Watermerken lezen in Ottomaanse en islamitische handschriften

Watermerken lezen in Ottomaanse en islamitische handschriften

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Vergelijk drie halve manen, contramerken en lijnen in gevergéerd papier. Verbind waarnemingen aan het papier met de dateringen van het handschrift.

Een watermerk in papier is een patroon in het vel. Bij traditioneel gevergéerd papier maakt een draadfiguur op de schepvorm het vel op die plek dunner tijdens de vorming. Licht dat door het papier valt, kan het patroon en de sporen van de vorm zichtbaar maken. Het watermerk geeft informatie over het papier. Om het aan het jaar of de plaats van vervaardiging van een handschrift te koppelen, moet je weten waar het blad in het boek zit en andere bronnen raadplegen. Bij een detailfoto helpen de signatuur en het bladnummer om het grotere verband terug te vinden.

Drie halve manen komen geregeld voor op papier uit collecties van Ottomaanse en andere islamitische handschriften. De manen verschillen in afmetingen, ligging en vorm. Op het vel kan ook een tweede teken of een reeks letters staan. Een kopiist kan papier voor de hoofdtekst hebben gebruikt, terwijl een ander blad later werd toegevoegd. De vergelijking begint bij een genummerd blad en zijn plek in het boek. Als verschillende watermerken dezelfde naam krijgen, bewaar dan de plaats en afmetingen per afbeelding.

Het watermerk, de vergures en de kettinglijnen vinden

Zoek op een doorlichtfoto van handgeschept gevergéerd papier eerst dicht bij elkaar liggende evenwijdige lijnen en dan lijnen met grotere tussenruimte. De dicht bij elkaar liggende lijnen heten vergures. De kettinglijnen staan verder uit elkaar en kruisen de vergures. Het watermerk heeft een eigen omtrek en kan naast een kettinglijn liggen of die kruisen. Noteer de positie ten opzichte van de lijnen en de rand van het vel. Bij een gedraaide foto blijven die onderlinge verhoudingen dezelfde. De gids over papier maken geeft meer informatie over vezels en de vorming van vellen.

De gids van de University of Michigan voor papier met watermerken geeft bronnen per motief, contramerk en ander kenmerk. Gebruik een schaal of gepubliceerde meting als die beschikbaar is. Noteer of het hele merk te zien is. Bij een vouw kan een deel achter de rand verdwijnen. Ook een ontbrekende hoek of een reparatie kan het zicht beperken. Een gepubliceerde foto volstaat vaak voor een eerste vergelijking. Als je opschrijft waar het zichtbare deel eindigt, kan een ander dezelfde omtrek beoordelen.

De drie halve manen afzonderlijk vergelijken

Het collectieverslag uit Michigan over drie halve manen toont papier uit verschillende delen van Isl. Ms. 44, in 1648 gekopieerd, vermoedelijk in Egypte. De merken op pagina 4, 580 en 620 worden als varianten beschreven. Bekijk de volgorde van de manen, de afstand over het geheel en de hoogte en breedte van iedere vorm. Noteer de pagina. Pagina 4 en 620 zitten in hetzelfde boek maar leveren afzonderlijke waarnemingen op. Zet bij naast elkaar geplaatste foto’s de paginanummers, zodat hun oorspronkelijke positie duidelijk blijft.

Michigan toont ook drie halve manen dicht bij de binnenmarge op folio 37 van Isl. Ms. 504, in een gedeelte dat in 1713 is gekopieerd. De binnenmarge ligt aan de vouwkant van het blad. Ook een gedeeltelijk zichtbaar merk kan zijn plek laten zien terwijl de volledige omtrek lastig te vergelijken is. Verschillende papiersoorten kunnen een motiefnaam delen. Meetbare vorm en afstand maken een specifiekere vergelijking mogelijk. Geef aan als een uiteinde van de afbeelding in de vouw verdwijnt.

Een contramerk samen met de maten gebruiken

Een contramerk is een aanvullend teken dat bij het hoofdwatermerk kan voorkomen. Het kan initialen, een naam of een andere afbeelding bevatten. Michigan toont in Isl. Ms. 454 een contramerk met een zichtbare V onder een klaverblad. De afgebeelde drie halve manen uit hetzelfde handschrift staan in een toegevoegd gedeelte. Beschrijf in de notities eerst waar ieder merk is gevonden voordat je ze samen gebruikt om het papier te identificeren. Bewaar bij elke waarneming het bladnummer of de beschrijving van het gedeelte.

Een gepubliceerd onderzoek naar handschriften van de Baillieu Library beschrijft verschillen tussen twee voorbeelden van gevergéerd papier, MUL 33 en MUL 34. In de tabel staan afstanden tussen kettinglijnen van respectievelijk 25 en 30 millimeter en tussen vergures van 2 en 3 millimeter. De rij voor het watermerk onderscheidt drie halve manen met LG bij MUL 33 en drie langgerekte halve manen bij MUL 34. De bijschriften dateren de handschriften op 1638 en 1782. De jaartallen betreffen de beschreven voorbeelden. De lijnen en merken zijn waarnemingen aan het onderzochte papier.

Noteer naast de getallen de richting waarin je meet. Als de foto gedraaid is, zegt de positie van de manen ten opzichte van de nabije kettinglijnen meer dan links of boven op het scherm. Vermeld hoeveel van het vel zichtbaar is. De gids over de mushaf als fysiek boek verduidelijkt het verband tussen een los blad, een gevouwen vel en het boek. Vermeld bij een uitsnede welke papierrand te zien is.

De plaats van het papier in het handschrift bepalen

Een titelblad, een schutblad, een tekstblad en reparatiepapier kunnen tot verschillende fasen van de boekgeschiedenis behoren. Michigan toont drie halve manen op het losse schutblad voorin Isl. Ms. 589, in 1660 in Jemen gekopieerd. Ook toont de collectie een merk in een toegevoegd gedeelte van Isl. Ms. 454, met 1692 als opgegeven kopieerjaar. De functie van het blad bepaalt voor welk deel van het handschrift het papier kan helpen bij de datering.

Raadpleeg de digitale beeldreeks of een catalogusbeschrijving van de katernen als die er is. Kijk of veranderingen in het papier samenvallen met een ander gedeelte of een reparatie. Leg de plaats van de papierwaarneming en de plaats van het colofon afzonderlijk vast. De gids over colofons en eigendomsnotities beschrijft hoe een geschreven datum, een eigendomsvermelding en een toevoeging op verschillende plekken in één boek kunnen voorkomen. Bewaar ook bij beelden die naast elkaar op het scherm staan de afzonderlijke bladnummers.

Een conserveringsverslag over Aṭ-Ṭāriqa al-Muḥammadiyya documenteert merken in het boekblok, waaronder een merk met initialen bij het begin en een anker met een zespuntige ster. Het vermeldt ook herstellingen met toegevoegd papier. Op foto’s en in de behandelingsnotities wordt een merk op historisch papier onderscheiden van materiaal dat tijdens conservering werd ingebracht. Raadpleeg het verslag als een lichte strook langs een beschadigde rand verschijnt, voordat je die bij het oorspronkelijke vel rekent.

Een waarschijnlijke datering naast een gedocumenteerde gebruiksplaats zetten

De tentoonstellingsbeschrijving van Isl. Ms. 1061 uit Michigan gaat over een West-Afrikaanse Koran op losse bladen, met omslag en draagtas. Schrift, vorm en decoratie worden in verband gebracht met de streek Bornu. Het papier heeft drie halve manen en het contramerk Andrea Galvani Pordenone. Op basis van deze combinatie stelt de tentoonstelling een datering aan het eind van de negentiende of het begin van de twintigste eeuw voor. De papierinformatie hoort bij dit stel merken. De regionale kenmerken van het handschrift worden afzonderlijk besproken.

Rebecca Bayrams studie naar watermerken in Ottomaanse handschriften onderzoekt papiergebruik tussen de zestiende en de negentiende eeuw en de verspreiding tussen Europa en Ottomaanse centra. Zij gaat verder dan één motief of boek. Staat er in een bron een mogelijke papierherkomst, zet die dan in een ander veld dan de plaats waar het handschrift werd gekopieerd. Die plaatsen kunnen twee verschillende momenten in het bestaan van hetzelfde vel weergeven.

Gedateerde vergelijkingen lezen binnen hun bereik

De studie van papier uit de Caïro Geniza in de repository van de University of Cambridge geeft signaturen, afmetingen van watermerken en data van vergelijkbare tekens in gepubliceerde albums. De studie richt zich op het laatmiddeleeuwse Caïro, van ongeveer 1350 tot 1600. Het jaartal uit een album hoort bij de aangehaalde vergelijking. Noteer het afzonderlijk van een datum op het document zelf. Geef aan of het verband steunt op een bijna gelijke omtrek, een gemeten kenmerk of een ruimere motiefgroep.

Zo beschrijven de onderzoekers een gedeeltelijke sleutel op het Arabische medische voorschrift T-S AS 180.199. Naast de sleutel gebruiken ze een onderbroken kettinglijn om het papier te verbinden met een schepvorm die in 1488 in Fabriano is gedocumenteerd. De gedeeltelijke omtrek en de lijn zijn de waarnemingen op het vel. Het jaartal hoort bij de gedocumenteerde vergelijking. Een bijschrift kan eerst beschrijven wat op het vel zichtbaar is en daarna jaar en plaats van de vorm noemen.

Een studie naar papier in het gebied van de Rode Zee documenteert in Zabīd papier met een sikkelprofiel en een contramerk dat Istanbul noemt. De studie geeft voorbeelden op verschillende soorten bladen. Het merk op een schutblad laat zien waarom de plek van belang is. Vergelijk tekst, papier en het gedocumenteerde jaar van kopiëren als afzonderlijke bronnen. De gids over inkten in handschriften laat op vergelijkbare wijze zien wat zichtbaar is en wat een technisch verslag vaststelt over schrijfmateriaal.

Een controleerbare notitie schrijven

Geef de instelling, de signatuur en de pagina of het folio. Meld of de opname in doorvallend licht is gemaakt en of het merk volledig zichtbaar is. Beschrijf het hoofdmotief, het zichtbare contramerk, de positie ten opzichte van vergures en kettinglijnen en de gepubliceerde maten. Beschrijf een blad als tekstblad, schutblad, toevoeging of reparatie als de beeldreeks of catalogus die indeling ondersteunt. Noem bij een gepubliceerde schaal ook de foto waarop die staat.

Geef bij iedere datum het bewijs. De kopieerdatum kan uit een colofon komen, een dateringsbereik uit een vergelijking van watermerken en de datum van een band of reparatie uit een afzonderlijk conserveringsverslag. Neem eventuele voorbehouden van de bron over. Dan kan een andere lezer hetzelfde blad vinden en begrijpen hoe de dateringen tot stand kwamen.

Collectiebeschrijvingen en studies