
Arabia przed islamem w świetle inskrypcji, osad i znalezisk handlowych
Poznaj Arabię od IV do VI wieku przez datowane inskrypcje, zaporę w Maribie, dom w Dadanie i naczynia z Fulajdżu w Omanie.
Przed islamem, między IV a VI wiekiem n.e., w Arabii istniały osady rolnicze, królestwa i społeczności utrzymujące kontakty przez pustynie i morza. Każde miejsce zostawiło inne ślady. Inskrypcja skalna w pobliżu Nadżranu jest wczesnym przykładem pisma arabskiego. Na terenie dzisiejszego Jemenu władca Abraha kazał wyryć obszerną inskrypcję w języku sabejskim przy zaporze w Maribie. Dom w Dadanie na północnym zachodzie Arabii świadczy o osadnictwie. W omańskim Fulajdżu wykładzina i pozostałości zawartości naczyń transportowych dają bezpośrednie informacje o wymianie.
Określenie „przedislamski” obejmuje cały czas przed pojawieniem się islamu w VII wieku. Tutaj mowa o późnej starożytności, przede wszystkim o wiekach od IV do VI. Dokładna data przeliczona z kalendarza inskrypcji i przedział wyznaczony na podstawie wykopalisk odpowiadają na różne pytania. Łącznie świadectwa te pokazują, co ludzie budowali, pisali, w co wierzyli i co przewozili. Pozwalają też zastanowić się, jakie dowody wspierają poszczególne wnioski.
Co datowana inskrypcja koło Nadżranu mówi o piśmie arabskim?
W Hima, na północ od Nadżranu na południu dzisiejszej Arabii Saudyjskiej, francusko-saudyjski zespół Christiana Juliena Robina, Alego Ibrahima al-Ghabbana i Sa’ida as-Sa’ida opublikował wczesne inskrypcje z okolic Nadżranu. Jeden napis skalny o oznaczeniu Ḥimā-South PalAr 1 podaje datę przeliczoną przez wydawców na 470 rok n.e. Świadczy on, że używano już pisma rozpoznawalnego jako wczesne pismo arabskie. Data dotyczy tego jednego napisu. Odmianami arabskiego posługiwano się wcześniej, a w dawniejszych pismach występowały litery o podobnych kształtach.
Pismo i język mają własne dzieje. W pracy o inskrypcji skalnej na północ od Ta’ifu Ahmad Al-Jallad i Hythem Sidky pokazują, jak rozpoznać wczesne pismo arabskie przez kształt liter i pisownię. Badają związek z nabatejskim pismem aramejskim, w tym etapy pośrednie, i opisują różnice między napisami z V i VI wieku. Inskrypcja z Rīʿ al-Zallālah nie ma daty. Można porównać ją z datowanymi przykładami bez przypisywania jej tego samego roku. Przewodnik po stylach kaligrafii arabskiej opisuje kroje stosowane później w rękopisach i na budowlach.
Co budowano i przechowywano w Dadanie?
W Wadi al-Kura, na terenie obecnej Al-Uli, archeolodzy z projektu Dadan badali znacznych rozmiarów budynek na południu stanowiska. Raport o późnoantycznym osadnictwie datuje jego użytkowanie od końca III lub początku IV wieku do początku VII wieku. Była to część wsi, która rozwinęła się po ustaniu aktywności na głównym wzgórzu osadniczym około połowy III wieku. Skupienie wykopalisk na wzgórzu pozostawiłoby późniejszą osadę niezauważoną. Miejsce prowadzenia badań w tej samej oazie wpływa na to, jaki fragment jej historii uda się odtworzyć.
O mieszkalnym przeznaczeniu budynku świadczą między innymi wewnętrzna studnia i ceramika pokazująca zmiany wyrobu oraz użytkowania naczyń. Autorzy widzą oznaki, że na wcześniejszych etapach mieszkali tu ludzie stosunkowo zamożni. Na powierzchni znaleziono fragment cienkościennej ceramiki z czerwoną angobą z Afryki Północnej. Według kształtu datuje się go na lata 325–420 n.e. Rozpoznanych wyrobów przywożonych z zewnątrz jest niewiele. Niektóre duże naczynia do przechowywania lub transportu pochodziły zapewne z północnego Hidżazu, być może z Tajmy. Badacze rozdzielają materiał z powierzchni i z wykopu. Odległe pochodzenie mówi o przemieszczeniu przedmiotu. Droga, jaką przebył, i skala wymiany wymagają innych danych.
Dom i studnia pokazują, że osiedlenie się w określonym miejscu zależało od zdobycia wody. Tekst o omańskich systemach nawadniania aflaj przedstawia inny przypadek, którego tematem jest rozdział wody przez kanały. To urządzenia różnych rodzajów, zbudowane w różnych miejscach i w różnych skalach.
Według zespołu budynek należał do wsi o powierzchni około hektara. Studnia i przedmioty oświetlają życie jednego gospodarstwa w kolejnych fazach. Kształt znalezionego obok budynku czerepu z Afryki służy do datowania jego wykonania. Warstwy domu pokazują natomiast czas aktywności na stanowisku. Są to dwa rodzaje dat. Zamiast tylko pytać, czy Dadan handlował z odległymi krainami, można ustalić, które przedmioty należą do danej fazy życia domu.
Co inskrypcje mówią o religii w Himjarze?
Na wyżynach dzisiejszego Jemenu królestwo Himjar pozostawiło napisy w języku sabejskim. Garb Bayt al-Ashwal 2 przypisuje Panu Nieba pomoc przy budowie pałacu zamówionego przez Malkikariba Juha’mina i jego synów. Przekład wydany przez Bibliotekę Posena podaje styczeń 384 roku n.e. To oficjalne świadectwo budowy królewskiej, które zawiera wezwanie do Boga. Zapis pokazuje, jak fundatorzy opisywali boską pomoc. Trudniej odtworzyć z tej formuły codzienną wiarę ludzi, którzy pałac budowali lub z niego korzystali.
Drugi tekst, Garb Bayt al-Ashwal 1, jest niedatowany. W studium judaizmu w Himjarze Christian Julien Robin wiąże go z wymienionym w inskrypcji współwładcą z okresu około 380–420 roku. Napis przywołuje Pana nieba i ziemi i wymienia Izrael. Robin rozpatruje też drobne grafito hebrajskie wyryte w środkowym monogramie. Pismo hebrajskie i wzmianka o Izraelu są wskazówkami związku z judaizmem. Czytane obok królewskiego wezwania, pokazują, ile może dodać nazwanie wspólnoty lub użycie drugiego języka w porównaniu z ogólnym zwrotem do jedynego Boga.
Inskrypcja zapory w Maribie łączy władzę i religię
Długi napis CIH 541 pochodzi z zapory w Maribie. Opowiada o wydarzeniach za panowania Abrahy, władcy związanego z obecnością Aksum w południowej Arabii, i jest zwykle datowany na 548 rok n.e. W otwarciu przywołuje Rahmanana, Mesjasza i Ducha Świętego. Chrześcijańską formułę zapisano po sabejsku, tak jak wcześniejsze inskrypcje o odmiennych sformułowaniach religijnych. Tekst wymienia Abrahę oraz opisuje prace przy zaporze i wydarzenia polityczne. Edycja z fotografią, transkrypcją i przekładem pokazuje układ długiego tekstu i miejsca niepewnego odczytu.
Wezwanie religijne i opis napraw znalazły się na tym samym pomniku. Zapora była niezbędna dla rolniczej osady, a jej naprawienie dawało władcy możliwość publicznego podkreślenia zasług. Napis przechowuje relację dworu oraz imiona ludzi, których chciano wymienić. Przekonania wszystkich mieszkańców i używane przez nich formuły religijne wykraczają poza to, co pozwala on ustalić. Porównanie z poprzednimi inskrypcjami pozwala zapytać o zleceniodawcę oraz słowa wskazujące na wyznanie. Pokwitowania i listy urzędowe z wczesnego okresu islamu z późniejszej epoki pozwalają odróżnić rolę publicznego pomnika od roli codziennego pisma.
Co o handlu mówią naczynia z omańskiego Fulajdżu?
Fulajdż leży na obszarze wybrzeża Al-Batina, w głębi lądu od omańskiego portu Suhar. Odnalezioną twierdzę zbudowano między początkiem V i połową VI wieku. Raport projektu brytyjsko-omańskiego objaśnia podstawy wiązania stanowiska z obecnością Sasanidów w późnym okresie ich panowania. Użytkowanie budynku trwało również we wczesnym okresie islamu. Warstwy ukazują czynności sprzed budowy, użytkowanie twierdzy i późniejsze ponowne zajęcie. Odkrycie przedmiotu w udokumentowanej warstwie daje dokładniejszą podstawę do datowania niż informacja, że znaleziono go w granicach stanowiska.
W badaniu piętnastu fragmentów naczyń transportowych z 2026 roku rozpatrzono kontekst próbek i przeanalizowano ich bitumiczne wyłożenie. Naukowcy wykryli dwie grupy składu, odpowiadające źródłom bitumu w różnych częściach południowo-zachodniego Iranu. W pięciu próbkach znaleziono wskaźniki związane z czerwonym winem. Jeden fragment należał do warstwy związanej z wczesnym użytkowaniem fortu. Inne pochodzą z warstw o szerszych granicach, w tym z okresu ponownego użytkowania na przełomie z epoką islamu. Wynik wyjaśnia, co przewożono w niektórych naczyniach i skąd pochodził materiał wyłożenia. Glina, wodoodporne pokrycie i zawartość mogły mieć różne źródła.
Kształt naczyń wskazuje na funkcję transportową. Ich pozostałości oraz skład łączą to miejsce z wymianą w Zatoce Perskiej i na Oceanie Indyjskim. Do ustalenia, jakim statkiem przewieziono dany dzban lub ile wina przewożono w ciągu roku, trzeba innych danych. Przewodnik po żegludze monsunowej w handlu na Oceanie Indyjskim mówi o wpływie wiatrów sezonowych na dalsze podróże. W Fulajdżu ślady ruchu w skali lokalnej odsłaniają pozostawione fragmenty.
Numer fragmentu pozwala sprawdzić zakres wyników. Fragment 3465, w którym stwierdzono wskaźniki wina, wiąże się z użytkowaniem twierdzy. Próbka 3459 należy do okresu ponownego użytkowania, który badacze określają szeroko od końca VI do końca VII wieku. Pozostałe dodatnie wyniki obejmują wcześniejszy fragment i odłamki, które przed ostatecznym złożeniem mogły zmienić miejsce. Pięć próbek ma więc różne konteksty. Dla wniosku o okresie przed islamem warstwa liczy się równie mocno jak analiza chemiczna.
Jak porównać rok na kamieniu z datowaniem z wykopalisk?
Najpierw ustal, co datujesz. Rok 470 z Hima wynika z przeliczenia daty w jednej inskrypcji. Najstarsza data domu w Dadanie to zakres dla początku użytkowania, wsparty przez materiał wykopaliskowy i jego kontekst. W Fulajdżu istotna jest pewność powiązania z warstwą, gdzie jedna forma naczynia mogła pozostawać w obiegu przez kilka etapów. W Maribie powstanie napisu, opisane wydarzenia i wcześniejsza historia zapory to osobne zagadnienia.
Przy twierdzeniu o religii zapytaj, jakiego pisarza, zleceniodawcę lub wspólnotę przedstawia źródło. Zapis pałacu lub zapory pokazuje zwykle to, co fundator chciał podać publicznie. Grafito może zachować to, co jedna osoba wyryła w skale. W wypadku twierdzenia o handlu sprawdź, czy opiera się na skorupie, wyniku laboratoryjnym czy opisie trasy. Przedmiot o pewnym pochodzeniu wskazuje na związek między regionami. Liczba przedmiotów i ich kontekst decydują, jakie dodatkowe wnioski można wyciągnąć.
Jeśli zestawiasz przykłady w notatkach, dopisz obok daty jej podstawę. Przy Hima będzie to przeliczenie kalendarza pojedynczego tekstu. Przy ceramice z Dadan będzie to porównanie formy, połączone z informacją o znalezisku powierzchniowym. Przy każdym numerze próbki z Fulajdżu będzie to jej miejsce w sekwencji warstw. Taki zapis zapobiega pomyleniu czasu wykonania, użytkowania i ostatecznego odłożenia przedmiotu.
Dokumenty i opracowania do dalszej lektury
- Publikacja inskrypcji z Nadżranu i edycja napisu z Rīʿ al-Zallālah dają datowane i niedatowane przykłady wczesnego pisma arabskiego.
- Raport z wykopalisk Dadanu podaje położenie wzgórza i późniejszej wsi oraz opisuje pochodzenie i miejsce znalezienia importów.
- Królewskie inskrypcje Himjaru, studium śladów judaizmu w królestwie i edycja CIH 541 pozwalają poznać zleceniodawców i formuły wezwań.
- Raport projektu w Fulajdżu i badanie bitumu i resztek zawartości naczyń przedstawiają datowanie i wyniki analiz.





