Osmanlı ve İslam el yazmalarında kâğıt filigranı nasıl okunur?

Osmanlı ve İslam el yazmalarında kâğıt filigranı nasıl okunur?

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Üç hilal, karşı filigran ve kalıp çizgilerini karşılaştırarak kâğıt üzerindeki bulguları el yazmasının farklı tarihleriyle ilişkilendirin.

Kâğıt filigranı, yaprağın içinde oluşmuş bir desendir. Geleneksel çizgili el kâğıdında kalıba yerleştirilmiş tel desen, yaprak oluşurken ilgili alanın daha ince kalmasını sağlar. Kâğıttan geçen ışık, deseni ve kalıbın bıraktığı çizgileri görünür kılabilir. Filigran kâğıt hakkında bilgi verir. Onu el yazmasının yapım tarihi veya yeriyle ilişkilendirmek için yaprağın kitapta nerede bulunduğunu belirleyip başka kayıtlarla karşılaştırın. İnceleme bir ayrıntı fotoğrafıyla başlıyorsa kütüphane numarası ve yaprak numarası, daha sonra aynı yeri cildin bütünü içinde bulmaya yardım eder.

Üç hilal, Osmanlı ve diğer İslam el yazması koleksiyonlarındaki kâğıtlarda sık görülen örneklerden biridir. Hilaller boyut, konum ve biçim bakımından değişir. Yaprakta ikinci bir işaret veya harfler de bulunabilir. Müstensih asıl metin için bir kâğıt kullanmış, başka bir yaprak sonradan eklenmiş olabilir. Karşılaştırma, numaralı bir yaprak ve ciltteki yeriyle başlar. İki fotoğrafta desenin adı aynı olduğunda da yaprak numarası, motifin konumu ve ölçüler ayrı yazılabilir. Böylece kitabın başındaki gözlemle sonundaki gözlem birbiriyle karışmaz.

Filigranı, sık elek çizgilerini ve zincir çizgilerini bulmak

Elde yapılmış çizgili kâğıdın arkadan aydınlatılmış fotoğrafında önce birbirine yakın paralel çizgileri, sonra aralıkları daha geniş bir sırayı bulun. Yakın çizgiler kalıbın sık elek tellerinin izidir. Daha seyrek zincir çizgileri bunları keser. Filigranın kendi dış çizgisi vardır. Bir zincir çizgisine yakın durabilir veya onu kesebilir. İşaretin çizgilere ve yaprak kenarına göre konumunu yazın. Fotoğraf çevrilse de parçalar arasındaki ilişki değişmez. İşaret bir çizginin iki yanında görünüyorsa hangi bölümün hangi tarafta olduğunu tarif edin. Kâğıt yapımı rehberi lif ve yaprak üretiminin daha geniş bağlamını verir.

Michigan Üniversitesi’nin filigranlı kâğıt rehberi, kaynakları ana motif, karşı filigran ve başka özelliklere göre düzenler. Görselde ölçek varsa ya da ölçü yayımlanmışsa onu kullanın. İşaretin tamamının görünüp görünmediğini kaydedin. Kat yerine yakın bir filigranın bir kısmı gizli olabilir. Eksik köşe veya onarım da görüntüyü sınırlar. İlk karşılaştırma için yayımlanmış fotoğraf çoğu zaman yeterlidir. Görünen dış çizginin nerede bittiğini yazmak, başka bir okurun da aynı parçayı incelemesini sağlar. Görülemeyen bölümün yerini belirtmek, onun fiziksel olarak kayıp olduğunu ileri sürmekten farklıdır.

Üç hilali tek tek karşılaştırmak

Michigan koleksiyonunun üç hilal raporu, muhtemelen Mısır’da 1648’de kopyalanan Isl. Ms. 44’ten farklı kâğıtları gösterir. 4, 580 ve 620. sayfalardaki işaretler ayrı biçimler olarak tanımlanır. Hilallerin sırasına, üçünün toplam genişliğine, her birinin yüksekliğine ve genişliğine bakın. Sayfa numarasını not edin. 4 ve 620 aynı ciltte ayrı kâğıt gözlemleridir. Fotoğrafları yan yana getirirseniz her birinin yanında kendi sayfa numarası kalsın. Böylece ölçülerden biri kitabın başka bir yerindeki örneğe yanlışlıkla bağlanmaz.

Michigan ayrıca 1713’te kopyalanmış bir bölümde, Isl. Ms. 504’ün 37. yaprağında iç kenara yakın üç hilal gösterir. İç kenar, yaprağın kat yerine yakın tarafıdır. İşaret kısmen görüldüğünde konumunu yazabilirsiniz. Bütün dış çizgiyi karşılaştırmak ise güç olabilir. Koleksiyondaki farklı kâğıtların motif adı aynı olabilir. Ölçülebilen biçim ve aralık, karşılaştırmayı daha belirgin hâle getirir. Hilalin bir ucu katın altında kalıyorsa gözlemde bunu belirtin. Karşılaştırdığınız örnekte görülen bir çizgiyi, ilk fotoğrafta da görmüş gibi kaydetmeyin.

Karşı filigranı ölçülerle birlikte kullanmak

Karşı filigran, ana filigrana eşlik edebilen ek işarettir. Bir adın baş harfleri, bir isim veya başka bir şekil içerebilir. Michigan, Isl. Ms. 454’te üç yapraklı motifin altında görülebilen bir V harfli karşı filigran gösterir. Aynı el yazması için verilen üç hilal görüntüsü ise eklenmiş bir bölümdedir. İşaretleri birleştirip kâğıdı tanımlamadan önce her birinin konumunu kayıttan yazın. Yaprak numarası veya bölüm tarifi, iki bulgunun aynı yere ait olup olmadığını incelemeyi kolaylaştırır.

Baillieu Kütüphanesi yazmaları üzerine yayımlanmış bir araştırma, çizgili iki kâğıt örneği olan MUL 33 ile MUL 34’ün farklarını kaydeder. Tabloda zincir çizgisi aralığı sırasıyla 25 ve 30 milimetre, sık elek çizgisi aralığı 2 ve 3 milimetredir. Filigran satırında MUL 33 için LG harfleriyle üç hilal, MUL 34 için uzunca üç hilal belirtilir. Görsel altyazılarında el yazmaları için 1638 ve 1782 tarihleri verilir. Bu tarihler katalog örneklerini tanımlar. Ölçüler ve işaretler çalışmada gözlemlenen kâğıdı tarif eder. Notta her sayının yanına çizgi türünü ve birimini yazın. Şekil altyazısındaki yılı, milimetre ölçülerinin arasına eklemek yerine ayrı alanda verin.

Ölçüm yönünü sayıyla birlikte kaydedin. Fotoğraf çevrilmişse hilallerle yakındaki zincir çizgileri arasındaki ilişki ekrandaki sol ya da yukarı yönlerinden daha yararlıdır. Kâğıdın ne kadarının göründüğünü belirtin. Fiziksel kitap olarak mushaf rehberi tek yaprak, katlanmış tabaka ve cilt arasındaki ilişkiyi açıklar. Görüntü bir ayrıntıysa hangi kâğıt kenarının kadraja girdiğini de söyleyin. Ölçeği olmayan bir fotoğrafta motifin boyutu yerine çizgilere göre yerini tarif etmek daha güvenilir bir başlangıçtır.

Kâğıdın el yazmasında nereye ait olduğunu saptamak

Başlık yaprağı, ön boş yaprak, metin yaprağı ve onarım parçası kitabın geçmişindeki farklı aşamalara ait olabilir. Michigan raporu, 1660’ta Yemen’de kopyalanan Isl. Ms. 589’un öndeki boş yaprağında üç hilal gösterir. Kopya tarihi 1692 olarak verilen Isl. Ms. 454’ün ek bölümünde de bir işaret sunar. Yaprağın işlevi, kâğıdın el yazmasının hangi bölümünü tarihlendirmeye yardımcı olacağını etkiler. Notu önce yaprağın konumuyla başlatın, ardından hangi tarihin hangi kayıtla verildiğini yazın.

Varsa sayısal görüntü sırasına veya forma düzeninin katalog tarifine bakın. Kâğıdın görünüşündeki değişimin bölüm sınırı ya da onarımla çakışıp çakışmadığını kontrol edin. Kâğıdı gördüğünüz yeri ve ketebe kaydının bulunduğu yeri ayrı belirtin. Ketebe ve mülkiyet kayıtları rehberi, yazılı tarih, mülkiyet notu ve sonradan eklenen kısmın aynı cildin farklı yerlerine ait olabileceğini gösterir. Görüntüler ekranda yakın olsa bile ayrı yaprak numaralarını koruyun. Böylece iki belgeyi okuyan biri tarihin nerede yazıldığını, filigranın nerede görüldüğünü ayrı ayrı izleyebilir.

Aṭ-Ṭāriqa al-Muḥammadiyya koruma raporu, kitap bloğunda görülen filigranları belgeler. Kitabın başına yakın baş harfli bir işaret ile altı uçlu yıldızlı bir çapa bunların arasındadır. Rapor kâğıt eklenen onarımları da kaydeder. Fotoğraflar ve işlem notları eski yapraktaki işaret ile konservasyon sırasında eklenen malzemeyi ayırır. Hasarlı bir kenarda açık renkli bir şerit görünüyorsa onu tarihî kâğıdın parçası olarak yazmadan önce işlem kaydına bakın. Notta eski işaretin ve onarım malzemesinin yerleri ayrı belirtilebilir.

Olası tarihi belgelenmiş kullanım yeriyle karşılaştırmak

Michigan’ın Isl. Ms. 1061 sergi kaydı, ayrı yapraklar hâlindeki, dış sargısı ve taşıma çantası olan bir Batı Afrika Kur’an’ını tarif eder. Yazı, biçim ve süsleme Bornu bölgesiyle ilişkili olarak ele alınır. Kâğıtta üç hilal ile Andrea Galvani Pordenone yazılı karşı filigran vardır. Sergi bu ikisine dayanarak 19. yüzyıl sonunu veya 20. yüzyıl başını önerir. Kâğıt kanıtı belirli işaretlere, bölgesel değerlendirme ise el yazmasının özelliklerine bağlıdır. Karşı filigranın yazısını aynen kaydetmek, görünür işaret ile bölgesel yorumu ayırt etmeyi kolaylaştırır.

Rebecca Bayram’ın Osmanlı el yazmalarındaki filigran araştırması, 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar kâğıt kullanımına ve Avrupa ile Osmanlı merkezleri arasındaki dolaşıma bakar. İncelemenin kapsamı tek bir desen veya ciltten geniştir. Kayıt olası kâğıt kaynağı verirse bunu el yazmasının kopyalandığı yerden ayrı bir alana yazın. İki alan aynı kâğıdın geçmişindeki farklı aşamaları gösterir. Yerlerden biri belirsizse bu belirsizliği yazın ve diğer alanın bilgisini değiştirmeden bırakın.

Tarihli karşılaştırmaları kendi kapsamında okumak

Cambridge Üniversitesi arşivindeki Kahire Genizası kâğıt araştırması, yazma numaralarını, filigran ölçülerini ve yayımlanmış albümlerdeki benzer işaretlerin tarihlerini verir. Çalışma yaklaşık 1350–1600 arasındaki geç Orta Çağ Kahire’sine odaklanır. Albüm tarihi araştırmacıların gösterdiği karşılaştırmaya aittir. Bunu belgenin üzerinde yazan tarihten ayrı kaydedin. Benzerliğin yakın bir dış çizgiye, ölçülmüş bir ayrıntıya veya daha geniş bir motif grubuna dayandığını belirtin. Bu bilgi, eşleşmenin hangi düzeyde yapıldığını yeniden incelemeyi mümkün kılar.

Araştırmacılar, örneğin Arapça tıbbi reçete T-S AS 180.199’da kısmi bir anahtar bildirir. Anahtar biçiminin yanı sıra kesintili bir zincir çizgisiyle kâğıdı Fabriano’da 1488’de kayda geçmiş bir kalıba bağlarlar. Anahtarın görünen kısmı ve çizgi yapraktaki gözlemlerdir. Yıl, belgelenmiş karşılaştırmaya aittir. Bir görsel açıklamasında önce yaprakta görülen izi, sonra karşılaştırma kalıbının yerini ve tarihini yazabilirsiniz.

Kızıldeniz çevresinde kullanılan kâğıt üzerine bir araştırma, Zebid’de hilal profilli ve İstanbul adını taşıyan karşı filigranlı kâğıt kaydeder. Birkaç yaprak türünden örnekler içerir. İşaretin ön boş yaprakta bulunması, konumunun önemini gösterir. Metni, kâğıdı ve belgelenmiş kopya tarihini ayrı kanıtlar olarak karşılaştırın. El yazması mürekkepleri rehberi de gözle görülen ayrıntı ile teknik kaydın yazı malzemesi hakkında gösterdiği bilgi arasındaki ayrımı ele alır. Aynı sayfada görülseler bile metin ve kâğıt için ayrı gözlem notu yazılabilir.

Başka bir okurun doğrulayabileceği notu yazmak

Kurumu, raf numarasını ve sayfa veya yaprak numarasını verin. Görüntünün arkadan aydınlatılıp aydınlatılmadığını ve işaretin tamamının görünüp görünmediğini belirtin. Ana motif, görülebilen karşı filigran, sık çizgilerle zincir çizgilerine göre konum ve yayımlanmış ölçüleri yazın. Bir sayı araştırmanın tablosundan alınmışsa bunu görsel üzerinde yapılmış yeni bir ölçüm gibi vermeyin. Tabloya ait olduğunu belirtin ve görseldeki konum tarifini ayrı cümlede tutun. Katalog veya görüntü sırası destekliyorsa yaprağı metin, ön boş yaprak, ek bölüm veya onarım olarak tanımlayın. Yayımlanmış bir ölçek kullandıysanız hangi fotoğrafta bulunduğunu belirtin.

Her tarihi dayanağıyla yazın. Bir notta kopya tarihi ketebeden, zaman aralığı filigran karşılaştırmasından, ciltleme veya onarım tarihi ayrı bir koruma kaydından gelebilir. Kaynaktaki ihtimal ifadelerini koruyun. Böylece okur aynı yaprağı bulur ve her tarihin nasıl belirlendiğini anlayabilir.

Koleksiyon kayıtları ve araştırmalar