
Hacı matarası nedir ve nasıl tanınır?
Seramik, metal ve cam hacı mataralarını dokuz müze kaydıyla karşılaştırın. Gövde biçimlerini, askı halkalarını ve belgelenmiş kullanımları inceleyin.
Hacı matarası, müze kataloglarında kullanılan bir kap türü adıdır. Yaygın bir örneğinde gövde yassı, boyun dar, omuzlardaki halkalar küçüktür. Yassı biçim, mataranın vücuda yakın taşınmasına elverişlidir. Halkalar, kabın kemere ya da eyere asılmasına olanak verir. Kataloglarda hilal biçimindeki bazı metal kaplara da aynı ad verilir. Bir mataranın ne içerdiği veya kimin tarafından kullanıldığı konusunda, biçimle birlikte o esere ait kaydı okumak gerekir.
Önce mataranın geniş yüzüne, ardından yandan görünüşüne bakın. Önden boyun, halkalar ve gövdenin dış çizgisi görülür. Yandan gövdenin derinliği anlaşılır. Malzeme, yüzey işlemi ve kayıp ya da sonradan eklenmiş parçalar hakkındaki notlar da önemlidir. Bu bilgiler Suriye yapımı bir seramik matarayı, modern parçalar taşıyan bir Safevi örneğini ve biçimi deri kaplarla ilişkilendirilen 17. yüzyıl metal mataralarını karşılaştırmayı kolaylaştırır.
Yassı ya da yuvarlak bir gövde yandan nasıl görünür?
Merceksi bir gövde, biçim olarak merceğe benzer. Önden yuvarlak, yandan ise daha ince görünebilir. Yuvarlak çizgi tek bir bakış açısından görülür. Derinlik ölçüsü, yassı bir gövdeyle daha dolgun bir gövdeyi karşılaştırmaya yardım eder. Hilal ise önden bakıldığında bile başka bir dış çizgiye sahiptir. Ön yüzün fotoğrafından kalınlık tahmin etmeden önce katalogda derinlik olarak belirtilen bir ölçü arayın.
Metropolitan Museum of Art’ın 1978.93.10 numaralı seramik matarası yaklaşık MÖ 4. ya da 3. yüzyıla tarihlenir. Merceksi gövdesi, dar ağzı ve omuzlarında küçük halkaları vardır. Bugünkü İran’da Pasargad’daki Tall-i Takht kazısında bulunmuştur. Kayıtlı ölçüleri 18,2 × 15,7 × 10,7 santimetredir. Müze, adın Geç Roma döneminden itibaren Akdeniz çevresindeki Hristiyan hac yerlerinde satılan kapları hatırlattığını açıklar. Çok daha eski olan Pasargad matarası kendi arkeolojik bağlamında değerlendirilir. Müzeye göre boyutu ve dar ağzı kişisel bir içecek kabı olmaya uygundur. Metropolitan Museum of Art, Seleukos dönemine ait 1978.93.10 numaralı matara
Aynı eserin iki fotoğrafı varsa, her gözlemin yanına bakış açısını yazın. Bir fotoğrafta boynun omuzla birleştiği yer, diğerinde gövdenin şişkinliği belirgin olabilir. Katalogdaki ölçülerle birlikte değerlendirildiğinde, fotoğrafın ekranda ne kadar büyük göründüğüne bağlı kalmadan mataranın oranları hakkında yazabilirsiniz.
Pasargad örneğindeki üç ölçüyü kayıttaki sırayla vermek, fotoğraftan yaptığınız gözlemi ölçüye ilişkin yorumdan ayırır. Geniş yüzün yuvarlak olduğunu görebilirsiniz. Yan yüzün ne kadar dar olduğunu belirlemek için uygun fotoğrafı ya da açıkça adlandırılmış bir ölçüyü kullanın. Bu bilgiler aynı biçimle kataloglanan daha geç bir kabı incelerken yeniden karşılaştırılabilir.
Halkalar neden omuzlara yakın yerleştirilir?
Los Angeles County Museum of Art’taki (LACMA) M.2002.1.140 numaralı matara yassı, yuvarlak bir gövdeye, dar bir boyna ve iki küçük halkaya sahiptir. Müze eserin 12. yüzyıl ortalarında Suriye’de yapıldığını kaydeder. Yüksekliği 16,51 santimetredir. Malzeme alanında oyularak bezenmiş, sırlı fritli seramik bir gövde ve gövdeye takılan parçalar belirtilir. LACMA’nın katalog başlığı Canteen’dir. Müze çalışanlarının Museum With No Frontiers için hazırladığı kayıtta Pilgrim flask başlığı bulunur. Her iki sayfada aynı envanter numarası yer alır. LACMA, M.2002.1.140 numaralı eser kaydı ve Museum With No Frontiers, aynı mataranın kaydı
Gövdeye takılan halkalar mataranın kemer ya da eyere asılmasını sağlardı. Yassı yüzü, mataranın dayandığı yüzeye yakın durabilirdi. Müze, İslam dünyasının Orta Çağ örneklerinden birçoğunun kişisel kullanım için su taşımış olabileceğini belirtir. Keşkül kâseleri ve zincirleri üzerine yazıda üstü açık bir kabın nasıl asıldığı görülür. Bağlantı yerlerine bakarken keşkülün geniş açıklığıyla mataranın dar boynunu da inceleyin.
LACMA ayrıca sırsız seramik mataralarda buharlaşmanın içindekini serin tutmaya yardımcı olabildiğini anlatır. Bu Suriye matarası sırlıdır. Açıklamayı belirli bir esere uygulamadan önce yüzey kaydını kontrol edin. Kahire’nin sebil-küttap yapıları ve halka su dağıtımı hakkındaki yazı, halka su vermek için yapılmış bir binayı ele alır. Mataranın halkaları ise tek kişinin yanında taşıyabileceği bir kabı anlamaya yardımcı olur.
İki katalogdan da yararlanıyorsanız özgün başlıkları envanter numarasıyla birlikte yazın. Okur bir sayfadan malzemeyi ve boyutları, diğerinden yassı biçim ve askıyla ilgili açıklamayı kontrol edebilir. İki başlık görünse de eserin tek olduğu numaradan anlaşılır.
Modern topuzu ve kulpları olan Safevi matarası
British Museum, 1950,1019.1 numaralı eseri Safevi döneminden bir İran seramik matarası olarak kaydeder. Hicri 1036 yılı miladi 1626–1627’ye karşılık gelir. Yükseklik 23,1, genişlik 19, derinlik 10 santimetredir. Sır altındaki mavi ve siyah bezeme kuşları, bitkileri ve Çin yazı karakterlerini taklit eden işaretleri içerir. Müze, topuz ve kulpların modern olduğunu belirtir. British Museum, 1950,1019.1 numaralı Safevi matarası
Derinlik, genişliğin yarısından biraz fazladır. Bu oran, fotoğrafta ön yüzdeki süslemeler baskın olduğunda bile yandan görünüşü anlamaya yardım eder. Fotoğraf yazısında mataranın tarihini envanter numarasıyla birlikte verin ve bugün görülen kulpların tarihini ayrıca belirtin. İslam seramiğinde lüster bezemesi üzerine yazı, bezemenin sırla ilişkisine başka bir örnek verir. Bu Safevi matarasında müze mavi ve siyah bezemeyi sır altında kaydeder.
Deri kaplarla ilişkili iki metal matara
Metropolitan’daki 2020.11 numaralı matara 17. yüzyıldan, kazıma bezemeli bir bronz eserdir. Yapım yeri Kuzey Hindistan ya da Dekken olarak kaydedilir. Yüksekliği 21,1, genişliği 23,6 santimetredir. Kıvrık uçlu, simetrik bir hilal biçimindedir. Müze biçimi yolculukta kullanılan deri kaplarla ilişkilendirir ve Dekken resminde ve metal işçiliğinde benzer hilallere dikkat çeker. Hint bezeme sanatı bağlamında tavus kuşu ve doğan motiflerinden de söz eder. Metropolitan Museum of Art, 2020.11 numaralı bronz matara
Akıtma ağzı ve kapak kayıptır. Üç halka korunmuştur. Müze bu halkalara dayanarak mataranın bir zincirle asılmış olabileceğini belirtir. Hilalin dış çizgisi korunan gövdeden okunabilir. Askıyı anlatırken kalan halkaları, kayıp parçaları ve müzenin önerisini ayrı ayrı belirtin.
Aynı müzedeki 1984.100 numaralı 17. yüzyıl matarası Türkiye’ye atfedilir. Döküm bakır üzerine kazıma bezemesi vardır ve tombak yaldız izleri taşır. Yükseklik 23, genişlik 16, derinlik 12 santimetredir. Derinliği genişliğinin dörtte üçüdür. Müze şekli Osmanlı binicilik donanımındaki deri mataralarla karşılaştırır ve lüks örneklerin muhtemelen rütbe göstergesi olduğunu ileri sürer. Bu görüş, özenle yapılmış bu tür örneklerle ilgilidir. Metropolitan Museum of Art, 1984.100 numaralı bakır matara
Metal mataraların nasıl kullanılmış olabileceğine ilişkin yorumlar farklı dayanaklara sahiptir. Birinde asma önerisinin dayanağı üç halkadır. Diğerinde müze, binicilik donanımındaki deri biçimle karşılaştırma yapar ve metal mataranın lüks bir örnek olduğunu belirtir. Her iki kaydı yan yana kullanırken yorumun hangi esere ait olduğunu belirtmek, halkaları ve yaldızı ayrı ayrı incelemeyi sağlar.
Eyyubi dönemi cam matarasında aynı biçim
British Museum’daki 1869,0120.3 numaralı Suriye yapımı cam su matarası yaklaşık 1250–1260’a tarihlenir. Müze yüksekliği 23,2, uzunluğu 23, genişliği 15,2 santimetre olarak kaydeder. Derinlik ölçüsü veren başka bir kapla karşılaştırırken cam mataranın ölçü adlarını koruyun. Camda mine ve yaldız bezemesi vardır. Müze seramik ve metal kaplarda daha sık görülen hacı matarası biçimini tanır. British Museum, 1869,0120.3 numaralı Eyyubi cam su matarası
Müze, bezemede Hristiyan savaşçı azizler ve saray sahneleriyle ilişkili kişiler saptar. Bu kişiler arasında arp çalan biri de bulunur. Betimlemeye figürlerin camın neresinde yer aldığı eklenebilir. İslam sanatında insanlar ve hayvanlar üzerine yazıda müzelerin başka figürleri ve sahneleri nasıl yorumladığına dair örnekler bulunur. Bu mataranın sahibini belirlemek için esere özgü kanıt gerekir.
Kulpları sonradan eklenmiş olabilecek pirinç matara
Smithsonian Ulusal Asya Sanatı Müzesi’nin Freer Gallery koleksiyonundaki F1941.10, gümüş kakmalı pirinç bir mataradır. Müze eseri 1240’lara ya da 1250’lere tarihler. Coğrafya alanında Musul yazılıdır ve Kuzey Irak olası bölge olarak verilir. Toplam yüksekliği 45,2, genişliği 36,7 santimetredir. Müze biçimi seramik hacı mataralarıyla karşılaştırır. Boyun içinde süzgeç bulunduğunu ve kulpların muhtemelen daha sonra takıldığını kaydeder. Smithsonian, F1941.10 numaralı Freer matarası
Kakma bezemede yazılar, süs motifleri ve Hristiyan tasvirleri bir aradadır. Ortada Meryem ve çocuk İsa görülür, başka sahneler İsa’nın hayatını anlatır. Müze, zengin bir Hristiyan’ın matarayı belki seyahatlerini hatırlamak için sipariş etmiş olabileceği varsayımını aktarır. Fotoğraf yazısında tanınan figürler, sipariş hakkında öne sürülen görüş ve kulpların durumuyla ilgili not ayrı ayrı verilebilir.
Freer kaydını okurken süzgeç ile kulplara ilişkin ifadeler farklı soruları karşılar. Süzgecin yeri boynun içidir. Kulpların eklenme zamanı ise müzenin olasılık belirttiği bir durum bilgisidir. Meryem ile çocuk İsa’nın betimlenmesi de bezeme alanıyla ilgilidir. Bu ayrıntıları kendi dayanaklarıyla belirtmek, figürlerden hareketle bir sahip ya da kullanım biçimi varsaymadan mataranın özelliklerini anlatmayı sağlar.
Matarayı kayıtlara dayanarak nasıl betimlersiniz?
Envanter numarasıyla başlayın. Önden görülen çizgiyi, yan profili ve varsa derinliği not edin. Ağız, halka veya kulpları, malzemeyi ve yüzey işlemini kaydedin. Korunma durumuna ilişkin notu ilgili parçanın yanında verin. 2020.11 numaralı bronz matarada akıtma ağzı ve kapak kayıptır. Safevi örneğinde topuz ve kulplar moderndir. Freer matarasında kulplar muhtemelen daha sonra eklenmiştir. Her bilgi kendi envanter numarasıyla doğrulanabilir.
British Museum’un koleksiyon tarihi, satın alınırken içinde ne olduğu kaydedilen bir matara örneği verir. Edward William Lane, Kahire’de Çin porseleninden bir matara satın aldı. O anda matarada Mekke’deki Zemzem kuyusundan su bulunuyordu. Yer ve su hakkında bilinenler o satın almayla ilgilidir. Mataranın ilk kullanımı, eski sahibi ya da izlediği güzergâh için başka kanıtlar gerekir. British Museum, İslam koleksiyonunun tarihi
Boyutları karşılaştırırken her sayının yanına müzenin ölçü adını yazın. İran seramiğinin genişliği 19, derinliği 10 santimetredir. Türkiye’ye atfedilen bakır eserde genişlik 16, derinlik 12 santimetredir. Suriye camında uzunluk ve genişlik kaydedilmiştir. Bu adları korumak, hangi ölçülerin doğrudan karşılaştırılabildiğini ve yan görünüşe ne zaman ihtiyaç duyulduğunu gösterir.
Hacı mataralarını karşılaştırmak için müze kayıtları
- Metropolitan Museum of Art, 1978.93.10. Pasargad’dan merceksi seramik matara ve adın açıklaması.
- LACMA, M.2002.1.140. Gövdeye takılan halkaları olan Suriye yapımı sırlı fritli seramik.
- Museum With No Frontiers, LACMA kaydı. Aynı mataranın ikinci başlığı, biçimi ve askısı.
- British Museum, 1950,1019.1. Modern topuzlu ve kulplu Safevi matarası.
- Metropolitan Museum of Art, 2020.11. Hilal gövde, kayıp parçalar ve üç halka.
- Metropolitan Museum of Art, 1984.100. Bakır mataranın ölçüleri, yaldız izleri ve deri kaplarla karşılaştırması.
- British Museum, 1869,0120.3. Mineli ve yaldızlı Suriye cam su matarası.
- Smithsonian, F1941.10. Gümüş kakmalı pirinç matara, süzgeç ve muhtemelen sonradan takılan kulplar.
- British Museum, koleksiyon tarihi. Kahire’de Zemzem suyu içeren bir mataranın satın alınması.





