
İslam’da para dışında sadaka: Günlük hayattan örnekler
Para bağışı dışında ne sadaka sayılır? Güzel söz, bir işe yardım, yiyecek, ortak alan ve yardım alan kişinin onuruyla ilgili kaynakları okuyun.
İslam’da sadaka, güzel bir söz söylemeyi, birinin yükünü taşımasına yardım etmeyi, yol göstermeyi veya yoldan zarar verebilecek bir şeyi kaldırmayı da kapsayabilir. Hadislerde sadaka sözü hem bu tür işler hem de maddi yardımlar için kullanılır. Hepsinde başka bir kişiye fayda ulaşır. Bu faydayı sağlamak için her seferinde para vermek gerekmez.
Sadaka kelimesi isteğe bağlı olarak verilen yiyecek, para ve işe yarayan eşyaları da anlatır. Zekât ise hangi varlıkların hesaba katılacağı ve kimlerin alabileceği gibi koşulları olan bir yükümlülüktür. Zekât ile sadaka arasındaki farkı açıklayan yazı bu ayrımı ele alır. Buradaki örnekler, günlük hayatta gönüllü yardımın nasıl görünebildiğini ve kaynakların hangi eylemleri dile getirdiğini gösterir.
Hadislerde hangi günlük işler sadaka olarak anılır?
Ebû Hüreyre’nin aktardığı Sahih-i Müslim 1009, güzel işlerin sadaka sayılmasını ele alan bir bölümde yer alır. İki kişi arasında adaletli davranmak, birinin bineğine veya yüküne yardım etmek, güzel söz söylemek, namaza yürümek ve yoldan zarar verecek bir şeyi gidermek örnekler arasındadır. Rivayetin başlangıcında insanın eklemleriyle her yeni gün anılır. Sonraki sözler sıradan bir gün içinde iyilik etmenin nasıl görünebileceğini gösterir.
Binek ve yük, rivayetteki yardımın yolculuk bağlamını gösterir. Günümüzde çantalar taşıyan biri için kapıyı açık tutmak veya komşuya bir kutuyu kaldırmak için yardım isteyip istemediğini sormak benzer durumlara örnek olabilir. Bunlar kaynakta geçen sözü bugünkü bir duruma uygulama biçimleridir. Hadisi açan kişi, yolculukta rastlanabilecek eski örnekleri kendi bağlamlarıyla okuyabilir.
Mısır Darü’l-İftâ kurumu sadaka ile zekât arasındaki fark hakkındaki cevabında bu hadisi kullanır. Kurum, sadaka kelimesinin birbirinden farklı çok sayıda faydalı iş için kullanılmasını böyle açıklar. Bir tercümede yalnızca “sadaka” yazıyorsa, çevresindeki cümleye bakın. Orada zorunlu bir ödemenin, gönüllü bir hediyenin veya hadisin sıraladığı işlerin hangisi hakkında konuşulduğu görülebilir.
Ebû Hüreyre’nin aktardığı örneklerin hepsi aynı türden değildir. Yüke yardım, o anda yanında bulunan kişiye fayda verir. Yoldaki zararı gidermek, daha sonra oradan geçecek kişilere de yarar. Bu iki eylemi öğrenme notunda yan yana yazmak, hadiste günlük iyiliğin hangi yollarla ortaya çıktığını görmeye yardım eder. Kaynak numarası verildiğinde okuyucu güzel söz ve namazla ilgili ayrıntılara da ulaşır.
Güzel söz, yol göstermek ve birine vakit ayırmak
Câmiu’t-Tirmizî 1956 gülümsemeyi, yolunu kaybetmiş birine yön tarif etmeyi ve iyi göremeyen birine yardım etmeyi örnek verir. Bunlar insanların karşılaşabileceği belirli ihtiyaçlarla ilgilidir. Sıcak bir selam kısa sürebilir. Yolunu arayan birine doğru yeri tarif etmek de birkaç dakikada gününü kolaylaştırabilir.
Bir istasyonda önce yönü gösterebilir, sonra o kişinin yanında yürüyecek birine ihtiyacı olup olmadığını sorabilirsiniz. Bir iş yerinde sohbete yeni katılmış bir çalışma arkadaşına konuyu anlaşılır biçimde açıklamak güzel sözün başka bir örneğidir. Yardım edilecek kişinin karar verebildiği bir durumda, ilk adım olarak sormak ona ihtiyacını kendisi tarif etme imkânı tanır. Bu örnekler, rivayetin işaret ettiği yardımı günlük hayat içinde görmeye yarar.
Müslim 1009’daki güzel sözü Tirmizî 1956’daki gülümseme ve yol tarifiyle birlikte okuyun. Konuşma dostça olduğu kadar belirli bir ihtiyaca cevap veren bilgiler de içerebilir. Birinin bir yerin nerede olduğunu sorduğu durumda yalın bir cevap daha faydalı olabilir. Hadis kaynaklarını okumayı anlatan rehber, bir örneğin yanına neden hem kayıt hem de derleme adının verilmesi gerektiğini açıklar.
Ortak bir alanı başkaları için kullanılabilir kılmak
İki rivayet de yoldan, dolaşmayı engelleyen veya zarar verebilecek bir şeyi kaldırmaktan söz eder. Darü’l-İftâ yoldaki zararlı şeyleri gidermek hakkındaki açıklamasında bu işin yoldan geçen insanlara faydasını vurgular. Kurumun aktardığı önceki açıklamalarda küçük taşlar ve dikenler örnek verilir. Sonradan oradan geçen kişi engelin kim tarafından giderildiğini bilmeden fayda görebilir.
Bir toplum merkezinin girişinde yanlış yere konmuş bir kutu düşünün. Oradan sorumlu olan kişiye kutunun nereye taşınabileceğini sormak sorunu çözebilir. Tehlikeli bir engel veya bir kamu kurumunun sorumluluğundaki sorun için, durumu o yerde görevli kişilere bildirmek faydalı olabilir. İki durumda da amaç, ortak alanı kullanması gereken sonraki kişinin daha rahat geçmesini sağlamaktır.
Bir binadaki işaretlerin anlaşılmaması da günlük hayattan bir örnektir. Bir ziyaretçiye yol tarif etmek o kişinin işini görür. İşaretin hangi noktada kafa karıştırdığını bir görevliye anlatmak, aynı yeri sonradan arayanlara da yardımcı olabilir. Bu örnekte bir kişinin harcadığı zaman, ortak alanın diğer kullanıcılarına yarar sağlar. Hadisteki örneği anlatırken taş ve dikenin yorumda, levha örneğinin ise güncel durumda yer aldığını söyleyebilirsiniz.
İşe yarayan yiyecek veya eşya vermek
Bakara 2:267 iyi olan şeylerden vermekten söz eder. Kişinin kendisi almak istemeyeceği nitelikte bir şeyi bilerek seçmesine karşı uyarır. Bağış kutusu hazırlarken o eşyayı alacak kişinin kullanıp kullanamayacağını sormak bu düşünceyi günlük hayata taşır. Bir poşet erzak, temiz ve sağlam bir battaniye veya işini gören bir alet farklı şekillerde fayda sağlayabilir.
Bir aile belirli gıdalar istemişse ihtiyacı öğrenilmiş demektir. Erzak dağıtan bir yer belli kategorilerde ürün istiyorsa neyi kabul ettiğini sorabilirsiniz. Depolama, taşıma ve eşyayı alan kişinin onu kullanabilmesi yardımın faydasını etkiler. Osmanlı imareti ve vakfı hakkındaki yazı, bir aşevini ve onu destekleyen kaynağı tarihi belgeler üzerinden ele alır. Bu örnek, gıdanın hazırlık ve dağıtımının belirli bir kurum içinde nasıl düzenlenebildiğini gösterir.
ABD’deki Feeding America ağı gıda bağışı rehberinde, bağışçılara yerel gıda bankasına ihtiyaçlarını sormalarını söyler. Başka bir ülkedeki erzak noktasının kuralları farklı olabilir. Hangi ürünlerin hangi saatlerde teslim alınacağını öğrenmek bir poşetin doğru yere varmasını kolaylaştırır. Böylece ayetteki iyi şeyden verme düşüncesi ile bir kuruluşun belirlediği günlük ihtiyaçlar birlikte ele alınabilir.
İki battaniye aynı boyutta olsa da biri hemen kullanılabilecek durumda, diğeri bakıma ihtiyaç duyuyor olabilir. Alan kişinin ihtiyacına uyanı seçmek için bu farkı öğrenmek gerekir. Gıda için de teslim alacak yerin saklama imkânı önemlidir. Böyle bir örnek verildiğinde ayetin nitelik hakkındaki uyarısını ve kurumun kabul şartlarına dair açıklamasını kendi kaynaklarıyla birlikte tutmak yararlı olur.
Bir aşevi veya gıda bankası için yazılan bir yardım çağrısı, kişisel bir hediye teklifinden farklı bilgiler verir. Kuruluş toplama yeri ile teslim zamanını belirtebilir. Bir aile ise doğrudan hangi yiyeceği kullanabileceğini söyleyebilir. İkisine de aynı ayetteki nitelik sorusu uygulanabilir. Hangi ürünü ne zaman teslim etmenin işe yarayacağı konusunda ise her birinin verdiği bilgiye bakılır.
Yardım alan kişiyi utandırmadan paylaşmak
Bakara 2:262–264, kişinin verdiğini başa kakmadan ve incitmeden harcamasını ele alır. Güzel söz ve bağışlamayı, ardından incitme gelen sadakadan üstün tutar. Bakara 2:271 açıkça verilen sadakadan söz eder, ayrıca ihtiyacı olanlara gizlice vermeyi anlatır. Bu ayetler, bağışta verilen şeyle birlikte veriliş biçimini de düşünmeye imkân tanır.
Bir grup, yardım alanların özel hayatını koruyarak gönüllülere teşekkür edebilir veya ne kadar erzak ulaştırıldığını anlatabilir. Örneğin kaç paketin dağıtıldığını açıklamak için ailelerin isimlerini veya fotoğraflarını yayımlamak gerekmez. Bireye yardım önerirken ona kabul etme veya geri çevirme imkânı vermek de sözün bir baskıya dönüşmesini önleyebilir. Bağıştan önce bir yardım kuruluşunu doğrulama rehberi, kuruluş hakkındaki bilgilerin nerede aranacağını gösterir.
Tamamen aynı iki erzak torbası düşünün. Birinde bağışçı neye ihtiyaç olduğunu sorar ve kalabalık bir ortam olmadan teslim etmeyi kararlaştırır. Diğerinde birileri bağışçıyı övmek için yardım alan kişinin özel ayrıntılarını sonradan anlatır. Torbalardaki ürünler aynı olabilir. Ayetlerin ilgilendiği şeylerden biri, yardımın verildiği sırada ve sonrasında kişiye nasıl davranıldığıdır. Bu nedenle paylaşma biçimi de yardımın bir parçası olarak düşünülebilir.
Bir toplu yardım duyurusu hazırlarken gönüllülere teşekkür eden bölümü ve dağıtım sonucunu sade tutabilirsiniz. İsimler ve kişisel hikâyeler olmadan da ne kadar yiyecek verildiği anlaşılabilir. Bakara 2:262–264’ün başa kakma ve incitme hakkındaki sözleriyle 2:271’deki gizli yardım örneği, bu iki tercihi konuşmak için ayrı kaynaklar sunar. Böylece yardımın duyurulması ile yardım alan kişinin bilgi paylaşımı üzerindeki seçimi birlikte düşünülebilir.
Bir işin faydası ne zaman sürer?
Sahih-i Buhârî 2320 ekim veya dikim örneğini verir. Ondan bir kuş, insan veya hayvan yediğinde yetiştiren kişi için bunun sadaka olarak anıldığını bildirir. Sahih-i Müslim 1631 farklı bir bağlamda devam eden sadakadan, faydalı ilimden ve vefat eden kişi için dua eden hayırlı çocuktan söz eder. İki metni yan yana okumak, bir eylemin daha sonra yarar sağlamasıyla ölümden sonra süren fayda ifadesini ayrı ayrı anlamaya yardım eder.
Ortak bir bahçeye fidan dikmek veya bakımına zaman ayırmak, daha sonra orayı kullananlara fayda sağlayabilir. Bu örneğin bir yeri ve o yerle ilgilenen insanları vardır. Dikim sonrası elde edilen fayda ilk işi aşar. İmaret yazısındaki vakıf örneği ise bir aşevinin çalışmasını zaman içinde destekleyen kaynakların nasıl belgelendiğini gösterir.
İki hadise kısa bir okuma notu hazırlarken Buhârî’de belirtilen canlıları ve Müslim’de sayılan üç konuyu ayrı satırlarda yazabilirsiniz. Ardından ortak bahçeyi günümüzden bir örnek olarak ekleyin. Böyle bir düzen, tek bir örneğin bütün konuları temsil etmesini beklemeden hem yararın sürmesini hem de bir vakıf gibi düzenli kurumun neyi desteklediğini tartışmayı kolaylaştırır.
Kullanılabilecek bir yardım biçimi nasıl seçilir?
Önce belli bir ihtiyacı öğrenin. Aradığı yeri bulamayan birine doğruladığınız yönü gösterebilir veya bir görevliyi bulmasına yardım edebilirsiniz. Bir işi yaparken desteğe ihtiyacı olan kişiye nasıl yardım edebileceğinizi sorabilirsiniz. Malzeme gereken bir grup varsa hangi ürünü kullanabileceğini öğrenin. Ortak yerlerde ise geçişi zorlaştıran küçük engeller ve anlaşılmayan işaretlere dikkat edilebilir.
Bir grup çalışmasında kimin istenen eşyaları toplayacağını ve teslimi kimin düzenleyeceğini belirleyin. İki kişi arasındaki konuşmada tek bir soru, karşı tarafın ihtiyaç duyduğu işi tarif etmesine yeterli olabilir. Sorunun cevabı yön tarifi, eşya taşıma veya doğru görevliyi bulma gibi farklı yardımları işaret edebilir. Böylece yardım edilecek kişi hangi eylemin işe yarayacağını doğrudan söyleyebilir.
Bu davranışların neden sadaka diye anıldığını açıklarken örneğin yanına kaynağı da yazın. Müslim 1009’da güzel söz ve yüke yardım, Tirmizî 1956’da yol göstermek bulunur. Bakara 2:262–264 bir şeyin nasıl verildiğini ele alır. Bu numaralar, okurun dini metin ile bugünden verilen örneği ayırt etmesine ve elindeki imkânlarla hangi yardımı yapabileceğini düşünmesine yardımcı olur.





