Haccın üç çeşidi: temettü, kıran ve ifrad

Haccın üç çeşidi: temettü, kıran ve ifrad

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Temettü, kıran ve ifradı niyet, ihrama giriş ve çıkış ile hedy kurbanının şartları üzerinden karşılaştırın. Bakara 2:196 ve resmî rehberler.

Haccın üç çeşidi temettü, kıran ve ifrad haccıdır. Temettüde kişi önce umreyi tamamlar, ihramdan çıkar, ardından aynı hac mevsiminde hac için yeniden ihrama girer. Kıranda umre ve hac kesintisiz bir ihram içinde birleştirilir. İfradda ise yalnız hac için ihrama girilir. Hac ibadetiyle bağlantılı kurbana hedy denir. Aşağıdaki şartlar gerçekleştiğinde bu kurban genel olarak temettü ve kıran haccı için söz konusudur. İfradın seçilmesi tek başına bu yükümlülüğü doğurmaz.

İki soru isimleri ayırt etmeye yardımcı olur. Hacı adayı ihrama girerken neye niyet etti? Umreden sonra ve hacdan önce ihramdan çıktı mı? Nusuk’un hac ibadetleri rehberi üç çeşidi bu farklar üzerinden anlatır. Suudi Arabistan Hac ve Umre Bakanlığının sitesinde yer alan Birleşik Krallık’tan gelen hacılar için İngilizce hac kılavuzu da ihrama giriş bölümünde aynı farkları açıklar ve hac ibadetleri başlarken bunlara döner.

Temettü, kıran ve ifrad arasındaki farklar

  • Temettü. Önce umre yapılır, bitince ihramdan çıkılır ve daha sonra hac için yeniden ihrama girilir. Şartları gerçekleştiğinde genellikle hedy gerekir.
  • Kıran. Umre ve hac birleştirilir. Arada ihramdan çıkılmadan hac ibadetlerine geçilir. Şartları gerçekleştiğinde genellikle hedy gerekir.
  • İfrad. Yalnız hac niyetiyle ihrama girilir ve haccın başında bu durum sürer. Bu çeşidin seçilmesi kendi başına hedy gerektirmez.

İhram, hac veya umre yapmak üzere girilen ibadet hâlidir. Rehberlerde aynı kelime bu hâlde giyilen kıyafet için de kullanılabilir. Bu karşılaştırmada kelime, ilgili niyet ve kısıtlamaları içeren hâli anlatır. Hazırlık için beyaz bezleri giymek ile ihrama girmek ayrı adımlardır. Mîkât, ilgili geliş güzergâhı için ihrama girilecek belirli yer veya sınırdır. Bir rehberin belli bir kişiye yönelik açıklamasını okurken, kişinin güzergâhı ve koşulları önem taşır.

Umrenin kendi ibadetleri vardır. Bunlar arasında Kâbe’nin etrafında dönülen tavaf ile Safâ ve Merve arasındaki sa‘y bulunur. Hacda belirlenen vakitte Arafat’ta vakfe de yer alır. Üç çeşidin hepsinde hac ve onun temel ibadetleri bulunur. İslam’ın beş şartı hakkındaki yazı, haccın Müslümanların dinî hayatındaki yerini açıklar.

Bir programda tek bir ibadetin adını görmek yapılan haccın çeşidini hemen göstermez. Örneğin tavaf hem umre hem hac anlatımında yer alır. İlk ihramın hangi niyetle başladığını ve umreyle hac arasında ihramdan çıkılıp çıkılmadığını izlemek, programda görülen ibadetin hangi aşamayla ilgili olduğunu anlamaya yardım eder.

Türkçede «ihram giymek» ifadesi kıyafeti anlatmak için de kullanılır. Ancak örneğin ihramın umre ile hac arasında devam edip etmediğine dair bir soruda konu kişinin içinde bulunduğu hâldir. «Mîkât» ise bu hâle girilen yer veya sınırı gösterir. Bir notta iki ifadeye ayrı yer vermek, kıyafete ilişkin açıklamayla ibadetin başlangıcına ilişkin açıklamayı birbirinden ayırır.

Temettüde ara verilerek iki defa ihrama girilir

Temettüde ilk niyet hac aylarında umre yapmak, ikinci niyet aynı yıl hac yapmaktır. Kişi umre ibadetlerini tamamlayıp ihramdan çıkar. Bu aralıkta ihram nedeniyle sınırlandırılan davranışlar kural olarak yeniden yapılabilir. Hac başlarken yeniden ihrama girilir. Nusuk, umresini tamamlayıp Mekke’de haccı bekleyen birinin ikinci ihrama Mekke’den girdiğini açıklar.

Mekke’de umreyi bitirip ihramdan çıkmış ve hac ibadetlerini bekleyen birini düşünelim. Temettüyü tanımaya yarayan sonraki adım hac niyetiyle yeniden ihrama girmesidir. İhramdan ibadetin bitimine kadar umre rehberi, daha önce gerçekleşen diziyi açıklar. Buradaki karşılaştırmada arayı belirleyen, ihramdan çıkış ve niyetin yenilenmesidir. Aranın süresi değişebilir.

Sahih-i Müslim 1218a’daki Câbir rivayeti, yaptıkları ibadetleri umre olarak tamamlayıp ihramdan çıkan, sonra hac için tekrar ihrama giren bir gruptan söz eder. Rivayete göre Peygamber ve kurbanlık hayvan getirenler ise o aşamada ihramda kalmıştır. Bunlar Câbir’in anlattığı hacca ait ayrıntılardır. Hedy kurbanının kime hangi şartla gerektiği, güncel dinî rehberlerde ayrıca ele alınan bir konudur.

Rivayeti birlikte okurken ihramdan çıkışın anlatıldığı yer ile yeniden ihrama girişin anlatıldığı yeri işaretlemek mümkündür. Böylece umre ve hac arasındaki aralık rivayetin içinde görülebilir. İhramını sürdürenlerin durumunu da aynı metindeki kendi bağlamında okuyabilirsiniz.

Temettüyü bir çizelgeye aktarırken, umrenin tamamlandığı an ile hacca niyet edilip yeniden ihrama girilen anı ayrı yazın. İlk satıra umre ihramının sona erdiğini, ikinci satıra yeni ihramın hangi ibadet için olduğunu not edin. Böylece başka bir rehber «tahallül» terimini kullandığında, aynı aşamayı kendi çizelgenizde de bulabilirsiniz.

Kıran, umreyi ve haccı tek bir ihramda birleştirir

Kıranın yaygın açıklamasında hacı adayı umreyi ve haccı birleştirme niyetiyle ihrama girer. İhram hâli hac ibadetlerine başlanırken devam eder. İki kişi erken gelebilir ve ikisi de umre ile hac yapabilir. İbadetleri birleştirip ihramını koruyan kişinin izlediği çeşit, umreyi tamamlayarak ihramdan çıkan ve sonra yeniden ihrama giren kişininkinden farklıdır.

Mısır’daki Dârü’l-İftâ üç hac çeşidini açıkladığı metinde, önce umre için ihrama girip sonradan hac niyetini ekleyen kişinin durumundan da bahseder. Kurumun ibadet özetine göre bu ekleme, umre tavafı başlamadan önce gerçekleşir. Somut bir durumda niyeti değiştirmeye ilişkin ayrıntıları, geçerli dinî açıklama belirler. Genel tanımda iki ibadet ihramdan çıkılmadan birleştirilir.

Kıran ve ifrad ortak hac ibadetleri sırasında benzer görünebilir. Temettü yapan kişi yeniden ihrama girerken kıran ve ifrad yapanlar ihram durumlarını sürdürür. Ayrım niyet ve, genel olarak, kurban şartıyla belirginleşir. Dârü’l-İftâ’nın hac ve umre ibadetleri özeti, sa‘yin ne zaman yapıldığını ve hangi ibadetten sayıldığını da ele alır. Bu özet hac ihramından kısmen çıkış ile tamamen çıkışı ayrı aşamalar olarak gösterir. Bu aşamalar haccın içinde yer alır. Temettüde umreden sonra gerçekleşen tam çıkış farklı bir aşamadır.

Bir metinde kısmen ihramdan çıkma anlatılıyorsa, bunun hangi ibadet sırasında olduğuna bakılabilir. Dârü’l-İftâ’nın şemasında hac ihramından kısmen ve tamamen çıkış ayrı basamaklardır. Temettüde umrenin bitiminde gerçekleşen çıkış ise daha önce açıklanan, başka bir basamaktır. İki rehber benzer bir kelime kullansa bile, metnin hangi aşamayı anlattığı çevresindeki ibadetlerden anlaşılır.

İfradda yalnız hac için ihrama girilir

İfrad yapan kişi yalnız hac için ihrama girer ve hac ibadetlerine başlarken bu durumda kalır. İfradın kendisi bir hedy yükümlülüğü doğurmaz. Gönüllü kurban veya ibadetlerle ilgili başka bir sebepten kaynaklanan telafiye ayrı hükümler uygulanır. Nusuk, ifradı yalnız hac niyeti üzerinden tanımlar. Dârü’l-İftâ, bazı hukukçuların haccın ardından ayrı bir umreyi de anlattığını belirtir. Bazıları ise ardından umre yapılmadan tek başına tamamlanan hacca ifrad der. Her iki açıklamanın başlangıcında, ilk ihram yalnız hac içindir.

Malezya İslami Kalkınma Dairesi’nin Malayca hac rehberinde örnek olarak ifrad kullanılır. Rehber mîkâttaki hac niyetinden başlar ve adayın, Arafat’ta vakfe dâhil, hac ibadetlerine ihramı sürdürerek geçtiğini anlatır. Bu sıra, yalnız hac için ihrama girmekten ne anlaşıldığını gösterir.

Sahih-i Buhârî 1562’deki Âişe rivayeti, Veda Haccı’na yola çıkanların farklı niyetlerini aktarır. Bazıları umre, bazıları her iki ibadet, bazıları da hac için ihrama girmiştir. Derlemede rivayet üç çeşidin ele alındığı bölümde yer alır. Atıf yaparken başlık ile Âişe’nin aktardıklarını ayrı tutmak mümkündür. Rivayet, kişilerin niyetlerini ve hac ya da iki ibadet için ihrama girenlerin ne zamana kadar ihramda kaldıklarını anlatır.

Bir programda hacdan sonra umre de görünüyorsa bunun ayrı bir ibadet olarak belirtilip belirtilmediğine bakılabilir. Sonraki umrenin tarihi ilk ihramın niyetini tek başına açıklamaz. Buhârî ve Müslim’deki rivayetleri karşılaştırırken hadis metinleri ve aktarımı rehberi, kitabın adı, rivayet numarası ve râvinin nasıl birlikte kaydedileceğini gösterir.

İfradla ilgili bir programa bakarken, ilk niyeti bir satıra ve varsa sonraki umreyi başka bir satıra yazabilirsiniz. İlk satır ihramın neyle başladığına cevap verir. İkinci satır ise haccın tamamlanmasından sonra ayrı bir ibadetin planlanıp planlanmadığını gösterir. Bu sayede aynı isimle verilen iki açıklama, başlangıç ile daha sonraki ayrıntılar bakımından anlaşılır hâle gelir.

Hedy şartları ve Bakara 2:196’nın açıklaması

Bakara suresinin 196. ayeti, hac ve umrenin Allah için tamamlanmasından ve birden fazla durumdan söz eder. Bir bölümde ibadetlerin tamamlanmasının engellenmesi ele alınır. Daha sonra hacdan önce umreden yararlanmak ve bununla ilgili kurban anılır. Ayet, kurbanı temin edemeyenler için hac içinde üç, dönüldüğünde yedi gün oruç tutulacağını belirtir. Ayrıca ailesi Mescid-i Harâm yakınında bulunanlara ilişkin bir kayıt vardır.

Mısır Dârü’l-İftâ’sının yayımladığı açıklamada Ali Cum‘a, kurban hükmünü ve kurban bulunamadığında oruç seçeneğini temettü ile kırana uygular ve Mekke’de yaşayanları istisna olarak gösterir. Ayetin metninde kurban, oruç ve yerleşimle ilgili kayıt vardır. Kurumun açıklaması bunları adı geçen çeşitlere uygular. Kurumun özeti temettü için başka bir şart da belirtir. Açıkladığı yükümlülük, Mekke’de oturmayan ve umreyle hac arasında memleketine dönmeyen kişiye uygulanır. İkamet, seyahat ve orucun vakitleriyle ilgili ayrıntılar hacı adayının izlediği dinî rehberliğe göre değerlendirilir.

Burada hedy hacla bağlantılı kurbandır. Udhiye ise Kurban Bayramı’na ait kurbandır ve kendi hükümleri vardır. Dârü’l-İftâ’nın udhiye açıklaması bu kurbanı temettü ve kıran kurbanlarından ayırır. Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı karşılaştırması daha geniş bir bayram bağlamı verir. Hac suresinin 36–37. ayetleri ihtiyaç sahiplerini doyurmaktan ve kurban ibadetinde takvanın öneminden söz eder.

2:196 ile ilgili okuma notunda hangi durumun kastedildiğini de kaydedebilirsiniz. Engellenme durumunda kurban geçer. Ayetin sonraki bölümünde umrenin hacdan önce yapılması ayrı bir bağlamda anılır. Üç ve yedi günün karşılık geldiği vakitleri geçtiği yere göre not etmek, açıklamayı asıl satırlarıyla eşleştirmeyi kolaylaştırır.

Hangi haccın tercih edildiğine ilişkin görüşleri okuma

Bir hac çeşidi daha faziletli diye sunulduğunda, görüşün kimden geldiğine ve hangi şartlara dayandığına bakılabilir. Dârü’l-İftâ’nın karşılaştırmasına göre Mâlikî ve Şâfiî hukukçuları ifradı, Hanefîler kıranı, Hanbelîler ise temettüyü tercih eder. Bunlar kurumun bildirdiği mezhep tercihleridir. Bir kişinin hangi çeşidi izlediğini anlamak için niyeti ve ihrama giriş ile çıkış sırasını incelemek gerekir.

Ders veya bir program görüşmesi için ilk niyeti, ihramdan ne zaman çıkıldığını ve geçerli rehberliğe göre hedy beklenip beklenmediğini yazabilirsiniz. Bir program yalnızca «önce umre» diyorsa, umreden sonra ihramdan çıkılıp yeniden girilecek mi diye sorulur. «Yalnız hac yapılacak» sözü o ihramın neye yönelik olduğunu açıklar. Takvim başka etkinlikleri de tarih sırasına koyabilir ve niyeti ayrıca yazmak hangi ibadetin kastedildiğini gösterir.

Gün gün hac anlatımına geçmeden üç çeşidi bu yolla tanımak mümkündür. Not alırken tanımı, ayeti ve kurumun kurbana ilişkin açıklamasını bir arada kaydedebilirsiniz. Belirli bir değişiklik hakkında soru soracaksanız neye niyet edildiğini, nelerin tamamlandığını ve ihramın devam edip etmediğini belirtin. Bu bilgiler soruya hangi açıklamanın uyduğunu anlamaya yardımcı olur.