
Jak odczytywać matryce i odciski pieczęci islamskich
Rozpoznaj matrycę i odcisk, porównaj sygnety z pieczęciami z uchwytem i sprawdź, co imiona i daty na pieczęciach mówią o rękopisach.
Matryca pieczęci, nazywana też tłokiem pieczętnym, to narzędzie z wyrytym wzorem. Odcisk jest śladem, który pozostaje po przeniesieniu wzoru na papier, glinę lub wosk. Sygnet stanowi jeden ze sposobów osadzenia matrycy. Litery na powierzchni roboczej mogą być wyryte w lustrzanym odbiciu, aby w odcisku miały zwykły kierunek. Krótka nazwa „pieczęć” w katalogu muzeum może dotyczyć narzędzia lub śladu. Zacznij od sprawdzenia materiału, kształtu przedmiotu i ujęcia widocznego na fotografii.
Na kilku zabytkach można dostrzec różne wskazówki. Metropolitan Museum of Art ma sygnet z wyrytym lustrzanie imieniem. W Ashmolean Museum zachowały się egipski odcisk w glinie z trudnym do odczytania napisem przy krawędzi i mosiężna matryca z nieruchomym uchwytem. Badanie Biblioteki Uniwersytetu Michigan pokazuje, jak odcisk w rękopisie pomaga rozpoznać osobę, gdy to samo imię występuje w innych źródłach.
Dlaczego grawerunek może być lustrzanym odbiciem
Wyobraź sobie rysunek łodygi z liściem po jednej stronie. Jeżeli przy patrzeniu wprost na matrycę koniec liścia wskazuje w lewo, to na odcisku wskaże w prawo. Tak samo odwracają się położenie i kształt liter. Dlatego odczytanie imienia na dobrze zachowanej matrycy może sprawiać trudność. Muzeum może zamieścić zdjęcie powierzchni roboczej obok ilustracji pokazującej wzór w orientacji odcisku. Podpisy pozwalają ustalić, które ujęcie właśnie oglądasz.
Sygnet 41.160.280 w Met ma rzeźbiony lazuryt w oprawie. Obrączka jest ze srebra, które uformowano, pozłocono i ozdobiono czarną inkrustacją. Muzeum odczytuje na niebieskim kamieniu imię Hajji Muhammad ibn Mahmud i wyjaśnia, że wyryto je lustrzanie. Sygnet datuje przypuszczalnie na XVI wiek i wskazuje Azję Środkową lub Iran jako miejsce wykonania. Są to dwie możliwości podane w katalogu. Odczytanie imienia z kamienia nie rozstrzyga, w którym z tych miejsc wykonano przedmiot.
Na zdjęciu detalu poszukaj najpierw konturu kamienia, a następnie liter wewnątrz niego. Fotografia całego sygnetu pokazuje, jak kamień jest osadzony w obrączce. Zbliżenie oprawy pozwala prześledzić układ liter. Brzeg odcisku może być mniej wyraźny niż środek, jeżeli powierzchnia robocza nierówno stykała się z podłożem. Grupa liter może pozostać czytelna nawet w odcisku, którego obrys urywa się w jednym miejscu.
Sygnety, nieruchome uchwyty i obrotowe oprawy
Obrączka to część sygnetu okalająca palec. Oprawa może podtrzymywać powierzchnię roboczą lub sama ją stanowić. Nieruchomy uchwyt wznosi się ponad podstawą. Uchwyt i spód podstawy można oglądać oddzielnie. Te rozwiązania pozwalają docisnąć powierzchnię z grawerunkiem do innego materiału. Gdy kamień odłączy się od oprawy, mogą zachować się surowiec i rzeźbiona powierzchnia, choć jego pierwotne mocowanie pozostaje nieznane. Ujęcie z boku pokazuje, które elementy nadal się zachowały.
Zabytek EAX.3445 w Ashmolean Museum to grawerowany mosiężny tłok pieczętny. Ma owalną podstawę i niewielki nieruchomy uchwyt o ozdobnym kształcie. Katalog opisuje jeden wiersz pisma kursywnego z datą poniżej. Zarys uchwytu jest częścią sylwetki przedmiotu. Do porównania z odciskiem służą owalny spód i sam grawerunek. Na zdjęciu z góry uchwyt może zajmować dużą część kadru, podczas gdy mała powierzchnia z wzorem jest słabo widoczna.
Osmańska pieczęć M.2002.1.561 z końca XIX wieku w Muzeum Sztuki Hrabstwa Los Angeles ma inne mocowanie. W złotej oprawie znajduje się kryształ górski obracający się na osi, dzięki czemu można ustawić w pozycji roboczej jedną z trzech grawerowanych powierzchni. Muzeum wiąże przedmiot z sułtanem Abdülhamidem II i opisuje różne formy jego imienia w piśmie nastaʿliq na trzech powierzchniach. Małe uszko na górze interpretuje jako wskazówkę, że pieczęć prawdopodobnie noszono na łańcuszku. Każda powierzchnia może pozostawiać inny odcisk przy tej samej oprawie i uszku. Więcej o kształtach liter można przeczytać w przewodniku po stylach kaligrafii arabskiej.
Co zachowują glina i papier
Gliniana pieczęć z odciskiem ma własny kształt i grubość. Na przodzie może pozostać fragment przeniesionego wzoru, a krawędź i tył mogą dostarczyć informacji o materiale, który przyjął odcisk. Odcisk na papierze jest częścią określonego układu strony. Znak na marginesie można badać razem z pobliskimi notatkami, pierwszymi lub ostatnimi wierszami tekstu i pozostałymi znakami na stronie. Powiększenie pokazuje szczegóły wzoru, a zdjęcie całej karty wskazuje miejsce jego umieszczenia.
Zabytek EAX.3463 w Ashmolean to egipski odcisk na wypalonej glinie, datowany przez muzeum na VIII lub IX wiek. Ma około 1,5 centymetra szerokości, owalny, niemal okrągły obrys i wypukły tył. Katalog opisuje kuficki napis na obrzeżu wokół centralnej gwiazdy i wyraźnie uznaje odczyt za niepewny. Gwiazdę można opisać, nawet gdy napis pozostaje nieodczytany. Wpis podaje rodzaj odcisku i jego podłoże, bez wskazania zachowanego elementu przytwierdzonego do gliny.
Atrament na papierze zostawia inny rodzaj śladu. Można opisać jaśniejsze i ciemniejsze obszary oraz wskazać, gdzie kreski są wyraźne, blade lub przerwane. Barwa na obrazie cyfrowym może zależeć od oświetlenia, powierzchni i stanu odcisku. Do rozpoznania składu atramentu potrzeba dodatkowych danych. Przykłady rozróżnienia widocznej barwy i rozpoznanego materiału opisuje przewodnik po atramentach w rękopisach islamskich.
Do którego zdarzenia odnosi się data?
Ashmolean datuje mosiężny tłok z nieruchomym uchwytem na rok 1331 hidżry, czyli 1912–1913 n.e., według daty wyrytej na spodzie podstawy. Przytacza także informacje ze starej etykiety przymocowanej do przedmiotu, na której odnotowano zakup w czerwcu 1916 roku. Pierwsza data pochodzi z grawerunku na podstawie, druga z późniejszych dziejów przedmiotu. Etykieta łączy pieczęć z członkiem straży przybrzeżnej z okolic Bodrum. Muzeum przedstawia to powiązanie jako informację z etykiety.
Wpis galerii islamskiej British Museum opisuje zabytek 1878,1220.10 jako pieczęć z karneolu o wymiarach 2,60 na 3,00 centymetra. Muzeum nabyło ją w 1878 roku. Publiczny opis nie zawiera daty wykonania. Porównując przedmiot z datowanym tłokiem w Ashmolean, zanotuj nazwę pola, z którego pochodzi każda data. „Nabyta w 1878 roku” i „na powierzchni wyryto rok 1331 hidżry” przekazują odmienne informacje. Data wykonania konkretnego odcisku wymaga osobnych danych.
Data może być częścią wzoru przeniesionego na odcisk. Data sporządzenia kopii rękopisu może pochodzić z innego miejsca, na przykład z kolofonu na końcu tekstu. W opisie karty zachowaj obie daty oddzielnie. Jeżeli katalog podaje przeliczenie, zanotuj je obok daty w pierwotnym kalendarzu. Wyrazy takie jak „przypuszczalnie” lub „około” zachowaj przy zdarzeniu, którego dotyczą.
Jak odcisk pomaga odtworzyć historię rękopisu
Evyn Kropf w badaniu dla Biblioteki Uniwersytetu Michigan porównuje świadectwa z dwóch perskojęzycznych rękopisów. Kolofon Isl. Ms. 350, przechowywanego w Michigan, podaje, że kopię ukończono w Delhi około lutego 1744 roku, w 1156 roku hidżry, na polecenie Shīr Jang Bahādura. Na stronie recto pierwszej karty innego rękopisu, Suppl. pers. 288 z Biblioteki Narodowej Francji, znajduje się odcisk obok notatki inwentarzowej. Kropf odczytuje na odcisku imię Muʿizz al-Dawlah Shīr Jang Bahādur i datę 1172 roku hidżry, odpowiadającą latom 1758–1759 n.e.
Zgodność dat i kontekstu pozwala powiązać osobę wymienioną we francuskim odcisku ze zleceniodawcą z kolofonu w Michigan. Podstawą identyfikacji są dwa odrębne świadectwa. W rękopisie z Michigan jest to kolofon. W rękopisie francuskim są to odcisk i notatka obok niego. Badanie przedstawia też jako prawdopodobne szersze rozpoznanie biograficzne Shīr Janga. Ustalenie, który tłok pozostawił odcisk i jak wyglądały poszczególne zmiany posiadaczy, wymaga innych źródeł.
Powołując się na odcisk, zapisz razem sygnaturę rękopisu i numer karty. Zbliżenie ograniczone do odcisku pomaga odczytać litery, a numer karty umożliwia odszukanie całej strony. Kontekst jest ważny, gdy podobne imię występuje w drugim tomie lub publikacja proponuje kilka możliwych odczytów. Inne sposoby śledzenia historii księgi opisano w przewodniku po proweniencji rękopisów islamskich.
Co można ustalić na podstawie imienia, pisma i godła
Gdy w katalogu podano imię, zapytaj, co udało się rozpoznać. Odczyt wskazuje litery na powierzchni roboczej lub w odcisku. Przypisanie przedmiotu lub znaku określonej postaci historycznej wymaga dodatkowych świadectw. To, kto w określonym czasie posiadał narzędzie albo z niego korzystał, jest osobnym zagadnieniem. Kształt liter może uzasadniać odczyt, treść dokumentu pomaga objaśnić znak, a zapisy o nabyciu lub użytkowaniu pozwalają badać historię przedmiotu.
Met podaje imię wyryte w lazurycie i zachowuje zastrzeżenia dotyczące czasu i miejsca wykonania. W egipskim odcisku z Ashmolean można rozpoznać rodzaj pisma i motyw. Treść napisu pozostaje niepewna. Przypadek z Michigan pokazuje, jak imię zyskuje kontekst historyczny, gdy datowany odcisk zestawia się z odrębną informacją o zleceniu. Krótki podpis pod zdjęciem może zachować stopień pewności właściwy dla każdego z tych zabytków i przypisać własność tylko wtedy, gdy pozwalają na to źródła.
Sam wzór może mieć własną nazwę. Osmańska tugra to kaligraficzne godło władcy. Kiedy katalog rozpoznaje tugrę na dokumencie, ustala rodzaj wzoru. Podłoże i opis wykonania pomagają stwierdzić, jak wzór trafił na dokument. Podobnie nazwa nastaʿliq określa kształt liter na powierzchni roboczej. Odczyt określa rzeczywiste brzmienie tekstu. Dokumenty, w których głównym tematem jest godło, opisuje przewodnik po osmańskiej tugrze.
Jak porównać dwa zdjęcia katalogowe
Obejrzyj cały przedmiot lub całą stronę przed powiększeniem napisu. Zanotuj muzeum albo bibliotekę, numer inwentarzowy lub sygnaturę, materiał i wymiary. Ustal, czy zdjęcie przedstawia tłok, odcisk, późniejszy odlew czy obraz odwrócony lustrzanie, aby ułatwić czytanie. Jeżeli tłok ma kilka powierzchni, podaj numer zdjęcia albo podpis, który identyfikuje oglądaną część. Odnotuj każdy obrót i odbicie lustrzane wykonane podczas porównania.
Wybierz szczegóły, które można znaleźć na obu zdjęciach. Zewnętrzna ramka i asymetryczna ozdoba pomagają ustalić wspólny kierunek przed porównaniem kształtu i odstępów liter. Sprawdź też ich położenie względem ramki. Brak narożnika w odcisku może wynikać ze stanu podłoża lub nierównego kontaktu. Podobne imiona mogą występować w różnych ramkach. Zbieżność wizualna ma większą wagę, gdy potwierdzają ją wymiary i zapisy katalogowe.
Opisz to, co można uzasadnić na podstawie zdjęć i zapisów. W przypadku osobnego elementu może to być rzeźbiony kamień z odczytem podanym w katalogu i nieznanym pierwotnym mocowaniem. Przy odcisku w rękopisie można podać kartę, datę przyjętą przez bibliotekę i notatkę na marginesie. Instrukcja Archives and Records Association wyjaśnia, dlaczego opis odcisku rejestruje się wraz z obrazem całego dokumentu, jeśli dokument się zachował. Takie dane pozwalają późniejszym czytelnikom sprawdzić interpretację.
Źródła muzealne i archiwalne
- Ashmolean Museum, wstęp do katalogu islamskich pieczęci i talizmanów
- Metropolitan Museum of Art, sygnet z lazurytem 41.160.280
- Ashmolean Museum, owalny mosiężny tłok pieczętny EAX.3445
- Muzeum Sztuki Hrabstwa Los Angeles, obrotowa pieczęć osmańska M.2002.1.561
- Ashmolean Museum, odcisk w glinie EAX.3463
- Galeria islamska British Museum, pieczęć z karneolu 1878,1220.10
- Biblioteka Uniwersytetu Michigan, badanie Evyn Kropf o Isl. Ms. 350
- Archives and Records Association, przewodnik po katalogowaniu i opisywaniu pieczęci





