Pre-islamitisch Arabië in inscripties, nederzettingen en handelsvondsten

Pre-islamitisch Arabië in inscripties, nederzettingen en handelsvondsten

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Bekijk Arabië in de vierde tot zesde eeuw via gedateerde stenen, de dam van Ma’rib, een huis in Dadan en transportkruiken uit Fulayj in Oman.

In het pre-islamitische Arabië van de vierde tot en met de zesde eeuw na Chr. bestonden landbouwnederzettingen, koninkrijken en gemeenschappen met verbindingen over zeeën en woestijnen. Elk gebied bewaarde andere sporen. Een rotsinscriptie bij Najran is een vroeg voorbeeld van Arabisch schrift. In het huidige Jemen liet heerser Abraha een lange Sabeese inscriptie aanbrengen bij de dam van Ma’rib. In Dadan in Noordwest-Arabië is een huis een aanwijzing voor bewoning. In Fulayj in Oman geven de bekleding en inhoud van transportkruiken directe aanwijzingen voor uitwisseling.

De term ‘pre-islamitisch’ omvat alles vóór de opkomst van de islam in de zevende eeuw. Hier gaat het om de late oudheid, vooral de vierde tot en met de zesde eeuw. Een uit een opschrift omgerekende precieze datum en een op archeologische vondsten gebaseerde tijdsspanne beantwoorden verschillende vragen. Door de bronnen samen te lezen zie je wat mensen bouwden, schreven, geloofden en vervoerden en waarop een bepaalde uitspraak daarover steunt.

Wat een gedateerde inscriptie bij Najran over Arabisch schrift zegt

In Ḥimā, ten noorden van Najran in het huidige zuiden van Saoedi-Arabië, publiceerde het Frans-Saoedische team van Christian Julien Robin, Ali Ibrahim al-Ghabbān en Saʿīd al-Saʿīd een reeks vroege inscripties uit de regio Najran. Een rotsinscriptie met de aanduiding Ḥimā-South PalAr 1 bevat een datum die de uitgevers omrekenen tot 470 na Chr. De inscriptie bewijst dat er toen een vroege herkenbare vorm van Arabisch schrift werd gebruikt. Het jaartal geldt voor deze specifieke inscriptie. Mensen spraken al eerder vormen van het Arabisch en enkele oudere schriften bevatten vergelijkbare lettervormen.

Schrift en taal hebben elk hun eigen geschiedenis. In een studie naar een rotsinscriptie ten noorden van Taif laten Ahmad Al-Jallad en Hythem Sidky zien hoe lettervormen en spelling helpen om vroeg Arabisch schrift te identificeren. Ze behandelen het verband met het Nabatees-Aramese schrift, inclusief tussenvormen, en beschrijven de variatie tussen inscripties uit de vijfde en zesde eeuw. Hun inscriptie uit Rīʿ al-Zallālah is zelf ongedateerd. Ze kan worden vergeleken met gedateerde voorbeelden zonder haar hetzelfde jaartal te geven. De gids over Arabische kalligrafische schriften behandelt vormen die later voor handschriften en gebouwen werden ontwikkeld.

Wat de bewoners van Dadan bouwden en bewaarden

In Wādī al-Qurā bij het huidige AlUla onderzocht het Dadan Archaeological Project een groot gebouw in het zuiden van de vindplaats. Het rapport over bewoning in de late oudheid dateert het gebruik van het gebouw van de late derde of vroege vierde eeuw tot het begin van de zevende eeuw. Het maakte deel uit van een dorp dat ontstond nadat de activiteit op de grote nederzettingsheuvel rond het midden van de derde eeuw eindigde. Een opgraving op alleen de heuvel had de latere nederzetting gemist. Waar in de oase wordt gegraven, maakt dus verschil voor de geschiedenis die uit de opgraving volgt.

Het team vond aanwijzingen dat het gebouw als woonhuis diende, zoals een inpandige waterput en aardewerk dat veranderingen in de productie en het gebruik van potten laat zien. De auteurs vermoeden dat het huis in vroege fasen relatief welgestelde bewoners had. Aan het oppervlak werd een scherf van fijn Noord-Afrikaans roodgeslibd aardewerk gevonden. Aan de hand van de vorm werd die gedateerd tussen 325 en 420 na Chr. De onderzoekers identificeerden weinig geïmporteerd aardewerk. Sommige grote voorraad- en transportpotten komen waarschijnlijk uit de noordelijke Hidjaz, mogelijk uit Tayma. Het rapport onderscheidt de oppervlaktevondst van opgegraven materiaal. De herkomst van een voorwerp vertelt ons dat het is verplaatst. De route en de omvang van de handel zijn afzonderlijke vragen.

Het huis en de put laten zien hoe belangrijk water op een specifieke plek was. De gids over de aflaj-irrigatiesystemen van Oman biedt een ander voorbeeld, met waterverdeling via kanalen als onderwerp. De schaal, plaats en functie van die infrastructuur verschillen van de waterput in Dadan.

Volgens het team hoorde het gebouw bij een dorp van ongeveer een hectare. De waterput en voorwerpen geven zicht op één huishouden in verschillende fasen. De vorm van de nabij het gebouw gevonden Noord-Afrikaanse scherf helpt bepalen wanneer die is gemaakt. De lagen van het huis wijzen op de tijden waarin activiteiten op die plaats plaatsvonden. Dat zijn verschillende manieren om te dateren. Je kunt daardoor een preciezere vraag stellen dan of Dadan handel dreef met verre gebieden. Welke voorwerpen horen aantoonbaar bij elke fase van het leven op de vindplaats?

Wat inscripties zeggen over religie in Himyar

In de hooglanden van het huidige Jemen liet het koninkrijk Himyar inscripties in het Sabees achter. Een tekst met de naam Garb Bayt al-Ashwal 2 schrijft de bouw van een door Malkikarib Yuha’min en zijn zoons besteld paleis toe aan de hulp van de Heer van de Hemel. De vertaling van de Posen Library geeft januari 384 na Chr. als omgerekende datum. Het is een officieel verslag van koninklijke bouwwerkzaamheden met een aanroeping. De woorden geven de opvatting van de opdrachtgevers over goddelijke hulp weer. De formule zegt minder over wat de bouwers en latere gebruikers zelf geloofden.

Garb Bayt al-Ashwal 1 is een andere inscriptie, zonder datum. In zijn onderzoek naar het jodendom in Himyar verbindt Christian Julien Robin haar met een genoemde mederegent uit circa 380–420 na Chr. De inscriptie roept de Heer van hemel en aarde aan en verwijst naar Israël. Robin behandelt ook een klein Hebreeuws graffito in het centrale monogram. Het Hebreeuws en de verwijzing naar Israël wijzen beide op een joods verband. Naast de koninklijke aanroeping laat deze tekst zien waarom een genoemde gemeenschap of een extra taal meer informatie geeft dan alleen een verwijzing naar één God.

De inscriptie van de dam van Ma’rib verbindt bestuur en religie

De lange inscriptie CIH 541 komt van de dam van Ma’rib. Ze vertelt over gebeurtenissen onder Abraha, een vorst verbonden met de aanwezigheid van Aksum in Zuid-Arabië, en wordt doorgaans in 548 na Chr. gedateerd. De aanhef roept Raḥmānān, de Messias en de Heilige Geest aan. Deze christelijke aanroeping is in het Sabees geschreven, de taal waarin ook eerdere religieuze formuleringen waren vastgelegd. De tekst noemt Abraha en doet verslag van werkzaamheden aan de dam en politieke gebeurtenissen. Een uitgave met foto, transcriptie en vertaling laat de opbouw van de tekst en de onzekere lezingen zien.

De aanroeping en het verslag van herstel staan op hetzelfde monument. De landbouwgemeenschap was afhankelijk van de dam. De reparatie bood de vorst ook de kans er in het openbaar de eer voor op te eisen. De inscriptie legt vast wat het hof over het werk wilde zeggen en wie het wilde noemen. Het geeft geen overzicht van alle overtuigingen ter plaatse. Naast eerdere inscripties nodigt deze bron uit om te vragen wie de opdrachtgever was en welke woorden op een religieuze achtergrond wijzen. De kwitanties en bestuurlijke brieven uit de vroege islamitische periode laten zien hoe alledaagse documenten een andere functie hadden dan openbare monumenten.

Wat kruiken uit Fulayj in Oman over handel vertellen

Fulayj is een archeologische vindplaats in de kustregio Al Batinah, landinwaarts vanaf de Omaanse haven Sohar. Opgravers stelden vast dat er een fort is gebouwd tussen het begin van de vijfde eeuw en het midden van de zesde eeuw. Het rapport van het Brits-Omaanse onderzoeksproject geeft de archeologische aanwijzingen voor een laat-Sassanidische aanwezigheid. Het gebouw werd ook in de vroege islamitische tijd gebruikt. De lagen onderscheiden activiteit van vóór het fort, gebruik van het fort en later hergebruik. Een voorwerp in een gedocumenteerde laag kan beter worden gedateerd dan een voorwerp waarvan alleen de vindplaats bekend is.

Een studie uit 2026 van vijftien scherven van transportkruiken beschrijft hun archeologische lagen en onderzoekt de bitumenbekleding. De onderzoekers vonden twee samenstellingsgroepen die passen bij bitumenbronnen in verschillende delen van Zuidwest-Iran. In vijf monsters stelden ze markers vast die bij rode wijn horen. Eén scherf lag in een laag van de vroege gebruiksfase van het fort. Andere scherven komen uit fasen met een ruimere datering, waaronder hergebruik rond de overgang naar de vroege islamitische periode. De analyse wijst op de inhoud van sommige kruiken en op de herkomst van de bekleding. Klei, waterdichte laag en inhoud konden uit verschillende plaatsen komen.

De vorm van de kruiken past bij hun transportfunctie. De samenstelling en de reststoffen wijzen op uitwisseling in de Perzische Golf en de Indische Oceaan. Voor de naam van een schip of een berekening van de jaarlijkse wijnhandel zijn meer gegevens nodig. De gids over varen op de moessonwinden in de handel op de Indische Oceaan beschrijft de betekenis van seizoenswinden voor langere reizen. In Fulayj zelf geven achtergelaten scherven zicht op bewegingen op één plek.

Een genummerde scherf maakt duidelijk wat de studie heeft vastgesteld. Nummer 3465 bevat wijnmarkers en hoort bij een gebruikslaag van het fort. Nummer 3459 komt uit de fase van hergebruik, die het team ruim dateert tussen het einde van de zesde en het einde van de zevende eeuw. Onder de andere positieve monsters zijn een scherf uit een vroegere fase en scherven die mogelijk zijn verplaatst voordat ze in een latere laag terechtkwamen. De vijf positieve monsters hebben dus verschillende herkomstlagen. Voor een uitspraak over de eeuwen vóór de islam telt de context van elke scherf even zwaar als de chemie.

Hoe vergelijk je een datum op steen met een datum uit een opgraving?

Begin met te bepalen wat wordt gedateerd. Het jaartal 470 in Ḥimā is een omrekening van de datum op een bepaalde inscriptie. Het begin van de bewoning van het huis in Dadan valt in een tijdsspanne die wordt afgeleid uit materiaal en de laag waarin het ligt. In Fulayj telt de zekerheid van die laag, want kruiken van dezelfde vorm komen in meerdere fasen voor. Bij Ma’rib zijn de datum van de inscriptie, de datering van de gebeurtenissen daarin en de eerdere geschiedenis van de dam verschillende onderwerpen.

Vraag bij een bewering over religie van welke schrijver, groep of opdrachtgever de bron afkomstig is. Een tekst bij een paleis of dam vertelt vaak wat de opdrachtgevers openbaar wilden maken. Een graffito kan tonen wat één persoon in een rots achterliet. Vraag bij een bewering over handel of de bron aardewerk, een laboratoriumresultaat of een beschrijving van een route is. Een betrouwbaar geïdentificeerd importvoorwerp laat een verband zien. Het aantal stukken en de vindomstandigheden bepalen hoe ver de interpretatie reikt.

Documenten en onderzoeken om verder te lezen