Τι είναι το τζαρόκα; Το μογγολικό παράθυρο με εξώστη και η εμφάνιση του αυτοκράτορα

Τι είναι το τζαρόκα; Το μογγολικό παράθυρο με εξώστη και η εμφάνιση του αυτοκράτορα

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Από τον μαρμάρινο εξώστη της Λαχόρης στις εικόνες του Τζαχανγκίρ και του Σαχ Τζαχάν στην Άγκρα. Αρχιτεκτονικά τεκμήρια από Μαντού, Φατεχπούρ Σικρί και Τζαϊπούρ.

Το τζαρόκα, γραμμένο jharokha ή jharoka, είναι παράθυρο με εξώστη ή μικρός προεξέχων χώρος στη νοτιοασιατική αρχιτεκτονική. Στη ζωγραφική της αυλής των Μογγόλων πλαισιώνει συχνά τον αυτοκράτορα ψηλά, πάνω από ένα πλάτωμα ή μια αίθουσα ακροάσεων. Η λέξη μπορεί να δηλώνει το χτισμένο άνοιγμα και τη θέση που καταλαμβάνει ο ηγεμόνας κατά την τελετή. Η ζωγραφική δείχνει ποιους τοποθέτησε ο καλλιτέχνης κάτω από το παράθυρο και πώς απέδωσε τη θέση τους στην ιεραρχία. Η αρχιτεκτονική καταγραφή εξηγεί από τι έχει κατασκευαστεί η προεξοχή και πώς στηρίζεται.

Σε φύλλο λευκώματος του Μουσείου Αγά Χαν, ο Τζαχανγκίρ εμφανίζεται πάνω από συγκεντρωμένο πλήθος στο Φρούριο της Άγκρα. Πρόκειται για σαφή απεικόνιση της δημόσιας εμφάνισης του αυτοκράτορα. Ένας καταγεγραμμένος μαρμάρινος εξώστης στο Φρούριο της Λαχόρης δίνει άλλο είδος πληροφορίας. Η προεξοχή στηρίζεται σε τέσσερις προβόλους από κόκκινο ψαμμίτη. Μαζί τα παραδείγματα βοηθούν να φανταστούμε τη μορφή της κατασκευής και τη θέση της στην αυλή. Για την κατασκευή κάθε φρουρίου εξετάζουμε την τεκμηρίωση του συγκεκριμένου χώρου.

Πώς αναγνωρίζουμε ένα προεξέχον παράθυρο με εξώστη

Αρχίζουμε από εκεί όπου το άνοιγμα συναντά τον κύριο τοίχο. Από το πλάι φαίνεται αν μια εξέδρα ή ένας μικρός χώρος εξέχει από την επιφάνειά του. Αναζητούμε στηρίγματα κάτω από την προεξοχή, έπειτα στέγη, γείσο ή στέγαστρο πάνω από το άνοιγμα. Ένα κιγκλίδωμα ορίζει το μπροστινό όριο του χώρου όπου μπορεί κανείς να σταθεί ή να καθίσει. Ένα δικτυωτό πέτασμα μπορεί να καλύπτει ένα άνοιγμα, και σε προεξέχον χώρο. Κάθε στοιχείο δείχνει κάτι διαφορετικό: πού τελειώνει η εξέδρα, τι τη στηρίζει, ποιος μπορεί να κοιτάξει προς τα έξω και πόσο φαίνεται ο άνθρωπος που βρίσκεται μέσα.

Η μελέτη του Εθνικού Ινστιτούτου Ιστορικής και Πολιτιστικής Έρευνας του Πακιστάν περιγράφει έναν εξώστη από λευκό μάρμαρο στο Νταουλάτ Χανά ε Χας ο Αμ του Φρουρίου της Λαχόρης. Τέσσερις οφιοειδείς πρόβολοι από κόκκινο ψαμμίτη στηρίζουν την προεξοχή. Η μελέτη τοποθετεί το κτίριο βόρεια από το Ντιβάν ε Αμ, την αίθουσα δημόσιων ακροάσεων, και συνδέει τον εξώστη με την εμφάνιση του αυτοκράτορα ενώπιον ανθρώπων διαφορετικών βαθμίδων. Σε μια φωτογραφία αναζητούμε τη λευκή εξέδρα και το σχήμα και τον αριθμό των κόκκινων στηριγμάτων από κάτω. Ο συνδυασμός αυτός χαρακτηρίζει τον συγκεκριμένο εξώστη. Ιστορικά φρούρια του Πακιστάν, Φρούριο της Λαχόρης, σ. 47–48.

Ο πρόβολος βρίσκεται κάτω από το δάπεδο. Ένα λίθινο πέτασμα μπορεί να τοποθετείται μπροστά, ενώ ένα υφασμάτινο στέγαστρο ψηλά μπορεί να σκιάζει ή να σηματοδοτεί τη θέση. Σε κοντινή μετωπική λήψη τα περιγράμματα μπορεί να επικαλύπτονται και το βάθος να μην είναι σαφές. Φωτογραφία από το πλάι ή από κάτω δείχνει πώς συνδέεται η προεξοχή με τον τοίχο. Όταν ο τύπος του πετάσματος κατονομάζεται και φαίνεται χωριστά, συγκρίνεται ευκολότερα η διαμόρφωση του ανοίγματος. Πώς τα τζάλι και τα μασραμπίγια ρυθμίζουν την ορατότητα.

Τι τεκμηριώνουν τα κτίρια στην Άγκρα και το Φατεχπούρ Σικρί

Το Φρούριο της Άγκρα βρίσκεται στη δεξιά όχθη του Γιαμούνα. Η Αρχαιολογική Υπηρεσία της Ινδίας χρονολογεί τη μεγάλη ανοικοδόμηση με κόκκινο ψαμμίτη επί Άκμπαρ στα έτη 1565–1573. Καταγράφει επίσης την απώλεια μεγάλου μέρους του παλαιότερου συγκροτήματος. Ο Σαχ Τζαχάν κατεδάφισε ορισμένα κτίρια για ανάκτορα από λευκό μάρμαρο. Κατά τη βρετανική στρατιωτική χρήση έγιναν νέες κατεδαφίσεις για στρατώνες. Οι σημερινές φωτογραφίες δείχνουν επιμέρους τμήματα ενός συνόλου που άλλαξε σε διαδοχικές περιόδους. Το όνομα του φρουρίου σε έναν κατάλογο ζωγραφικής προσδιορίζει τον τόπο της σκηνής. Για να συνδεθεί με συγκεκριμένο σωζόμενο άνοιγμα, χρειάζονται στοιχεία για την κατασκευή και τη χρονολόγηση του ανοίγματος. Αρχαιολογική Υπηρεσία της Ινδίας, Φρούριο της Άγκρα.

Το Φατεχπούρ Σικρί προσφέρει χωριστό αρχιτεκτονικό τεκμήριο από την εποχή του Άκμπαρ. Στη δυτική πλευρά της αίθουσας δημόσιων ακροάσεων η UNESCO περιγράφει τη θέση του αυτοκράτορα ως μικρό υπερυψωμένο δωμάτιο, με διάτρητα λίθινα πετάσματα και επικλινή λίθινη στέγη. Συνδέεται απευθείας με το ανακτορικό συγκρότημα. Η περιγραφή συσχετίζει το ύψος του καθίσματος, την πρόσβαση από το παλάτι και τον δημόσιο χώρο μπροστά του. Η θέση και η κατασκευή τεκμηριώνονται από το σωζόμενο κτίριο. Σε μια αυλική εικόνα που εστιάζει στον αυτοκράτορα, η δίοδος πίσω του συχνά μένει εκτός του πλαισίου. UNESCO, αρχιτεκτονική περιγραφή του Φατεχπούρ Σικρί.

Ο Τζαχανγκίρ στην Άγκρα και η έννοια του νταρσάν

Στο φύλλο λευκώματος AKM136, από τα τέλη του 16ου ή τις αρχές του 17ου αιώνα, ο Τζαχανγκίρ εμφανίζεται στο παράθυρο. Ανώτεροι αξιωματούχοι στέκονται αμέσως πιο κάτω σε μαρμάρινο πλάτωμα. Περισσότεροι άνθρωποι συγκεντρώνονται σε χαμηλότερη αυλή. Το Μουσείο Αγά Χαν ερμηνεύει τη σκηνή ως αυτοκρατορικό νταρσάν, δημόσια εμφάνιση κατά την οποία οι άνθρωποι μπορούσαν να δουν τον ηγεμόνα. Τα τρία επίπεδα οργανώνουν τον χώρο. Δείχνουν επίσης την απόσταση ανάμεσα στη θέαση του Τζαχανγκίρ από χαμηλά και στην υπηρεσία του από κοντά.

Κοντά σε κόκκινο στέγαστρο στα αριστερά, ο ζωγράφος απεικόνισε χρυσή αλυσίδα με κουδουνάκια. Το μουσείο τη συνδέει με τα απομνημονεύματα του Τζαχανγκίρ, όπου περιγράφεται ότι όσοι ζητούσαν δικαιοσύνη μπορούσαν να κάνουν την αλυσίδα να ηχήσει για να τραβήξουν την προσοχή. Στον πίνακα υπάρχει φύλακας και απομακρύνεται ένα πρόσωπο που μπορεί να είναι ικέτης. Τα απομνημονεύματα εξηγούν τον δηλωμένο σκοπό και ο ζωγράφος παρουσιάζει μια συγκεκριμένη σκηνή πρόσβασης. Και τα δύο στοιχεία βοηθούν στην ανάγνωση του έργου. Για τυχόν σωζόμενο εξάρτημα στο φρούριο χρειάζεται χωριστή τεκμηρίωση. Μουσείο Αγά Χαν, ο Τζαχανγκίρ στο παράθυρο τζαρόκα, AKM136.

Στην πίσω όψη του φύλλου υπάρχει καλλιγραφία, σύμφωνα με τη μορφή του λευκώματος. Αυτό έχει σημασία όταν το συγκρίνουμε με εικονογράφηση χρονικού. Ένα φύλλο μπορεί να ενώνει μια αυλική σκηνή και ένα δείγμα καλλιγραφίας. Σε χειρόγραφο, μια εικόνα μπορεί να συνοδεύει ένα συγκεκριμένο επεισόδιο. Η αντιγραφή ή η συναρμολόγηση του τόμου δίνει άλλη χρονολογία. Το εικονογραφημένο έπος που παρήγγειλε ο Άκμπαρ δείχνει επίσης πώς η κλίμακα και η μορφή επηρέαζαν τη δημιουργία και τη χρήση των εικόνων. Η κλίμακα και η μορφή του Χαμζανάμα του Άκμπαρ.

Η ενθρόνιση του Σαχ Τζαχάν και η ζωγραφική της ιεραρχίας

Στο Παντσαχνάμα της Βασιλικής Συλλογής, ο Μπιτσίτρ δείχνει τον Σαχ Τζαχάν να δέχεται τους τρεις μεγαλύτερους γιους του σε επίσημη συνέλευση της αυλής, ένα ντουρμπάρ. Ο κατάλογος τοποθετεί την τελετή στο Φρούριο της Άγκρα την άνοιξη μετά τον θάνατο του Τζαχανγκίρ τον Νοέμβριο του 1627. Τα έργα των αντικριστών σελίδων χρονολογούνται περίπου στα 1630–1640. Ο αυτοκράτορας κάθεται ψηλά στο κέντρο της δημόσιας αίθουσας. Στον εξώστη φιλά στο μέτωπο τον πρωτότοκο Ντάρα Σουκόχ. Τα κιγκλιδώματα, οι θέσεις των ευγενών και οι υπηρέτες με τα διακριτικά φανερώνουν πώς οργανωνόταν η εγγύτητα στον ηγεμόνα. Royal Collection Trust, ενθρόνιση του Σαχ Τζαχάν, RCIN 1005025.k και 1005025.l.

Ο πρίγκιπας Χουράμ, γιος του Τζαχανγκίρ, έγινε ο Σαχ Τζαχάν. Η διαδοχή εξηγεί πώς αναγνωρίζουμε το ίδιο πρόσωπο ως πρίγκιπα σε ένα έργο και αυτοκράτορα σε άλλο. Ο σωζόμενος τόμος αντιγράφηκε το 1656–1657. Ο κατάλογος αναφέρει ότι ο χρόνος προσθήκης των εικόνων είναι αβέβαιος. Η τελετή, το έργο και η αντιγραφή έχουν διαφορετική χρονολόγηση. Το ψηλό κεντρικό τζαρόκα επανέρχεται ως μέσο απεικόνισης της ιεραρχίας. Η επανάληψη δείχνει τις επιλογές των ζωγράφων. Οι διαστάσεις ή οι αποστάσεις της αίθουσας χρειάζονται αρχιτεκτονικά τεκμήρια. Royal Collection Trust, χειρόγραφο Παντσαχνάμα, RCIN 1005025. Η διαδοχή των Μογγόλων από τον Άκμπαρ στον Σαχ Τζαχάν.

Ο Εξώστης της Τίγρης και μια σκηνή με φόντο το Μαντού

Η Αρχαιολογική Υπηρεσία της Ινδίας καταγράφει τα ερείπια του Ναχάρ Τζαρόκα σε πλατεία ανατολικά του τεμένους του Ντιλαουάρ Χαν στο Μαντού της Μάλουα. Ο μαρμάρινος εξώστης στηριζόταν κάποτε σε ομοίωμα τίγρης, από το οποίο πήρε την ονομασία του. Η μελέτη υποθέτει ότι εδώ ο ηγεμόνας εμφανιζόταν στους υπηκόους του. Η τεχνοτροπία του πίσω κτίσματος συνηγορεί, σύμφωνα με τη μελέτη, υπέρ της εποχής κατά την οποία ο Τζαχανγκίρ έμεινε στο Μαντού. Η θέση, το υλικό και το παλιό στήριγμα συνδέουν την ερμηνεία με συγκεκριμένα ερείπια. Αρχαιολογική Υπηρεσία της Ινδίας, Ναχάρ Τζαρόκα και περιβάλλων χώρος, σ. 13.

Το Royal Collection Trust θεωρεί πιθανό ότι η εικόνα του Παγιάγκ, έργο γύρω στο 1640, δείχνει τελετή της 12ης Οκτωβρίου 1617 στη δημόσια αίθουσα ακροάσεων του παλατιού του Μαντού. Ο Τζαχανγκίρ κάθεται στον εξώστη και προσφέρει στον Χουράμ ένα κόσμημα για τουρμπάνι. Κάτω διακρίνονται μια υδρόγειος, ανθρώπινες μορφές, ένα λιοντάρι και ένα βοοειδές. Ο κατάλογος χαρακτηρίζει το τμήμα αλληγορική προσθήκη του ζωγράφου. Ερείπια και εικόνα σχετίζονται με χρήσεις του εξώστη στο Μαντού. Χρειάζονται πρόσθετα στοιχεία για να ταυτιστεί ο ζωγραφισμένος εξώστης με τον Εξώστη της Τίγρης. Royal Collection Trust, η ακρόαση του Μαντού από τον Παγιάγκ, RCIN 1005025.an.

Στην καταγραφή των ερειπίων μια τίγρη έφερε το βάρος του εξώστη. Στην εικόνα τα δύο ζώα μετέχουν σε μια αλληγορία για τη διακυβέρνηση και την αρμονία. Η θέση τους κάτω από το άνοιγμα προσφέρεται για σύγκριση. Μια λεζάντα μπορεί να διευκρινίσει αν το ζώο είναι αρχιτεκτονικό στοιχείο, ζωγραφισμένο στολίδι ή μορφή μιας αλληγορίας. Πώς διαβάζουμε ανθρώπινες μορφές και ζώα σε μουσειακά αντικείμενα.

Τι πλαισίωναν και τι έδειχναν τα μεταγενέστερα παράθυρα των Ρατζπούτ

Σε έργο του βασιλείου των Ρατζπούτ στο Σαουάρ, γύρω στο 1730, στο Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ, μια αρχόντισσα κρατά τριαντάφυλλο κάτω από πολύλοβο τόξο. Το χέρι της βρίσκεται πάνω από το κιγκλίδωμα, στο οποίο έχει απλωθεί χαλί. Το μουσείο ερμηνεύει το χαλί ως σήμα βασιλικής θέσης και συνδέει το πλαίσιο με την υιοθέτηση μογγολικών συμβάσεων από μικρότερες αυλές. Το παράθυρο στρέφει την προσοχή στη γυναίκα, στο προφίλ και στο πλαίσιο γύρω της. Ο κατάλογος αναγνωρίζει το είδος της σκηνής. Το συγκεκριμένο κτίριο παραμένει άγνωστο. Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ, αρχόντισσα σε παράθυρο τζαρόκα, 2018.182.

Το Χάουα Μαχάλ στην Τζαϊπούρ είναι μεταγενέστερο κτίριο. Το εγχειρίδιο απογραφής της περιφέρειας χρονολογεί το Παλάτι των Ανέμων στο 1799, επί Σαουάι Πρατάπ Σινγκ. Περιγράφει πενταώροφη πρόσοψη με ημιοκταγωνικά παράθυρα που προεξέχουν, διάτρητα πετάσματα και καμπύλες στέγες. Το περίπτερο επέτρεπε στις γυναίκες της αυλής να παρατηρούν την πόλη. Η εικόνα του Τζαχανγκίρ τονίζει ότι τον βλέπουν οι άνθρωποι κάτω στην αυλή. Στην Τζαϊπούρ το προεξέχον παράθυρο με πέτασμα επέτρεπε τη θέα προς τα έξω και περιόριζε το βλέμμα από τον δρόμο. Εγχειρίδιο απογραφής της Τζαϊπούρ, Χάουα Μαχάλ, σ. 66.

Πώς γράφουμε λεζάντα για ένα τζαρόκα

Σε φωτογραφία, ξεκινάμε από τον τόπο, το κτίριο και το τμήμα που φαίνεται. Αναφέρουμε τι δείχνει η γωνία λήψης: την κάτω πλευρά, τους προβόλους, τα ανοίγματα του πετάσματος ή τη στέγη. Για όσα μένουν εκτός εικόνας συμβουλευόμαστε την καταγραφή του κτιρίου. Η κοντινή λήψη του προβόλου και η ευρεία θέα του καθίσματος και της αυλής απαντούν σε διαφορετικές ερωτήσεις. Η μελέτη της Λαχόρης δίνει το υλικό και τον αριθμό των στηριγμάτων. Στο Φατεχπούρ Σικρί η πηγή περιγράφει το υπερυψωμένο δωμάτιο και την πρόσβαση από το παλάτι.

Για πίνακα δίνουμε τον αριθμό καταλόγου, το πρόσωπο ή το επεισόδιο που αναγνωρίζεται και τη χρονολογία της εικόνας. Την ημερομηνία του επεισοδίου τη γράφουμε χωριστά αν είναι γνωστή. Δείχνουμε πού τοποθετούνται οι μορφές και τι ρόλο παίζει ένα ύφασμα ή ένα σύμβολο. Στο AKM136 η αλυσίδα είναι δίπλα στο αριστερό στέγαστρο, σε απόσταση από το παράθυρο του Τζαχανγκίρ. Στον Παγιάγκ η εικόνα κάτω από τον εξώστη είναι αλληγορική. Η ακριβής θέση βοηθά τον αναγνώστη να βρει τις λεπτομέρειες και να καταλάβει σε τι στηρίζεται η λεζάντα.

Αρχιτεκτονικές μελέτες και κατάλογοι μουσείων