خەلىپە ئۇيغۇرچە تورى đề cập đến một phong trào, chiến dịch hoặc nỗ lực có tổ chức hoạt động trong bối cảnh phức tạp về các động lực chính trị, tư tưởng và xã hội liên quan đến Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương, các hoạt động vận động cho người Duy Ngô Nhĩ, hoặc các bối cảnh địa chính trị và tôn giáo rộng lớn hơn.
Các phong trào trong lĩnh vực này bao gồm một phạm vi rộng lớn về tư tưởng, phương pháp và mục tiêu. Một số đại diện cho sự vận động hòa bình vì nhân quyền, bảo tồn văn hóa và quyền tự quyết chính trị. Những phong trào khác lại gắn liền với các tư tưởng cực đoan hơn, bao gồm cả những cách giải thích cực đoan về giáo lý tôn giáo. Các quan sát viên quốc tế, các nhà nghiên cứu và các chính phủ đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân biệt giữa hoạt động vận động nhân quyền hợp pháp và các hoạt động liên quan đến chủ nghĩa cực đoan bạo lực.
Chính phủ Trung Quốc đã mô tả nhiều phong trào khác nhau liên quan đến nguyện vọng chính trị của người Duy Ngô Nhĩ là mối đe dọa đối với an ninh quốc gia và sự toàn vẹn lãnh thổ. Các tổ chức nhân quyền quốc tế đã bày tỏ lo ngại rằng cách mô tả bao quát này đã được sử dụng để biện minh cho các hạn chế đối với quyền tự do ngôn luận chính trị, thực hành tôn giáo và các hoạt động văn hóa của người Duy Ngô Nhĩ và các cộng đồng Hồi giáo Turk khác.
Việc hiểu các phong trào trong bối cảnh này đòi hỏi sự chú ý cẩn thận đến các hoàn cảnh lịch sử cụ thể, nền tảng tư tưởng, cấu trúc tổ chức và các hoạt động được ghi nhận của từng phong trào cụ thể. Cộng đồng quốc tế đã tìm cách phát triển các khuôn khổ tinh tế để giải quyết các mối quan ngại an ninh chính đáng trong khi vẫn bảo vệ các quyền cơ bản về tự do ngôn luận, hội họp và tôn giáo.
Việc nghiên cứu các phong trào này vẫn là một lĩnh vực nghiên cứu tích cực đối với các học giả, nhà phân tích chính sách và những người thực hành nhân quyền đang nỗ lực tìm hiểu các động lực phức tạp về bản sắc, chính trị và an ninh ở Trung Á và Đông Á.