına bakılabilir. Görüşme günü davetten öğrenilir. Dini uygulamayla doğumun bağı içinse hadisler ve bunları açıklayan görüşler kullanılır.

Subuʿ örneğinin kaynağı, Mısır’daki davetlerde kullanılan tatlılar ve hediyeler hakkındaki soruya verilmiş bir cevaptır. Bu ayrıntılar anlatılırken ülkenin ve özel âdetin adını birlikte vermek, başka ailelerin kutlamalarını tarif ederken daha anlaşılır bir karşılaştırma sağlar.

Yardım programı aynı vesileyi nasıl değerlendirir?

Islamic Relief Worldwide’ın akika programı, bağışçılar adına ihtiyacı olan hanelere et dağıtıldığını anlatır. Islamic Relief Bangladesh’in 2024 yıllık raporunda akika bu şekilde sağlanan gıda yardımlarından biri olarak yer alır. Aynı raporda Kurban Bayramı dağıtımlarına ayrı bir paragraf ayrılır. Bu ayrım, belgenin belli bir kuruluşun iki faaliyeti nasıl tanımladığını açıkça görmeyi sağlar. Akika bölümünde örneğin yaşlılar ve yerinden edilen insanlar alıcı grupları arasında anılır.

Akika bir çocuğun doğumunu anmaktadır. Kurban Bayramı bağlamında kurban ise iki bayramı açıklayan yazıda ele alınan bayram vesilesiyle ilişkilidir. İki programda da yiyecek dağıtılması mümkün olsa bile programın adının hangi vesileyi gösterdiği belgelerden okunabilir. Dağıtımın hangi hanelere ulaştığı ve programın nasıl yürütüldüğü için kurumun kendi açıklamasına ve faaliyet raporuna bakılır.

Bir hayır kuruluşu üzerinden paylaşmayı düşünenler kamuya açık kayıtlarda kuruluşun adını ve faaliyet belgelerini bulabilir. Bağış öncesi bir hayır kuruluşunu kontrol etme rehberi bunun için bakılabilecek sicil ve raporları açıklar. Bu tür belgeler bir ailenin bağışı ile başka bir haneye ulaşan yiyecek arasındaki ilişkiyi gösterir. Doğum vesilesiyle Allah’a şükür, bu paylaşımın etrafında şekillendiği dini amaç olarak kalır.