
Islamitische grafstenen lezen: schrift, datering en hergebruik
Herken koefisch schrift en naskh, overlijdensdata, schade en sporen van hergebruik aan grafstenen uit gedocumenteerde museumcollecties.
Begin bij een historische islamitische grafsteen met de steen zelf en de zijde die voor je staat. Bekijk de omtrek, het oppervlak rond de letters en de richting van de regels. Raadpleeg vervolgens het museumrecord voor het materiaal, de schriftstijl en de gebeurtenis die in het opschrift genoemd wordt. Een datum in een graftekst kan aangeven wanneer iemand is overleden. De randen, achterzijde of vorm kunnen helpen verklaren hoe dezelfde steen in een andere periode is gebruikt.
Een stele is een stenen monument dat meestal rechtop staat. In collectiegegevens kan grafsteen ook een plaat, een deel van een groter gedenkteken of een omgewerkt voorwerp aanduiden. Voorbeelden van gepolijste kalksteen uit Aswan, basalt uit het Rode Zeegebied en verschillende soorten marmeren objecten laten zien wat per steen te lezen valt. Soms loopt één opschrift over beide kanten door. Bij andere stenen horen de opschriften op de twee zijden bij afzonderlijke gebruiksfasen.
Begin met het materiaal en de vorm
Het British Museum beschrijft 1868,1102.432 als een grafsteen van gepolijste kalksteen, vervaardigd in Aswan. De opgegeven lengte is 51,5 centimeter en de breedte 21,75 centimeter. Een foto laat de omtrek en de indeling van het opschrift zien. De collectiegegevens benoemen de steensoort en de gepolijste afwerking. Noteer waarop elke waarneming berust. De verlichting kan de kleur en helderheid van het oppervlak anders laten lijken, dus volg het museumrecord wanneer je in een bijschrift het materiaal noemt. British Museum, kalkstenen grafsteen uit Aswan 1868,1102.432.
Vergelijk die plaat met de basaltstenen grafsteen 1928,0305.1 uit hetzelfde museum. Als vindplaats of plaats van verwerving staat Dahlak Kebir in de Rode Zee vermeld. Het stuk is 65 centimeter hoog en 31 centimeter breed. De conservator beschrijft het ruw bewerkte donkere basalt dat kenmerkend is voor grafstenen uit Dahlak en legt uit hoe de grond rond de letters is uitgehakt. Een foto kan het oppervlak en de randen van de letters tonen. De museumregistratie identificeert het materiaal als basalt. British Museum, basaltstenen grafsteen uit Dahlak Kebir 1928,0305.1.
Let op de schriftstijl en de manier waarop de letters zijn uitgehakt
Het museum omschrijft het opschrift uit Aswan als koefisch en dat uit Dahlak als naskh. Beide namen duiden schriftstijlen aan. Een opschrift kan ook worden beschreven aan de hand van de bewerking van het oppervlak. Bij de basaltsteen komen de letters omhoog uit de grond doordat het oppervlak eromheen is weggehaald. Zoek naar een smalle schaduw langs de letters en bekijk waar mogelijk een tweede foto. De gids over Arabische kalligrafiestijlen helpt lettervormen te vergelijken. De gids over vroeg-islamitische muntopschriften laat op een ander oppervlak zien hoe de vorm de indeling van de tekst kan beïnvloeden.
Op de steen uit Dahlak beschrijft de conservator een nisvormige compositie met bovenaan een hanglamp. Het museum onderscheidt de overledene van degene die de tekst uithakte. Die tweede naam wordt gelezen als Abd al-Rahman ibn Abi Harami al-Makki. De conservator vat al-Makki in beide namen op als een aanwijzing voor een band met Mekka. Dahlak Kebir staat afzonderlijk vermeld als vindplaats of plaats van verwerving. De plaatsnaam die in een persoonsnaam doorklinkt en de plaats die bij de steen is geregistreerd, beantwoorden verschillende vragen. De woordenlijst over moskeearchitectuur legt uit welke functie een mihrab in een gebouw heeft. De nis en lamp op deze grafsteen maken deel uit van de gehakte voorstelling.
Zoek uit naar welke gebeurtenis de datum verwijst
Het British Museum leest op de steen uit Aswan een overlijden op 14 Dhu al-Hijja 554 AH en geeft 27 december 1159 als overeenkomstige datum. Op de steen uit Dahlak wordt het overlijden op 584 AH, of 1188, gedateerd. Vermeld de kalender en geef aan om welke gebeurtenis het gaat. De afkorting AH staat in een Engelstalig museumrecord voor een jaar van de islamitische jaartelling. Door de oorspronkelijke datum naast het equivalent in het museumrecord te zetten, kunnen lezers de datering in beide kalenders volgen.
Het Ashmolean Museum laat met EA2006.21 zien dat de gegevens uit eenzelfde opschrift verschillende graden van zekerheid kunnen hebben. Het museum registreert een overlijden op 4 Shawwal 431 AH, volgens de registratie 17 juni 1040. De overledene was een vrouw of waarschijnlijker een jong meisje. Haar naam is onzeker. Op grond van de vorm, het marmer en de schriftstijl stelt het museum het huidige Tunesië als waarschijnlijke plaats van vervaardiging voor. Het opschrift loopt over beide zijden door. Het museum betrekt beide kanten bij de bespreking van de datum en identiteit. Neem de kwalificaties per gegeven over. De gids over colofons en eigendomsnotities in handschriften geeft een ander voorbeeld van hoe je een datum aan de gedocumenteerde gebeurtenis koppelt. Ashmolean Museum, bewerkte marmeren grafsteen EA2006.21.
Vergelijk beide kanten van twee hergebruikte Egyptische platen
Het marmeren paneel 1975,0415.1 in het British Museum was een van vier onderdelen van een cenotaaf, een gedenkstructuur. Volgens de conservator wijzen de afgeschuinde randen en de onvolledige buiteninscriptie erop dat het paneel aan het hoofdeinde van een lage omheining of open cenotaaf stond. Het museum dateert de buitenkant rond de negende eeuw. Daar staan sierlijke koefische letters in reliëf. Het museum beschrijft hoe de structuur uit elkaar werd gehaald en de achterkant van dit paneel later werd voorzien van een eenvoudiger ingesneden koefisch opschrift. Dat vermeldt een overlijden in Jumada II 356 AH. De toelichting bij het opschrift geeft 967, terwijl het datumveld 966–967 noemt voor de latere inscriptie. De datum aan de achterkant hoort bij het latere gebruik. British Museum, hergebruikt cenotaafpaneel 1975,0415.1.
Nummer 2010.225 van het Metropolitan Museum of Art is een andere tweezijdige marmeren grafsteen die aan Egypte wordt toegeschreven. Het museum dateert één zijde in de tiende eeuw en herkent er forse koefische letters. Meer dan twee eeuwen later is de steen ondersteboven gekeerd en aan de andere kant bewerkt om opnieuw als grafsteen te dienen. Die latere zijde draagt een overlijdensdatum van 646 AH, of 1248–1249. Het opschrift staat binnen een boog op zuilen, met rozetten in de boogzwikken en een hanglamp bij de top. Door de omkering werd een andere rand de bovenkant. De twee foto's in het record laten de stand en het hakwerk vergelijken. Metropolitan Museum of Art, tweezijdige grafsteen 2010.225.
Leg de twee museumrecords naast elkaar. Bij het paneel van het British Museum helpen de afgeschuinde rand en de onvolledige tekst om de plaat in een groter geheel te plaatsen. Bij de plaat van het Metropolitan Museum of Art laten de gewijzigde stand en de tweede compositie zien hoe de steen opnieuw als grafmarkering diende. Benoem in het bijschrift de zichtbare zijde en de waarneming die de volgorde ondersteunt.
Herken de oudere vorm van een hergebruikte zuil
Ook de vorm kan sporen van hergebruik dragen. De witmarmeren grafsteen MXD 276 uit de Khalili Collections is in de catalogus aan Tunesië verbonden en meet 112,5 centimeter in de hoogte. De collectie identificeert hem als een kleine laat-Romeinse of Byzantijnse zuil die tot een cilindrische grafsteen is omgewerkt. Het record noemt een diepe groef bij de bovenkant en een afgeronde bekroning. De graftekst in gebloemd koefisch vermeldt een overlijden op 2 Safar 436 AH, in het record gelijkgesteld aan 29 augustus 1044. De datum gaat over het overlijden. De beschrijving van de schacht verklaart hoe de eerdere vorm is herkend. Khalili Collections, cilindrische marmeren grafsteen MXD 276.
Een gebogen oppervlak vraagt om een andere kijkhoek dan een platte plaat. Zoek de afgeronde top en volg de cilinder naar de schacht. Op één foto kan een deel van het opschrift uit beeld verdwijnen waar het oppervlak rondloopt. Gebruik een andere kijkhoek of de beschrijving van de collectie om de regels op de schacht van die rond de bovenkant te onderscheiden. Noem bij een detailfoto welk deel van de cilinder te zien is.
Onderscheid schade van wat nog leesbaar is
De zandstenen stele E.38.1930 in het Fitzwilliam Museum toont waarom de staat van het voorwerp van belang is. De registratie noemt het koefische opschrift slecht bewaard. Het museum leest dat de overledene een vrouw was en plaatst haar overlijden eind april of in mei 1056. Het oppervlak is door rook zwart verkleurd. Het museum duidt die schade als aanwijzing voor hergebruik. De verkleuring is een waarneming aan de steen. Hergebruik is de interpretatie van het museum, dat de latere plaats van gebruik niet vermeldt. Fitzwilliam Museum, zandstenen stele E.38.1930.
Volgens de registratie is het stuk 54 centimeter lang, 39 breed en 6,5 diep. Die maten kunnen precies worden vermeld. De datum uit het opschrift blijft een periode. Een bijschrift noemt wat leesbaar is en houdt die periode aan. Een regel die op een foto met lage resolutie ontbreekt, kan door schade, licht of de kijkhoek aan het oog zijn onttrokken. Als de catalogus een gedeeltelijke lezing geeft, gebruik dan wat het museum heeft kunnen lezen en behoud de onzekerheid over de rest.
Vermeld de zijde, datum en bron in het bijschrift
Begin met het museum en inventarisnummer. Voeg het materiaal, de vorm en de beschreven kant toe. Noem bij een detailfoto of die de voorzijde, achterkant, rand of een deel van de ronde schacht toont. Schrijf erbij of de datum een overlijden, een eerdere bewerking of een andere gedocumenteerde gebeurtenis betreft. Geef de oorspronkelijke kalender en het equivalent in de museumregistratie wanneer beide zijn opgenomen. Neem bij een vermoedelijke herkomst of onzekere lezing de formulering uit het record over.
Controleer of een lezer dezelfde gegevens kan terugvinden. Noem bij het Britse paneel de vroege buitenzijde en het latere opschrift aan de achterkant. Benoem bij de plaat van het Metropolitan Museum of Art de omkering en de latere boog. Schrijf bij de Fitzwilliam-stele dat rookschade de interpretatie van hergebruik ondersteunt. Eén datum en een frontfoto kunnen maar een deel van de geschiedenis van de steen tonen.
Museumrecords om islamitische grafstenen te vergelijken
- British Museum, 1868,1102.432 vermeldt gepolijste kalksteen, koefisch schrift en de overlijdensdatum op de steen uit Aswan.
- British Museum, 1928,0305.1 beschrijft basalt, verhoogd naskh en de afzonderlijke namen van de overledene en de steenhouwer.
- Ashmolean Museum, EA2006.21 documenteert een doorlopend opschrift over twee zijden en een waarschijnlijke herkomst uit Tunesië.
- British Museum, 1975,0415.1 verklaart de vroege toepassing in een cenotaaf en het latere opschrift op de keerzijde.
- Metropolitan Museum of Art, 2010.225 documenteert beide kanten en het hergebruik na de omkering.
- Khalili Collections, MXD 276 beschrijft de hergebruikte zuil, gebloemd koefisch en de overlijdensdatum.
- Fitzwilliam Museum, E.38.1930 beschrijft rookschade en de gedeeltelijke lezing op zandsteen.





