Τρεις ανδαλουσιανές πυξίδες από ελεφαντόδοντο στο Λούβρο και στο Μητροπολιτικό Μουσείο

Η ελεφαντοστέινη πυξίδα που κατασκευάστηκε για τον αλ-Μουγκίρα ανήκει στη συλλογή του Λούβρου και έχει αριθμό OA 4068. Στο σωζόμενο πώμα της διαβάζονται το όνομά του και το έτος 357 του ισλαμικού ημερολογίου· το μουσείο χρονολογεί το αντικείμενο στο 968. Το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης διατηρεί δύο άλλες ανδαλουσιανές πυξίδες, με αριθμούς 30.95.175 και 1970.324.5. Τα αρχικά τους πώματα έχουν χαθεί. Και τα τρία αντικείμενα φωτίζουν την αυλική ζωή του δέκατου αιώνα, αλλά η επιγραφή του Λούβρου δεν αποτελεί επιγραφή ούτε τεκμήριο ιδιοκτησίας των δύο αντικειμένων της Νέας Υόρκης.

Η εικόνα εξωφύλλου είναι ανεξάρτητη ιστορική αναπαράσταση που δημιουργήθηκε με τη βοήθεια ΤΝ. Δεν είναι φωτογραφία σωζόμενης πυξίδας, τεκμηριωμένου εργαστηρίου ή συγκεκριμένου αρχαιολογικού χώρου.

Τι σημαίνει «πυξίδα» σε έναν μουσειακό κατάλογο;

Στην ιστορία της τέχνης, η πυξίδα είναι μικρό δοχείο ή κουτί, συχνά κυλινδρικό, που αρχικά έκλεινε με πώμα. Ο όρος περιγράφει πρωτίστως τη μορφή. Δεν απαριθμεί όσα βρέθηκαν μέσα σε κάθε σωζόμενο αντικείμενο. Μιλώντας για τα ανδαλουσιανά ελεφαντοστέινα κουτιά, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την ίδια ονομασία για μια κατηγορία έργων. Χωρίς όμως τον αριθμό καταλόγου, υπάρχει κίνδυνος να συγχέουμε διαφορετικά αντικείμενα. Το κοινό υλικό και το κυλινδρικό σχήμα είναι αφετηρία σύγκρισης, όχι απόδειξη ότι δύο φωτογραφίες δείχνουν την ίδια πυξίδα.

Η καρτέλα του μικρότερου κουτιού στο Μητροπολιτικό Μουσείο συνδέει αυτόν τον τύπο με προσωπική χρήση στην ελίτ και αναφέρει αρωματικές ουσίες και καλλυντικά. Η καρτέλα του αντικειμένου στα Cloisters μιλά για κοσμήματα και καλλυντικά. Πρόκειται για πιθανές χρήσεις της κατηγορίας, όχι για αρχαιολογική αναφορά ότι τα συγκεκριμένα πράγματα βρέθηκαν μέσα και στα τρία κουτιά. Η φράση «μπορεί να χρησιμοποιούνταν για φύλαξη» δεν ισοδυναμεί με τη φράση «βρέθηκαν μέσα του».

Η διατήρηση του πώματος αλλάζει το είδος των διαθέσιμων πληροφοριών. Η πυξίδα OA 4068 έχει πώμα με αναγνώσιμη επιγραφή. Τα δύο αντικείμενα του Met έχασαν τα αρχικά τους πώματα. Η σύγκριση με άλλα έργα επιτρέπει μια υπόθεση για το σχήμα ενός χαμένου πώματος, όχι ανάγνωση ονόματος ή έτους που δεν σώζεται πια. Η ομοιότητα των κυλινδρικών σωμάτων δεν ενώνει τρεις διαφορετικές μαρτυρίες σε ένα αντικείμενο. Πρέπει να ξεχωρίζουμε το σωζόμενο κείμενο από την ανακατασκευή ενός απόντος μέρους.

Γιατί έχουν σημασία η Κόρδοβα και η Μαντινάτ αλ-Ζάχρα;

Η Κόρδοβα ήταν κέντρο της εξουσίας των Ομεϋαδών στην αλ-Ανταλούς. Ο Αμπντ αλ-Ραχμάν Γ΄ ανακήρυξε τον εαυτό του χαλίφη το 929. Στα μέσα του δέκατου αιώνα ιδρύθηκε κοντά στην πόλη η ανακτορική Μαντινάτ αλ-Ζάχρα. Η επισκόπηση του Met για την τέχνη των Ομεϋαδών στην Ισπανία τοποθετεί τα πολυτελή ελεφαντοστέινα έργα στο περιβάλλον της αυλικής παραγγελίας. Η UNESCO περιγράφει τη Μαντινάτ αλ-Ζάχρα μέσα από δρόμους, υδραυλικά έργα, κτίρια και διακοσμητικά στοιχεία. Ένα φορητό κουτί και μια ολόκληρη πόλη είναι διαφορετικές πηγές, αλλά συνεισφέρουν στην κατανόηση του υλικού πολιτισμού του χαλιφάτου.

Αυτό το πλαίσιο δεν αποδεικνύει ότι και οι τρεις πυξίδες προήλθαν από έναν επώνυμο τεχνίτη ή το ίδιο τεκμηριωμένο εργαστήριο. Το Λούβρο συνδέει την προέλευση της OA 4068 με τη Μαντινάτ αλ-Ζάχρα. Το Met αποδίδει την κατασκευή της 1970.324.5 στην Κόρδοβα, ενώ για την 30.95.175 δηλώνει ευρύτερα «Ισπανία». Οι καταγραφές διαφέρουν ως προς την ακρίβεια. Η μορφολογική συγγένεια δεν επιτρέπει να επινοήσουμε κοινό παραγγελιοδότη ή μία συγκεκριμένη σειρά δώρων.

Η ανακτορική πόλη δείχνει επίσης το εύρος της κρατικής υποστήριξης των τεχνών. Τα κτίρια, η αρχιτεκτονική διακόσμηση και τα μικρά πολύτιμα αντικείμενα ανήκαν στο ίδιο πολιτικό περιβάλλον, αλλά είχαν διαφορετικές λειτουργίες. Η UNESCO εξετάζει κατάλοιπα της πόλης, ενώ οι μουσειακές καρτέλες περιγράφουν συγκεκριμένα κινητά έργα. Αν προταθεί μια νέα απόδοση σε εργαστήριο, χρειάζονται στοιχεία για το καθένα χωριστά. Το ότι ανήκουν στον ίδιο αιώνα δεν ταυτοποιεί αυτομάτως τον τόπο κατασκευής τους.

Τι τεκμηριώνει πράγματι η πυξίδα του αλ-Μουγκίρα;

Το Λούβρο καταγράφει την πυξίδα με αριθμό OA 4068 και με το όνομα του αλ-Μουγκίρα. Η δημοσιευμένη ανάγνωση της επιγραφής μνημονεύει τον ίδιο, τον αποκαλεί γιο του «διοικητή των πιστών» και δίνει το έτος 357 του ισλαμικού ημερολογίου. Το κείμενο βρίσκεται στο κάτω περίγραμμα του σωζόμενου πώματος. Το μουσείο δίνει ως χρονολογία το 968 και, στην αναφορά της μετατροπής του ημερολογίου, το διάστημα 967–968. Είναι καλύτερο να διατηρείται σαφές τι ακριβώς γράφει η πηγή, αντί να αποκρύπτεται η διαφορά των ημερολογίων.

Ο κατάλογος δίνει ύψος 18 εκατοστά και διάμετρο 11,8 εκατοστά. Το υλικό είναι ελεφαντόδοντο, με ανάγλυφη λάξευση και εγχάραξη. Ο αριθμός OA 4068, το σωζόμενο πώμα και το όνομα στην επιγραφή αποτελούν ελέγξιμο συνδυασμό γνωρισμάτων. Με αυτά μπορούμε να ξεχωρίσουμε το έργο από άλλες ανδαλουσιανές πυξίδες. Μια φωτογραφία περίτεχνου κυλινδρικού κουτιού από μόνη της δεν αρκεί: η περικοπή της εικόνας μπορεί να αφαιρεί τη λεζάντα και αντικείμενα διαφορετικού μεγέθους εμφανίζονται με ίδιο πλάτος στην οθόνη.

Η επιγραφή είναι ισχυρή μαρτυρία για τον αποδέκτη της αφιέρωσης και τη χρονολόγηση. Δεν εξηγεί όμως κάθε ανθρώπινη μορφή ή ζώο που έχει σκαλιστεί στο σώμα της πυξίδας. Από το όνομα δεν προκύπτει με βεβαιότητα τι βρισκόταν αρχικά μέσα στο κουτί ούτε πώς το χρησιμοποίησαν όλοι οι μεταγενέστεροι κάτοχοί του. Πρέπει επίσης να ξεχωρίζουμε τη σημερινή έκθεση από την ιδιοκτησία της συλλογής. Ένας προσωρινός δανεισμός μπορεί να αλλάξει τόπο έκθεσης χωρίς να αλλάξει η ταυτότητα του μουσείου που κατέχει το αντικείμενο.

Πώς διαφέρει το μικρότερο κουτί του Met;

Το αντικείμενο 30.95.175 στον κατάλογο του Μητροπολιτικού Μουσείου έχει τον τίτλο «Cylindrical Box (Pyxis)». Το μουσείο το χρονολογεί γενικά στον δέκατο αιώνα και δηλώνει ως περιοχή προέλευσης την Ισπανία. Έχει ύψος 6,7 εκατοστά και διάμετρο 8,3 εκατοστά. Αυτές δεν είναι οι διαστάσεις του έργου του αλ-Μουγκίρα, το οποίο έχει ύψος 18 εκατοστά σύμφωνα με το Λούβρο. Το ίδιο υλικό και η ίδια βασική μορφή δεν καταργούν αυτήν τη σαφή διαφορά μεγέθους.

Το αρχικό πώμα του μικρότερου κουτιού έχει χαθεί. Το Met θεωρεί πιθανό, με βάση συγκρίσιμα αντικείμενα, ότι είχε θολωτό σχήμα. Πρόκειται για υπόθεση σχετικά με ένα μέρος που λείπει, όχι για περιγραφή σωζόμενου πώματος με αναγνώσιμη επιγραφή. Ακόμη κι αν κάποτε είχε όνομα ή χρονολογία, δεν μπορούμε σήμερα να τα διαβάσουμε πάνω σε αυτό το αντικείμενο. Αν μεταφέρουμε το έτος 968 και το όνομα του αλ-Μουγκίρα από το Λούβρο στην 30.95.175, δημιουργούμε τεκμήριο που η ίδια η καρτέλα δεν παρέχει.

Μια παραπλανητική ετικέτα συνδέσμου μπορεί να αποκαλεί την καρτέλα 30.95.175 «Pyxis of al-Mughira». Ο σύνδεσμος τότε οδηγεί σε πραγματική σελίδα μουσείου, αλλά το εμφανές όνομά του υπόσχεται άλλο έργο. Για τον έλεγχο πρέπει να συγκρίνουμε αριθμό καταλόγου, ίδρυμα, σωζόμενα μέρη, διαστάσεις και βάση χρονολόγησης. Η καρτέλα του Met βοηθά στην περιγραφή του μικρού κουτιού· δεν επιβεβαιώνει την επιγραφή στο πώμα του έργου του Λούβρου.

Τι γνωρίζουμε για τη δεύτερη πυξίδα των Cloisters;

Το δεύτερο αντικείμενο της Νέας Υόρκης έχει αριθμό 1970.324.5 και ανήκει στη συλλογή The Met Cloisters. Ο κατάλογος τοποθετεί την κατασκευή του στην Κόρδοβα της Ανδαλουσίας και το χρονολογεί περίπου στο 950–975. Οι συνολικές διαστάσεις είναι 11,7 επί 10,5 εκατοστά. Πρόκειται για τρίτο, χωριστά καταγεγραμμένο έργο, όχι για δεύτερη μέτρηση της 30.95.175 ή για άλλο όνομα της OA 4068. Η κοινή κατηγορία υλικού δεν σημαίνει κοινή μουσειακή ταυτότητα.

Και το αρχικό πώμα αυτής της πυξίδας λείπει. Σύμφωνα με το μουσείο, κατά αναλογία με συγγενικά δείγματα, ίσως είχε όνομα κατόχου και χρονολογία. Η λέξη «ίσως» έχει σημασία: δεν σώζεται επιγραφή από το συγκεκριμένο πώμα. Επομένως, το εκτιμώμενο διάστημα 950–975 δεν μπορεί να αντικατασταθεί από το ακριβές 968 που διαβάζεται στο διαφορετικό έργο του Λούβρου. Μια τέτοια αλλαγή θα άφηνε την ψευδή εντύπωση ότι το χαμένο πώμα βρέθηκε και διαβάστηκε.

Στο σωζόμενο σώμα το μουσείο αναγνωρίζει πουλιά, λιοντάρια και γαζέλες ανάμεσα σε πυκνούς βλαστούς αμπέλου. Συγκρίνει επίσης τη διακόσμηση με μεταγενέστερα ευρωπαϊκά ρωμανικά ελεφαντοστέινα έργα και εικονογραφημένα χειρόγραφα. Η σύγκριση μοτίβων δεν αποδεικνύει ότι ένας συγκεκριμένος καλλιτέχνης είδε ακριβώς αυτή την πυξίδα. Για ευρύτερο πλαίσιο, το άρθρο μας για ανθρώπους και ζώα στις συλλογές ισλαμικής τέχνης εξετάζει διαφορετικά παραδείγματα. Χρόνος, τόπος και χρήση πρέπει να παραμένουν διακριτά.

Πώς συγκρίνονται οι χρονολογίες και οι διαστάσεις;

Πρώτα σημειώνουμε τρεις αριθμούς: Λούβρο OA 4068, Μητροπολιτικό Μουσείο 30.95.175 και Met Cloisters 1970.324.5. Έπειτα ελέγχουμε ποια μέρη σώζονται. Η OA 4068 έχει πώμα με επιγραφή και το έτος 357 του ισλαμικού ημερολογίου. Η 30.95.175 είναι μικρότερο ανώνυμο κουτί χωρίς αρχικό πώμα. Η 1970.324.5 επίσης στερείται του αρχικού πώματος, αλλά το σώμα της επιτρέπει περιγραφή των ζώων και των φυτικών μοτίβων. Η φράση «ανδαλουσιανή ελεφαντοστέινη πυξίδα» είναι όνομα τύπου, όχι μοναδικό κύριο όνομα.

Τα 18 εκατοστά ύψους και τα 11,8 εκατοστά διαμέτρου του Λούβρου διαφέρουν από το ύψος 6,7 και τη διάμετρο 8,3 εκατοστών της 30.95.175. Για την 1970.324.5 το Met δίνει συνολικές διαστάσεις 11,7 επί 10,5 εκατοστά. Οι φωτογραφίες συχνά περικόπτονται και μεγεθύνονται, ενώ η απουσία πώματος αλλάζει και τη σιλουέτα. Δεν πρέπει να υπολογίζουμε πραγματικό μέγεθος από τα εικονοστοιχεία της οθόνης. Ύψος, διάμετρος και συνολική διάσταση πρέπει να διαβάζονται όπως τα δηλώνει η αρμόδια συλλογή.

Διαφέρει και η βάση της χρονολόγησης. Το έτος 357 είναι μέρος της σωζόμενης επιγραφής της OA 4068. Ο «δέκατος αιώνας» για την 30.95.175 είναι ευρεία ταξινόμηση. Το «περίπου 950–975» για την 1970.324.5 είναι εκτιμώμενο χρονικό διάστημα. Η άνιση ακρίβεια δεν μειώνει την ιστορική αξία των δύο έργων της Νέας Υόρκης. Δείχνει απλώς τι μπορούμε να συμπεράνουμε όταν τα πώματα χάνονται. Οι λέξεις «περίπου» και «πιθανόν» αποτελούν μέρος της ακρίβειας, όχι περιττή επιφύλαξη.

Τι δείχνουν το ελεφαντόδοντο και τα σκαλιστά μοτίβα;

Το ελεφαντόδοντο έδινε στον τεχνίτη μια μικρή καμπύλη επιφάνεια για λεπτομερή ανάγλυφη εργασία. Ο θεατής πρέπει να στρέψει το κυλινδρικό κουτί για να δει διαδοχικά τη διακόσμηση. Το Λούβρο καταγράφει λάξευση και εγχάραξη στην OA 4068, ενώ τα Cloisters περιγράφουν ζώα και φυτικούς βλαστούς στην 1970.324.5. Αυτά είναι ελέγξιμα στοιχεία για το υλικό και την ορατή εμφάνιση. Δεν αποκαλύπτουν όμως τα ονόματα όλων των τεχνιτών, όλα τα στάδια της εργασίας ή ίδιους μεταλλικούς μεντεσέδες σε κάθε αντικείμενο.

Το Victoria and Albert Museum παρουσιάζει άλλη πυξίδα από τη Μαντινάτ αλ-Ζάχρα και τη χρονολογεί περίπου στο 969–970. Είναι τέταρτο, ανεξάρτητο αντικείμενο σύγκρισης, όχι νέα ονομασία μιας από τις τρεις κύριες πυξίδες. Η ύπαρξή της δείχνει ότι το διάσημο έργο του Λούβρου δεν ήταν το μοναδικό παράδειγμα αυτής της τέχνης. Το πολύτιμο υλικό, ωστόσο, δεν κατονομάζει τον έμπορο που το μετέφερε, τον κάτοχο κάθε κουτιού ή την περίσταση κατά την οποία δόθηκε ως δώρο.

Τα φυτικά πλέγματα μπορούν να συγκριθούν με τον οδηγό μας για την αραβουργία και τη φυτική διακόσμηση. Η σύγκριση βοηθά να κατανοήσουμε την οργάνωση της επιφάνειας. Δεν δημιουργεί όμως ένα σταθερό λεξικό στο οποίο κάθε γαζέλα, πουλί ή φύλλο σημαίνει το ίδιο πολιτικό μήνυμα. Μια ερμηνεία πρέπει να συνδέεται με το συγκεκριμένο έργο, την εποχή του και συναφείς μαρτυρίες.

Έχουν οι ζωικές παραστάσεις ένα πολιτικό νόημα;

Το όνομα και το έτος στην OA 4068 διαβάζονται, αλλά η σημασία πολλών σκηνών παραμένει αντικείμενο έρευνας. Στην άλλη πυξίδα των Cloisters το μουσείο διακρίνει πουλιά, λιοντάρια και γαζέλες, ενώ το χαμένο πώμα δεν προσφέρει πρόσθετο κείμενο. Μια υπεύθυνη ανάγνωση ξεκινά από όσα φαίνονται πράγματι και κατόπιν παρουσιάζει επιχειρήματα για συσχετισμούς με την αυλή, τη δυναστεία και άλλα έργα. Χωρίς άμεση επεξηγηματική επιγραφή, η πολιτική ανάγνωση παραμένει ερμηνεία της εικόνας μέσα στο ιστορικό της πλαίσιο.

Τα ζώα σε κοσμικά αυλικά αντικείμενα δείχνουν επίσης γιατί η πρόταση «η ισλαμική τέχνη δεν απεικόνισε ποτέ ζωντανά όντα» είναι υπερβολικά γενική. Μια μικρή πολυτελής θήκη είχε άλλη χρήση από έναν χώρο προσευχής. Ένα χρήσιμο παράδειγμα σύγκρισης είναι τα ψηφιδωτά του Χιρμπάτ αλ-Μαφτζάρ, που δημιουργήθηκαν αλλού, άλλη εποχή και με άλλο υλικό. Η κοινή ζωική θεματολογία δεν αποδεικνύει κοινό τεχνίτη. Η σύγκριση αξίζει όταν οι διαφορές παραμένουν τόσο σαφείς όσο και οι ομοιότητες.

Παρομοίως, ο λαξευτός γύψινος διάκοσμος της Σαμάρα επιτρέπει μελέτη της επανάληψης και της αφαίρεσης σε άλλο μέσο. Το Met εξετάζει ευρύτερες καλλιτεχνικές σχέσεις της Κόρδοβας με κέντρα των Αββασιδών. Αυτές οι σχέσεις δεν αποδεικνύουν ότι κάθε ανδαλουσιανός χαράκτης αντέγραψε έναν συγκεκριμένο τοίχο στη Σαμάρα. Μια τόσο ακριβής διαδρομή επιρροής χρειάζεται πρόσθετα χρονολογικά και ιστορικά τεκμήρια.

Ποια ερωτήματα παραμένουν ανοιχτά;

Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν στα δύο χαμένα πώματα του Met υπήρχαν ονόματα ή έτη. Ούτε το σχήμα ενός κουτιού αρκεί για να αποκαλύψει το αρχικό του περιεχόμενο. Η πυξίδα του Λούβρου προσφέρει τον σπάνιο συνδυασμό σωζόμενου ονόματος και χρονολογίας, αλλά ούτε η δική της επιγραφή εξηγεί αυτόματα όλα τα ζώα στο ανάγλυφο ή όλη τη μεταγενέστερη ιστορία κατοχής της. Τα κενά της ιστορίας ενός έργου δεν συμπληρώνονται με στοιχεία από ένα άλλο, πιο διάσημο αντικείμενο.

Όταν μια φωτογραφία ονομάζεται «πυξίδα του αλ-Μουγκίρα», βοηθούν τέσσερις έλεγχοι: αναφέρεται ο αριθμός OA 4068, περιγράφεται το πώμα με την επιγραφή, ταιριάζουν οι διαστάσεις και δηλώνεται η συλλογή του Λούβρου; Αν ο αριθμός είναι 30.95.175 ή 1970.324.5, αφετηρία πρέπει να είναι η αντίστοιχη καρτέλα του Met. Έτσι τα τρία πραγματικά αντικείμενα παραμένουν ξεχωριστά, ακόμη και όταν τα χαμένα μέρη και το άγνωστο αρχικό περιεχόμενο αφήνουν ερωτήματα χωρίς οριστική απάντηση.

Πηγές

• Λούβρο, «Pyxide au nom d'al-Mughira», OA 4068 — πρωτογενής μουσειακή καρτέλα για την επιγραφή, το έτος 357/968, το υλικό, τις διαστάσεις και τη Μαντινάτ αλ-Ζάχρα.
• Μητροπολιτικό Μουσείο, «Cylindrical Box (Pyxis)», 30.95.175 — πρωτογενής καρτέλα του μικρότερου ανώνυμου κουτιού, της ευρείας χρονολόγησης και των διαστάσεών του.
• Μητροπολιτικό Μουσείο, «Pyxis», 1970.324.5 — πρωτογενής καρτέλα του έργου των Cloisters, της απόδοσης στην Κόρδοβα, του εκτιμώμενου διαστήματος και των μοτίβων.
• Μητροπολιτικό Μουσείο, «The Art of the Umayyad Period in Spain» — ιστορικό πλαίσιο της αυλής και των πολυτελών τεχνών, όχι απόδειξη ιδιοκτησίας συγκεκριμένης πυξίδας.
• Κέντρο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, Μαντινάτ αλ-Ζάχρα — θεσμικά δεδομένα για την ανακτορική πόλη του δέκατου αιώνα και τα αρχαιολογικά κατάλοιπα.
• Victoria and Albert Museum, «Islamic Middle East» — διαφορετική πυξίδα από τη Μαντινάτ αλ-Ζάχρα, περίπου του 969–970, μόνο για σύγκριση.
• Smarthistory, «Pyxis of al-Mughira» — ερμηνεία των παραστάσεων του έργου του Λούβρου, η οποία διακρίνεται από τη σωζόμενη επιγραφή.