
Wat is cuerda seca? Donkere glazuurlijnen op historische tegels
Cuerda seca houdt verschillende glazuren op één tegel uit elkaar. Bekijk hoe contouren, tegelvoegen en patronen zijn opgebouwd in museumstukken uit Konya en Iran.
Het voltooide werk kan een veel grotere schaal hebben dan die smalle lijn doet vermoeden. Een enkele stertegel kan meerdere kleuren bevatten. Een paleispaneel kan één voorstelling over tientallen tegels verdelen. Op iedere tegel zitten dan glazuurgrenzen. Tussen de afzonderlijke tegels lopen ook de voegen van het paneel.
Wat de scheidingslijn deed in de oven
Bekijk een plek waar twee glazuurkleuren samenkomen. Bij de techniek die het Metropolitan Museum of Art in «Persian Tiles» beschrijft, scheidt een smalle lijn van mangaan en vet de kleuren. Het vettige bestanddeel brandt tijdens het bakken weg en er blijft een matte scheidslijn over. De lijn geeft een zichtbare contour en helpt het glazuur binnen de bestemde vakken te houden. Zo passen meerdere geglazuurde vlakken op één tegel, bijvoorbeeld een bloemblad, een blad en de achtergrond eromheen. The Met, «Persian Tiles», inleiding en catalogus.
In de beschrijving van twee gebogen tegels die aan Konya worden toegeschreven, spreekt het museum van een wasachtige afwerende lijn. Het Ashmolean beschrijft voor zijn Safawidische paneel een vette lijn op basis van mangaan. De instellingen beschrijven de functie van de lijn voor hun eigen voorbeelden, met een verschillend detailniveau over de materialen. Een donkere lijn op een foto geeft een aanwijzing voor de techniek. De catalogus of onderzoek van het voorwerp zelf kan nauwkeuriger uitwijzen waardoor de lijn ontstond. The Met, gevormde tegels 08.185a en 08.185b. Ashmolean, beschrijving van paneel EA1979.16.
Glazuurgrenzen en voegen tussen tegels
Bij een mozaïek van gesneden tegels worden afzonderlijke geglazuurde delen tegen elkaar gelegd om een patroon te vormen. Een voeg kan samenvallen met de rand van een op vorm gesneden stuk keramiek. De gids over zellij-tegelwerk laat zien hoe zulke afzonderlijke stukken een geometrische compositie opbouwen. Met cuerda seca kunnen verschillende kleurvlakken op hetzelfde stuk keramiek worden aangebracht. Een grens tussen glazuren kan een fijne bocht volgen en blijft ook op enige afstand van de rand zichtbaar. Beide methoden kunnen ingewikkelde kleurpatronen opleveren. De ligging van de voegen helpt bepalen hoe het patroon is samengesteld. The Met, vergelijking tussen mozaïek en cuerda seca.
Op een paneel zie je ook een tweede soort lijn. Een voeg kan dwars door een achtergrond lopen terwijl de kleur aan beide kanten dezelfde is. Binnen een tegel kan een donkere contour juist buigen om een tak of gewaad te volgen. Wanneer de voorstelling een voeg kruist, bekijk dan hoe de beide helften op elkaar aansluiten. De maker moest zowel de kleurvelden binnen elke tegel als de plaats van het ontwerp in het samengevoegde paneel op elkaar afstemmen.
Twee gebogen tegels die aan Konya worden toegeschreven
De tegels 08.185a en 08.185b van The Met zijn van stonepaste, worden in de late veertiende eeuw gedateerd en worden toegeschreven aan Konya, in het huidige Turkije. De eerste tegel is 47,8 centimeter hoog en 28,1 centimeter breed. De tweede is 47 centimeter hoog en 27,6 centimeter breed. Volgens de catalogus liggen meerdere glazuurkleuren binnen zwarte afwerende contouren. De twee stukken hebben dezelfde techniek en hoofdvorm. Hun afmetingen verschillen een beetje. The Met, gevormde tegels toegeschreven aan Konya.
De kromming helpt te begrijpen waar de stukken mogelijk zaten. The Met stelt voor dat ze waarschijnlijk aan de buitenkant van de gelobde toren van het graf van Rumi in Konya waren aangebracht. Het gaat om een toeschrijving door de conservatoren aan een waarschijnlijk onderdeel van het gebouw. Van voren zie je het kleurpatroon. Een zijaanzicht maakt zichtbaar hoe de keramische massa is gebogen. Die vorm is relevant om te begrijpen hoe de tegel op een architectonisch oppervlak kon aansluiten. The Met, toelichting en zijaanzichten.
Twee stertegels uit Khargird
De tegels die bij de Madrasa al-Ghiyathiyya in Khargird, in het noordoosten van Iran, horen, hebben weer een andere maat en vorm. Het exemplaar 17.143.1 van The Met heeft twaalf punten en meet 40,3 bij 40,3 centimeter, met een dikte van 3,2 centimeter. Het museum dateert de tegel in 846 AH, of 1442–1443 n.Chr., en plaatst hem op de muur van de westelijke iwan, een gewelfde ruimte die aan één kant open is. De ster vormt de buitenrand van het keramiek. Binnen die rand vormen in elkaar grijpende glazuurvlakken een tweede patroon op dezelfde drager. The Met, twaalfpuntige stertegel 17.143.1.
Het British Museum bewaart een andere stertegel uit Khargird, G.486. De catalogus dateert de tegel in het midden van de vijftiende eeuw, beschrijft gestileerde pioenrozen en noemt kobaltblauw, zwart, rood, wit en goud als kleuren in de versiering. De grootste diameter is 39,5 centimeter. De beschrijving verbindt de tegel met de Madrasa al-Ghiyathiyya en geeft 1442–1446 als datering van dat gebouw. De lijst met kleuren beschrijft hoe dit voorwerp eruitziet. De naam van de techniek slaat op de glazuurvelden en hun contouren. Lees de twee onderdelen samen voordat je een afzonderlijke kleur als glazuur beschrijft. British Museum, stertegel uit Khargird G.486.
De twee musea geven hun maten op verschillende manieren. The Met vermeldt hoogte, breedte en dikte. Het British Museum geeft de grootste diameter. De langste afmetingen over de sterren liggen dicht bij veertig centimeter. De catalogusbeschrijvingen geven afzonderlijke maten en verschillen in de details over datering en architectonische plaats.
Hoe Safawidische panelen een voorstelling over tegels verdelen
Het Los Angeles County Museum of Art identificeert zijn zeventiende-eeuwse paneel M.73.5.4 als een van een paar dat boven een boog in het Hasht Behesht-paviljoen in Isfahan was aangebracht. Het samengestelde paneel meet ongeveer 115 bij 105 centimeter. De buitenvorm past in de zwik, de ruimte boven en naast de boog. De tekening en de kleuren beslaan meerdere tegelvlakken binnen die buitenomtrek. De catalogus bespreekt hoe in Safawidische werkplaatsen afzonderlijk beschilderde tegels werden samengevoegd tot grotere voorstellingen. Je kunt de voorstelling als één tafereel bekijken en tegelijk zien hoe het keramiek het vlak verdeelt. LACMA, tegelpaneel voor een zwik M.73.5.4.
EA1979.16 van het Ashmolean is een Iraans paneel met achtenveertig tegels uit het midden van de zeventiende eeuw. Het paneel meet zonder lijst 93 bij 269 centimeter. Vogels en andere dieren staan rond een gelobd motief in het midden. Het museum heeft een eigen catalogusbeschrijving voor dit paneel en vermeldt Iran als plaats van vervaardiging. De wijze waarop de dieren in een grotere compositie zijn geplaatst, sluit aan bij andere voorbeelden van figuren en dieren in islamitische kunst. Ashmolean, paneel met achtenveertig tegels EA1979.16.
Sommige Safawidische panelen kun je naast boekschilderingen bekijken. De tegelcatalogus van The Met vergelijkt ze met miniatuurschilderingen uit dezelfde tijd. Bekijk de plaatsing van figuren, planten en randen in de schilderingen in de Shahnama van Shah Tahmasp om te zien hoe soortgelijke beeldelementen op een blad werken. Op tegelpanelen voegen de naden tussen de keramische stukken een onderdeel toe aan de compositie. Een plantenstengel kan over twee tegels doorlopen. Een dunne afwerende lijn scheidt intussen twee glazuurkleuren binnen dezelfde tegel. The Met, «Persian Tiles», Safawidische tegelpanelen.
Dezelfde techniek is mogelijk op verschillende keramische dragers
The Met vermeldt stonepaste als keramische massa van de gebogen tegels toegeschreven aan Konya en zijn ster uit Khargird. Het Ashmolean registreert de drager van het paneel met achtenveertig tegels onder zowel stonepaste als fritware. In de woordenlijst beschrijft het museum fritware als een keramische massa die vooral bestaat uit gemalen kwarts met kleinere hoeveelheden klei en frit. Die namen gaan over het materiaal onder de versiering. Cuerda seca benoemt de manier waarop de kleurvlakken van elkaar werden gescheiden. De combinatie van beide soorten gegevens laat zien hoe tegel en glazuur zijn opgebouwd. Ashmolean, techniek en woordenlijst over fritware.
De naam cuerda seca verschijnt ook bij een bord dat in de late vijftiende of vroege zestiende eeuw in Sevilla werd gemaakt. The Met noemt tingeglazuurd aardewerk en bespreekt mangaan en olie in de uitleg van de contouren. Het bord laat dezelfde kleurscheiding op een andere keramische massa en een andere vorm zien. De Spaanse benaming op zichzelf geeft daarom weinig houvast bij het vaststellen van de herkomst van een bepaalde tegel. Voor een andere oppervlaktebehandeling kun je de gids over islamitisch lusteraardewerk raadplegen, waarin de metaalglans centraal staat. The Met, bord uit Sevilla 30.53.2.
Bekijk het oppervlak voordat je een wand reconstrueert
Begin bij een zichtbare rand van het fragment. Kijk of de donkere lijn daar eindigt of naar het binnenste van de tegel terugbuigt. Een gebogen lijn die op hetzelfde stuk blijft, kan kleurvlakken binnen één tegel scheiden. Een breuk door keramiek en glazuur vormt een fysieke rand. Bekijk bij een paneel eerst het patroon van de tegelvoegen op enige afstand voordat je een figuur over het oppervlak volgt.
Vergelijk daarna de vorm en de afmetingen met de catalogus. De kromming maakt duidelijk waarom The Met de twee tegels aan een waarschijnlijke plek in Konya toeschrijft. De plaats van de ster uit Khargird volgt uit de vermelding van de westelijke iwan. De identificatie met het Hasht Behesht-paviljoen hoort bij het specifieke LACMA-paneel. Het Ashmolean geeft de maten en de indeling van een ander paneel. De gekleurde velden geven aanwijzingen over het oppervlak. Een vastgelegde vindplaats, een vorm die bij de architectuur past of een museumrecord plaatst een werk in zijn mogelijke omgeving.
Museumstukken en technische bronnen
- The Met, «Persian Tiles» vergelijkt de scheidingslijn, mozaïeken van gesneden tegels en grotere Safawidische composities.
- The Met, gebogen tegels 08.185a en 08.185b vermeldt de vorm, de afmetingen en de waarschijnlijke plaats in Konya.
- The Met, stertegel 17.143.1 beschrijft het twaalfpuntige stuk en zijn gedocumenteerde architectonische omgeving.
- British Museum, stertegel G.486 geeft de maat, de kleuren en het verband met de madrasa in Khargird.
- LACMA, paneel voor een zwik M.73.5.4 beschrijft het Safawidische paneel en de plaats in het Hasht Behesht-paviljoen.
- Ashmolean, paneel EA1979.16 geeft het aantal tegels, de maten met en zonder lijst en een beschrijving van de kleurscheiding.





