Islamitische zegelstempels en afdrukken lezen

Islamitische zegelstempels en afdrukken lezen

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost
0

Leer het verschil tussen een zegelmatrijs en een afdruk, vergelijk zegelringen en handstempels en ontdek wat namen en datums in handschriften kunnen aantonen.

Een zegelmatrijs is het gereedschap waarop een ontwerp staat. Een zegelafdruk is het spoor dat dit ontwerp achterlaat op een drager zoals papier, klei of was. Een zegelring is een manier om een matrijs te monteren. Op het stempelvlak kunnen letters in spiegelbeeld zijn gegraveerd, zodat ze in de afdruk in de gebruikelijke richting staan. In een museumcatalogus kan het korte woord ‘zegel’ zowel het gereedschap als het spoor aanduiden. Begin met het materiaal, de vorm en de zijde die op de foto te zien is.

Een paar collectievoorwerpen laten verschillende aanwijzingen zien. Het Metropolitan Museum of Art bezit een zegelring met een in spiegelbeeld gegraveerde persoonsnaam. Het Ashmolean Museum heeft een Egyptische afdruk in klei met een moeilijk leesbare rand en een messing stempel met een vast handvat. Een onderzoek van de bibliotheek van de Universiteit van Michigan laat zien hoe een afdruk in een handschrift bijdraagt aan een identificatie wanneer dezelfde naam ook in andere bronnen voorkomt.

Waarom het stempelvlak in spiegelbeeld kan staan

Stel je een tekening voor van een steeltje met aan één kant een blad. Wijst de punt van het blad naar links als je recht op het stempelvlak kijkt, dan wijst die in de afdruk naar rechts. De plaats en vorm van de letters keren op dezelfde manier om. Daardoor kan een naam op een goed bewaard stempel lastig te herkennen zijn. Een museum kan een foto van het stempelvlak naast een afbeelding in de leesrichting van de afdruk zetten. De bijschriften geven aan naar welke van de twee je kijkt.

Ring 41.160.280 van het Met heeft een gegraveerde steen van lapis lazuli in de zetting. De ringband is van bewerkt en verguld zilver met een zwarte inleg. Het museum leest op de blauwe steen de naam Hajji Muhammad ibn Mahmud en vermeldt dat die in spiegelbeeld is uitgesneden. Het dateert de ring waarschijnlijk in de zestiende eeuw en noemt Centraal-Azië of Iran als plaats van vervaardiging. De catalogus geeft twee mogelijkheden. Uit de naam op de steen kun je niet afleiden welke van de twee plaatsen juist is.

Zoek op een detailfoto eerst de omtrek van de steen en kijk dan naar de letters daarbinnen. Een foto van de hele ring toont hoe de steen aan de ringband vastzit. Op een close-up van de zetting kun je de plaatsing van de letters volgen. Bij ongelijkmatig contact met de drager kan de rand van de afdruk vager zijn dan het midden. Zelfs als een deel van de omtrek ontbreekt, kan een groep letters leesbaar blijven.

Zegelringen, vaste handvatten en draaibare zettingen

De band van een ring omsluit de vinger. De zetting draagt het stempelvlak of vormt zelf dat vlak. Een vast handvat steekt boven de voet uit. Je kunt het handvat en de onderkant afzonderlijk bekijken. Elk van deze constructies maakt het mogelijk het gegraveerde vlak tegen een andere stof te drukken. Van een losgeraakte steen kunnen de gravure en het materiaal bekend zijn terwijl de oorspronkelijke zetting onbekend blijft. Een zijaanzicht toont welke delen nog aanwezig zijn.

EAX.3445 van het Ashmolean is een gegraveerde messing stempel met een ovale voet en een klein, versierd, vast handvat. De catalogus beschrijft één regel in cursief schrift met daaronder een datum. De vorm van het handvat hoort bij het zijprofiel van het voorwerp. Voor vergelijking met een afdruk bekijk je de ovale onderkant en de gravure. In een foto van bovenaf kan het handvat een groot deel van het beeld innemen, terwijl het kleine vlak met het ontwerp nauwelijks zichtbaar is.

Het Ottomaanse zegel M.2002.1.561 uit de late negentiende eeuw in het Los Angeles County Museum of Art heeft een andere constructie. De gouden zetting houdt een bergkristal vast dat om een as kan draaien. Een van de drie gegraveerde vlakken kan zo in de stempelpositie worden gebracht. Het museum schrijft het voorwerp toe aan sultan Abdülhamid II en beschrijft verschillende vormen van zijn naam in nastaʿliq-schrift op de drie vlakken. Het kleine oog bovenaan wijst er volgens het museum op dat het zegel waarschijnlijk aan een ketting werd gedragen. Elk vlak kan een andere afdruk opleveren met dezelfde zetting en hetzelfde oog. Meer over lettervormen staat in de gids voor Arabische kalligrafiestijlen.

Wat klei en papier bewaren

Een zegelafdruk in klei heeft een eigen vorm en dikte. De voorkant kan een deel van het overgedragen ontwerp bewaren. De rand en achterkant kunnen informatie geven over het materiaal dat de afdruk ontving. Een afdruk op papier is onderdeel van een bladzijde met een eigen indeling. Een teken in de marge kun je bestuderen naast aantekeningen in de buurt, de eerste of laatste regels en andere tekens op diezelfde bladzijde. Een vergroting toont het ontwerp en een foto van het hele blad laat zien waar het teken staat.

Het Ashmolean beschrijft EAX.3463 als een Egyptische verzegeling van gestempelde en gebakken klei uit de achtste of negende eeuw. Het stuk is ongeveer 1,5 centimeter breed. De omtrek is ovaal en bijna rond en de achterkant is bol. De catalogus vermeldt een koefisch opschrift langs de rand rond een ster in het midden. Volgens de beschrijving is de lezing onzeker. Ook als de letters onduidelijk blijven, kun je de ster beschrijven. De vermelding geeft de afdruk en zijn drager, zonder een nog vastzittend onderdeel aan te wijzen.

Inkt laat op papier andere sporen na. Je kunt lichte en donkere delen beschrijven en aanwijzen waar de lijnen scherp, vaag of onderbroken zijn. De kleur in een digitale afbeelding kan verschillen door de belichting, het oppervlak en de toestand van het spoor. Om de samenstelling van de inkt vast te stellen is aanvullend bewijs nodig. De gids voor inkt in islamitische handschriften geeft voorbeelden van het verschil tussen een waargenomen kleur en een geïdentificeerd materiaal.

Bij welke gebeurtenis hoort de datum?

Het Ashmolean dateert de messing stempel met vast handvat in 1331 AH, of 1912–1913 van de gewone jaartelling, aan de hand van het jaartal op de onderkant. Het neemt ook de informatie van een oud etiket aan het stuk over, dat een aankoop in juni 1916 vermeldt. Het eerste jaartal komt uit het ontwerp op de voet. Het tweede hoort bij de latere geschiedenis van het stuk. Het etiket legt ook een verband met een lid van de kustwacht uit de omgeving van Bodrum. De catalogus ontleent die identificatie aan het etiket.

De catalogus van de islamitische galerie van het British Museum vermeldt 1878,1220.10 als een zegel van carneool met afmetingen van 2,60 bij 3,00 centimeter. Het museum verwierf het in 1878. De openbare beschrijving geeft geen vervaardigingsdatum. Zet je dit stuk naast de gedateerde stempel van het Ashmolean, schrijf dan ook op bij welk veld elk jaar hoort. ‘Verworven in 1878’ en ‘1331 AH op het stempelvlak gegraveerd’ betekenen elk iets anders. De datum van een specifieke afdruk blijft daarmee open.

Een datum kan deel uitmaken van het ontwerp dat in de afdruk werd overgebracht. De datum waarop het handschrift werd gekopieerd kan uit een andere plaats komen, bijvoorbeeld uit het colofon aan het einde. Houd die twee gegevens apart bij een beschrijving van de bladzijde. Als een catalogus een omrekening vermeldt, zet die dan bij de datum in de oorspronkelijke kalender. Laat woorden zoals ‘waarschijnlijk’ of ‘omstreeks’ bij de gebeurtenis waarop ze slaan.

Hoe een afdruk helpt de geschiedenis van een handschrift te volgen

Voor de bibliotheek van de Universiteit van Michigan vergeleek Evyn Kropf gegevens uit twee Perzische handschriften. Volgens het colofon van Isl. Ms. 350 in Michigan werd het afschrift op bevel van Shīr Jang Bahādur voltooid in Delhi omstreeks februari 1744, in 1156 AH. Op de voorzijde van het eerste folio van een ander handschrift, Suppl. pers. 288 van de Bibliothèque nationale de France, staat een afdruk naast een inventarisnotitie. Kropf leest de naam Muʿizz al-Dawlah Shīr Jang Bahādur en de datum 1172 AH, die overeenkomt met 1758–1759 van de gewone jaartelling.

De dateringen en de historische context sluiten op elkaar aan. Daardoor is de naam in de Franse afdruk in verband te brengen met de opdrachtgever in het colofon van Michigan. Die identificatie rust op twee afzonderlijke gegevens. Bij het handschrift in Michigan is het colofon het bewijsstuk. Bij het Franse handschrift gaat het om de afdruk en de aantekening ernaast. Het onderzoek acht een uitgebreidere biografische identificatie van Shīr Jang waarschijnlijk. Welke matrijs het spoor achterliet en hoe de afzonderlijke overdrachten verliepen, blijft open.

Noem bij een citaat de signatuur van het handschrift én het folionummer. Een uitsnede van de afdruk kan het lezen makkelijker maken. Het folionummer maakt het voor anderen mogelijk de volledige bladzijde terug te vinden. Die context is belangrijk wanneer een andere band een vergelijkbare naam bevat of wanneer een publicatie meerdere lezingen geeft. Meer manieren om de geschiedenis van een boek te volgen staan in de gids voor de herkomst van islamitische handschriften.

Wat een naam, een schriftsoort of een embleem aantoont

Als een catalogus een naam geeft, kijk dan wat er precies is vastgesteld. Een lezing geeft de letters op een stempelvlak of in een afdruk. Voor de toeschrijving van een voorwerp of spoor aan een historische persoon zijn extra gegevens nodig. Wie het gereedschap op een bepaald tijdstip bezat of gebruikte is weer een andere vraag. De conservator kan lettervormen gebruiken voor een lezing, de omgeving in het document voor een uitleg en gegevens over verwerving of gebruik voor de geschiedenis van het stuk.

Het Met geeft de naam op de lapis lazuli en houdt de voorbehouden over datum en plaats van vervaardiging aan. De Egyptische kleiafdruk van het Ashmolean toont een schriftsoort en een motief, terwijl de tekst onduidelijk blijft. In Michigan krijgt de naam meer context doordat een gedateerde afdruk naast een afzonderlijke bron over de opdracht kan worden gelezen. Een kort bijschrift kan per voorwerp duidelijk maken welke gegevens vaststaan en welke toeschrijving nog openblijft.

Ook een ontwerp kan een eigen naam hebben. De Ottomaanse tughra is een kalligrafisch embleem van een heerser. Als een catalogus een tughra op een document herkent, is het ontwerp geïdentificeerd. De drager en de beschrijving geven aanwijzingen over hoe het op het document terechtkwam. De term nastaʿliq op een stempelvlak benoemt op eenzelfde manier de vorm van de letters. De lezing geeft aan welke woorden er staan. Voor documenten waarin het embleem centraal staat, zie de gids voor de Ottomaanse tughra.

Twee afbeeldingen uit een catalogus vergelijken

Bekijk eerst het voorwerp of de bladzijde als geheel en vergroot dan de letters. Noteer de naam van het museum of de bibliotheek, het inventarisnummer of de signatuur, het materiaal en de afmetingen. Geef aan of de afbeelding een matrijs, een afdruk, een later afgietsel of een voor de leesbaarheid gespiegeld beeld toont. Heeft de matrijs verschillende vlakken, benoem dan het vlak met het nummer of bijschrift van de foto. Leg vast of je een afbeelding voor het vergelijken draait of spiegelt.

Kies kenmerken die op beide afbeeldingen te vinden zijn. Een buitenrand en een asymmetrische versiering kunnen helpen om de richting gelijk te zetten voordat je lettervormen en afstanden vergelijkt. Kijk ook hoe de letters ten opzichte van de rand staan. Een ontbrekende hoek van de afdruk kan te maken hebben met de toestand van de drager of onregelmatig contact. Vergelijkbare namen kunnen verschillende omlijstingen hebben. Overeenkomsten wegen zwaarder als ook de maten en de catalogusgegevens kloppen.

Beschrijf alleen wat je aan de hand van de beelden en gegevens kunt vaststellen. Voor een los voorwerp kan dat een gegraveerde steen met een cataloguslezing en een onzekere oorspronkelijke zetting zijn. Bij een afdruk in een handschrift kunnen het folionummer, de datum volgens de bibliotheek en een aantekening in de marge volstaan. De handleiding van de Archives and Records Association legt uit waarom de beschrijving van een afdruk samen met een afbeelding van het volledige document wordt vastgelegd als het origineel bewaard is. Zo kunnen anderen de interpretatie nagaan.

Museum- en archiefbronnen