Kurtuba Halifeliği 929–1031’de nasıl kuruldu ve dağıldı?

Kurtuba Halifeliği 929 ile 1031 arasında var olan bir siyasi kurumdu. III. Abdurrahman 929’da halife unvanını aldı. İç savaş 1009’da başladı; kurum 1031’de sona erdi. Güçlü saray ve ordu, Medînetü’z-Zehrâ saray kenti, büyük caminin genişletilmesi ve adlarla tarihleri koruyan değerli eşyalar, bu yönetimi somut biçimde anlatmayı sağlar. Siyasi parçalanma bölgesel devletlerin oluşturduğu yeni bir düzen doğurdu. İnsanların, yapıların ve kültürel faaliyetlerin sonraki tarihi devam etti.

Müslüman kuvvetlerin 711’de İberya’ya gelişi, 929’daki halifelik ilanı, kurumun 1031’de kaldırılması ve Kurtuba’nın 1236’da fethi ayrı olaylardır. Zaten hüküm süren bir yöneticinin unvan değiştirmesi, iç çatışmanın başlaması ve şehrin başka bir kralın yönetimine geçmesi farklı iktidar değişikliklerini anlatır. Her yılın arkasındaki olayı belirtmek, neyin başladığını ve neyin sona erdiğini açıklar. Tarihlenmiş yapılar ve nesneler, siyasi sıralamayı bugün de incelenebilen maddi kanıtlarla birleştirir.

Buradaki yıllar ve yüzyıllar miladidir. Yazıtlardaki hicrî yıllar ayrıca belirtilir ve kaynakların verdiği miladi karşılıklarla birlikte ele alınır.

Zaman çizelgesi farklı başlangıçları ve sonları ayırır

Metropolitan Museum of Art, İspanya’daki Emevî tarihini eyalet, emirlik ve halifelik dönemlerine ayırır. Endülüs’ün kamu vakfı El legado andalusí ise bölgesel devletlere ve sonraki Hristiyan fetihlerine uzanan daha uzun bir kronoloji sunar. Bu ayrım, hangi yönetim veya kurumdan söz edildiğini belirlemeye yardımcı olur. Bütün toplumun tek bir günde değiştiğini göstermez. Bir makamın kaldırılmasıyla bir şehrin kaybı, ikisine de son denebilse bile farklı değişikliklerdir.

Yıl veya dönem	Olay	Tarihin ayırdığı değişiklik
711	Müslüman kuvvetler Kuzey Afrika’dan İberya’ya gelir.	Onuncu yüzyıl halifeliğinden önceki daha uzun siyasi tarihin başlangıcı.
756–929	Emevî emirleri Kurtuba’dan yönetir.	Hanedan ve iktidar merkezi, halife unvanının alınmasından önce vardır.
929	III. Abdurrahman kendisini halife ilan eder.	Halifeliğin ayrı bir siyasi kurum olarak başlangıcı.
961–976	II. Hakem hüküm sürer.	Caminin genişletilmesini de kapsayan önemli bir himaye dönemi.
976	II. Hişâm, II. Hakem’in yerine geçer.	Sonradan halife unvanı ile el-Mansûr’un fiilî gücünü ayırmak gerekir.
1009	Fitne, yani iç savaş başlar.	Parçalanma, kurumun kesin sona erişinden önce gelişir.
1031	Halifelik sona erer.	Kurumun bitişi ve tâife devletlerine geçiş için bir sınır.
1236	Kastilyalı III. Ferdinand Kurtuba’yı alır.	Şehrin fethi, halifeliğin kaldırılmasından çok sonra gerçekleşir.

Tablo, müzenin dönemlendirmesini, vakfın kronolojisini ve katedralin yapı tarihini bir araya getirir. Her hükümdarı veya seferi sıralamak yerine önemli dönüm noktalarını seçer. Hanedan, makam ve şehir farklı inceleme konularıdır. Bunları ayırmak, bir hükümdarın yenilgisini veya bir yapının yıkılmasını üçünün birden bitiş tarihi saymayı önler. Bir yapı, onu finanse eden yönetim sona erdikten sonra da kullanılabilir.

711 ile 929 arasında iki yüzyıldan fazla zaman vardır. Kurtuba merkezli Emevî emirliği, hükümdarın halife unvanını almasından önce kurulmuştu. Saray kenti ve onuncu yüzyıl eşyaları bu nedenle 711 seferinin her ayrıntısını belgelemez. Aynı bölgede bulunmaları, onları aynı olayın çağdaş kanıtları yapmaz. Bir nesneyi veya yapıyı kendi dönemine yerleştirmek, belirli bir siyasi değişimi açıklamak için kullanılmadan önce gereklidir.

III. Abdurrahman’ın yeni unvanı neyi değiştirdi?

III. Abdurrahman 912’den beri hüküm sürüyordu. 929’da alınan unvan, zaten iktidarda olan bir hükümdarın iddiasını değiştirdi. Met, bu batı Emevî devletini doğudaki Abbâsî gücü ve Kuzey Afrika’da 909’da kurulan Fâtımî halifeliğiyle birlikte ele alır. Birden fazla Müslüman hanedan halifelik yetkisi iddiasında bulunuyordu. Kurtuba’nın ilanı, rakip merkezlerin ve farklı meşruiyet taleplerinin bulunduğu bir siyasi dünyaya aitti.

Birden fazla başkent gösteren harita, İberya’dan Bağdat’a uzanan tek ve kesintisiz bir hükümet düşüncesinden daha açıklayıcıdır. Unvan, Kurtuba hükümdarının ileri sürdüğü meşruiyeti ifade eder. Diğer bütün Müslüman toprakların ona bağlı olduğunu kanıtlamaz. Bir kaynak halifeden söz ettiğinde kişiyi, yeri ve dönemi belirlemek gerekir. Rakip hanedanlar aynı makam adını kullanabildiği için sözcük tek başına aralarındaki ilişkiyi açıklamaz.

Siyasi rekabet, sanatsal temaslarla birlikte var olabiliyordu. Müze, Kurtuba sarayının doğu Akdeniz sarayları ve Suriye’deki daha eski Emevîlerle bağlantılı biçimleri kullandığını anlatır. Bir hanedan başka bir ailenin yönetme hakkını reddedebilir; aynı zamanda onun topraklarından gelen nesnelere, zanaat yöntemlerine ve görsel geleneklere ilgi duyabilirdi. Maddi kayıt siyasi sınırların ötesindeki bağlantıları gösterir. Bezeme benzerliği, siyasi bağlılık ilanından farklı bir soruya yanıt verir.

New York Üniversitesi’nin Antik Dünya Araştırmaları Enstitüsü, NYU ISAW, bu ortamı 2024–2025 Medînetü’z-Zehrâ sergisinde sundu. Açıklama, bilginleri, sanatçıları ve diplomatik temsilcileri saray kentinin tarihine dahil eder; uluslararası zevkleri hükümdarlık gücünün gösterilmesiyle ilişkilendirir. Burada tamamlanmış serginin belgeleri kullanılır. Unvan iktidar iddiasının bir parçasıydı; yerler, törenler ve eşyalar da bu iddianın görünür kılınmasına katkı sağlıyordu.

Saray kenti yönetimi görünür hâle getiriyordu

Kurtuba yakınındaki Medînetü’z-Zehrâ, Medina Azahara adıyla da bilinir. Endülüs bölge yönetiminin, yani Junta de Andalucía’nın miras kaydı, kuruluşunu III. Abdurrahman’ın halifelik programına bağlar ve başlangıç için 936 veya 940 yıllarını verir. Met’in sütun başlığı kaydı 936’yı kullanır. Kaynaklar inşaatın başlangıcını onuncu yüzyıl ortalarına yerleştirir, ancak tam olarak aynı yılı önermez. Alternatifler ve bunların sınırları, bilgiler aktarılırken korunmalıdır.

Bölge yönetimi saray kesimini hükümdarın ikameti, ileri gelenlerin kaldığı yer ve Kurtuba’dan taşınan devlet idaresinin merkezi olarak tanımlar. Bu işlevler mekânların düzenini açıklamaya yardım eder. Konut, idare ve saraya erişim, birbirine bağlı alanlarda farklı yerlere ayrılmış olabilir. Güzel oyulmuş bir taş, odanın işlevini tek başına belirlemez. Korunan plan ile belgelenmiş kullanımın birlikte incelenmesi gerekir; bezeme, işlevin tüm açıklamasının yerine geçmez.

UNESCO, bakışı sarayın dışına taşır. Yollar, köprüler, su sistemleri, yapılar, mimari bezeme ve gündelik eşyalar, korunan kentsel kalıntıların parçalarıdır. Özenle işlenmiş taş, belirli bir mekâna yatırılan kaynakları gösterir. Yol ve su kanalı, yerleşimin bu mekânın dışında nasıl çalıştığını araştırmaya imkân verir. Kalıntılar birlikte, devlet kaynaklarını dünyanın en zengin şehirleri hakkındaki belgesiz sıralamalardan daha somut biçimde anlatır. Tek bir gösterişli oda bütün ekonominin ölçümü değildir.

Met’in 25.120.508 numaralı mermer sütun başlığı, yaklaşık 960’a tarihlenir. Başlık sütunun üst bölümüdür. Müze nesneyi saray kentinin tarihi içinde ele alır ve alandaki heykelsi yapı öğelerinin sonraki kiliselerde ve din dışı yapılarda yeniden kullanıldığını belirtir. Yeniden kullanım, halifelik döneminden malzemenin farklı ortamlarda korunmasını açıklamaya yardım eder. Bu genel tarih, söz konusu başlığın sonradan bulunduğu her yerin eksiksiz kaydı değildir.

II. Hakem’in cami genişletmesi belirli ayrıntılar taşır

Kurtuba Ulu Camii halifelikten önce başlamış ve farklı hükümdarlar tarafından genişletilmişti. II. Hakem’in katkısı bu uzun yapı tarihinin bir evresidir. Katedralin açıklaması genişletmeyi 962–966 arasına tarihler. Ayrı bir anlatım, güneye doğru eklenen on iki yapı bölümünü ve maksûre ile mihrabı bu kesimin odakları olarak belirtir. Bugünkü kompleksin tamamını tek proje saymak, farklı hükümdarlık dönemlerinin çalışmalarını birbirine karıştırır.

Mihrap namaz yönünü gösterir. Katedralin bu mihrap hakkındaki açıklaması, maksûre alanı içinde deniz kabuğu biçimli bir kubbeyle örtülü küçük bir sekizgen oda tanımlar. Terimler belirli yapı bölümlerine bağlandığında anlamları somutlaşır. Böylece dikkatin genişletmenin güney ucuna neden yöneldiği daha iyi anlaşılır. Tarif edilen biçim bu anıta aittir; başka yerlerdeki bütün camilerin özelliği olmak zorunda değildir.

Dört ışıklık genişletmenin düzenine katkı sağlar: biri girişinde, üçü mihrabın önündedir. Açıklama kesişen kemerler, mermer, mozaik ve stilize bitkisel bezemeden söz eder. Bunlar belirli mimari tercihlerdir. Genişletmenin sınırını bulmak ve ışığın mekân sıralamasıyla ilişkisini izlemek, bu evreyi ayırt etmeyi kolaylaştırır. Malzemeler, açıklıkların sayısı ve yerleri, genel bir zengin bezeme izleniminden daha fazla bilgi verir.

Arabesk, geometrik desen ve hat karşılaştırması, bitkisel dalları çokgenlerden ve yazıdan ayırır. Mısır’a atfedilen oyma pano örneği on üçüncü ile on beşinci yüzyıllar arasına tarihlenir. Bezemenin nasıl düzenlenebildiğini açıklar; Kurtuba’nın onuncu yüzyıl bezemesinin kökenini belirlemez. Desen yapısını karşılaştırmakla belirli bir eserin yapım yerini ve tarihini saptamak ayrı işlerdir.

Günümüz fotoğrafı da farklı tarihsel katmanları bir araya getirebilir. Onuncu yüzyıl kemerleri, sonraki donatılar ve modern engeller aynı görüntüde bulunabilir. Fotoğraf, yapının bugüne ulaşan durumunu kaydeder. 965’te her ibadetçinin mekânda nasıl hareket ettiğini kendiliğinden yeniden kurmaz. Bir öğenin tarihinin bilinmesi, yanındaki bütün öğeleri aynı yaşta yapmaz. Görüntünün çekildiği zamanla gösterdiklerinin yaşı ayrı incelenmelidir.

UNESCO’nun Kurtuba Tarihî Merkezi açıklaması, caminin on üçüncü yüzyılda katedrale dönüştürülmesini ele alır. Bugünkü yapı böylece birden fazla tarih taşır. Halifenin desteklediği genişletme incelenirken sonraki Hristiyan kullanımı ve eklemeler de maddi geçmişin parçaları olarak değerlendirilebilir. Katmanları ayırmak, korunan kompleksin bugünkü biçimine nasıl ulaştığını anlamaya yardımcı olur.

Fildişi kutu bir adı, yazıyı ve yılı korur

Taşınabilir nesneler yapı planından farklı kanıtlar sunar. Louvre el-Muğîre’nin OA 4068 numaralı fildişi kutusunu Medînetü’z-Zehrâ kökenli bir pyxis olarak kaydeder ve 968’e tarihler. Malzemesi fil dişidir. Arapça yazıt, el-Muğîre’yi müminlerin emirinin oğlu olarak adlandırır ve hicrî 357 yılını verir. Katalog yazı türünü kûfî olarak belirler; metnin kapağın alt kenarı boyunca bulunduğunu söyler. Yazıtın gerçekten hangi parçada korunduğu, okuma için önemlidir.

Katalogdaki ana tarih 968’dir. Yazıt alanı, hicrî 357 için 967–968 miladi aralığını da verir. İslami ay yılı ile Gregoryen takvim yılı aynı sınırlara sahip değildir. Hem yazılı yılı hem de müzenin kullandığı tarihi korumak küçük farkı açıklamayı sağlar. Bu bilgiler kesin bir üretim günü belirlemez. Yıl, takvimler arasındaki karşılık ve belirli gün, farklı ayrıntı düzeyinde kanıt gerektirir.

Yazıt, tarihleme ve adı verilen alıcı için güçlü bir dayanaktır. Kutunun bir zamanlar içinde bulunan her şeyi sıralamaz; belirli bir hediye törenini de belgelemez. Malzeme, sözcükler, biçim ve bezeme farklı sorulara yanıt verir. Açık bir tarih, kullanım koşullarının bilinmemesiyle birlikte var olabilir. İçerik veya sonraki yolculuk hakkında bir anlatı kurulmadan önce korunan parçalar ve üzerlerindeki metin incelenmelidir.

Üç Endülüs fildişi kutusunun karşılaştırması, Louvre nesnesini özgün kapakları kayıp iki Met örneğiyle birlikte ele alır. İncelenebilen metin miktarı bu nedenle farklıdır. OA 4068’in adı ve yılı benzer bir kutuya aktarılamaz. Envanter numaralarını ve korunan parçaları karşılaştırmak, hangi bilgilerin birlikte değerlendirilebildiğini ve hangilerinin kaybolduğunu gösterir.

Kûfî ve diğer Arap harfli yazı gelenekleri rehberi, yazının biçimini metnin dilinden ayırır. Harfleri tanımak, sözcükleri tercüme etmek veya dili belirlemek değildir. Bu kutu için Louvre hem Arapçayı hem de kûfî yazıyı kaydeder. Böylece yalnızca İslami yazıt demekten daha kesin bir tanım yapılabilir. Görünen biçim ile belgelenmiş okuma birbirini tamamlar; aynı soruya yanıt vermez.

Zenginlik ve bilgi insanlara ve kurumlara dayanıyordu

Hugh Kennedy’nin Cambridge’deki kamuya açık bölüm özeti, yaklaşık 1000’de devletin gücünü tarımsal refah, para ekonomisi, vergilendirme, profesyonel ordu ve okuryazar bürokrasiyle ilişkilendirir. Kaynaklar memurları ve silahlı kuvvetleri destekliyordu. Kurumlara dayanan açıklama, pahalı yapılar ve saray nesnelerinin sunduğu kanıtı tamamlar. Güzel bir nesne bütün vergi gelirlerini ölçmez. Onu ortaya çıkaran sipariş, kaynakları toplayıp kullanabilen örgütlenmeyle birlikte düşünülmelidir.

Aynı özet, Hişâm’ın halifelik yetkisiyle el-Mansûr’un fiilî askerî yönetimini ayırır. Unvan ile emir verme imkânı farklı kişilere ait olabilirdi. Her iki rolü belirlemek, iktidarın nasıl çalıştığını açıklamaya yardım eder. Zaman çizelgesinde halifenin adının bulunması, saltanatı boyunca bütün işleri bizzat yönettiğini göstermez. Sonraki iktidar aktarımı açıklanırken resmî makam ile kaynaklar üzerindeki gerçek denetim de ayrı ele alınmalıdır.

Bilgi ve sanat alışverişi tek sarayın ötesine uzanıyordu. Ira Lapidus’un kamuya açık bölüm özeti, İspanyol-İslam medeniyetini daha uzun bir dönem içinde ele alır; şiiri, sulamayı, felsefeyi ve Yunan felsefesinin Arap dünyası üzerinden aktarımını anar. Kaynağın coğrafi ve zamansal kapsamı açık kalmalıdır. Sonraki Endülüs başarılarının tümü 950 Kurtuba’sına yerleştirilemez. Burada kamuya açık özetler kullanılır; serbestçe görülemeyen bölüm kısımları tamamen okunmuş kaynaklar olarak sunulmaz.

NYU sergisinin belgeleri daha dar bir maddi örnek verir. Sergilenen mimari kemer, II. Hakem’i veliaht ve Ca‘fer’i işin yöneticisi olarak adlandıran bir yazıt taşır. 961–962’ye, yani hicrî 350’ye tarihlenir. Adı verilen kişiler ve tarihli çalışma, himayenin örgütlenmesini somutlaştırır. Nesne bütün zanaatkârların sayımı veya eksiksiz bir kütüphane envanteri değildir. Böyle kanıtlar, büyük nüfus ve kitap toplamlarını doğrulanmış ölçümler olarak tekrarlamadan çalışma ve himayeyi anlatmayı sağlar.

1009, 1010–1013 ve 1031 neden farklı olayları anlatır?

Fitne, burada 1009’da başlayan iç savaşı ifade eder. Siyasi kronoloji çatışmanın başlangıcını ve kurumun 1031’deki sonunu belirler. Arkeolojik anlatımlar ise savaş sırasında belirli bir yerleşimde olanları araştırır. Kaynaklar bu nedenle farklı ölçeklerde çalışır. Bir tarihin yanında neyin başladığı veya ortadan kalktığı belirtilmelidir. Saray kentinin işlevini kaybetmesi, onu inşa eden yönetimin sonradan kesin biçimde kaldırılmasından farklı bir süreçtir.

UNESCO’nun kısa Medînetü’z-Zehrâ anlatımı, yıkımı 1009–1010 iç savaşına yerleştirir. Endülüs bölge yönetimi, terk edilme ve yağmanın başlangıcını 1010–1013’e tarihler; ardından yapı taşlarının çıkarılıp kullanılmasını anlatır. İki açıklama da hasarı ve işlev kaybını çatışmanın erken dönemine yerleştirir. Farklı aralıklar tek bir ortak yıkım günü belirlemez. Hasar, yağma ve malzemenin daha sonra yeniden kullanılması da ayrı süreçler olarak tanınmalıdır.

Bu yıllar halifeliğin 1031 bitiş tarihinin yerine geçmez. Met halifelik dönemini 929–1031 olarak verir; El legado andalusí iç savaştan tâife devletlerine ilerler. Bölgesel yönetimler parçalanma sırasında ortaya çıktı. Bir dönemi sınırlamak için kullanılan yıl, bütün yerel yöneticilerin aynı gün bağımsız olduğunu kanıtlamaz. Tek bir yerin yıkılması, diğer bütün yerlerin siyasi dönüm noktası olarak kullanılamaz.

Halife unvanıyla fiilî komuta arasındaki ayrım, iktidarın kime geçeceği sorununu anlamak için bir çerçeve sunar. Devlet önemli kaynaklara sahip olabilir, fakat bunları daha sonra kimin denetleyeceğini güvenceye alamayabilir. Bu, siyasi karşıtlığın yorumudur; iç savaşın bütün nedenlerinin eksiksiz açıklaması değildir. Kronoloji, on birinci yüzyıldaki çözülmeyi 1236 Kastilya fethinden ayırır. Fethi 1031’e taşımak, iki yüzyıldan fazla zamanla ayrılan olayları birleştirir.

Halifelik dağıldıktan sonra neler devam etti?

Saray kentinin terk edilmesi ile caminin kullanılmaya devam etmesi çok farklı kayıtlar bıraktı. UNESCO, Medînetü’z-Zehrâ’yı kentsel kalıntıları koruyan bir arkeolojik bütün olarak tanımlar. Kurtuba’nın tarihî merkezi ise eski cami içindeki katedral dahil, sonraki dönemlerin değiştirdiği bir şehri korur. İki yer de halifelik altında yaşayan herkesin tam portresi değildir. Buna rağmen yalnızca siyasi bitiş tarihiyle açıklanamayan kanıtlar sunarlar. Farklı kullanım geçmişleri, bugünkü kalıntıları anlamayı sağlar.

Nesnelerin, onları sipariş eden yönetimden sonraki tarihi de vardır. Met’in mimari heykel öğelerinin yeniden kullanımı hakkındaki açıklaması, malzemenin değişen ortamlarda nasıl devam ettiğini gösterir. Tarihli pyxis, yazıtı korunduğu için onuncu yüzyılla başka tür bir bağ kurar. Korunan malzeme geçmişin ancak bir bölümünü gösterir. Burada incelenen yapılar ve saray eşyaları, özellikle seçkinlerin siparişlerini görünür kılar. Herkesin yaşam koşullarını kendiliğinden temsil etmezler. Korunan malzeme, hangi deneyimlerin daha kolay araştırılabildiğini etkiler.

İberya’daki sonraki Müslüman yönetimli devletler kendi dönemlerine aittir. Nasrî Gırnata, Kurtuba Halifeliği’nin kaldırılmasından yüzyıllar sonra sona erdi. Gırnata’nın 1491 anlaşması ve 1492 teslimi, bu sonraki uzlaşmayı ve ardından gelen değişiklikleri açıklar. İki tarih birlikte okunduğunda Müslüman İspanya’nın sonu ifadesinin 1031 Kurtuba’sı için fazla geniş olduğu görülür. Farklı hanedanların tarih ve koşulları ayrı tutulmalıdır.

En açık özet, kurumları belirli kanıtlarla birleştirir. 929 halifelik iddiasını, 1009 iç savaşın başlangıcını, 1031 ise halifeliğin sonunu gösterir. Saray kenti, cami genişletmesi ve tarihli nesneler, yetkinin nasıl ifade edildiğini ve nelerin korunduğunu anlatır. Yerlerin ve eşyaların sonraki tarihi, kurumun sonunun bütün Endülüs tarihini bitirmediğini açıklar. Siyasi ve maddi tarihleme, farklılıkları görünür kaldığında birbirini tamamlar.

Kaynaklar

1. Metropolitan Museum of Art — İspanya’da Emevî sanatı. Emirlik ve halifelik ayrımını, başlıca hükümdarları ve sarayın sanatsal bağlantılarını destekler. Medeniyet üstünlüğü ifadeleri nicel ölçüm olarak kullanılmaz.
2. El legado andalusí — kronoloji. Emirlik, iç savaş, tâife dönemi ve 1236 Kurtuba fethi için dönüm noktaları verir. Kurumsal bir seçkidir; bütün hükümdarları sıralamaz.
3. Junta de Andalucía — Medina Azahara. 936 veya 940 başlangıcını, konut ve idare işlevlerini, terk edilme ve yağmanın başlangıcını, sonraki yeniden kullanımı destekler.
4. UNESCO — Medina Azahara halifelik kenti. Altyapıyı ve korunan kentsel kalıntıları destekler. Kaynağın yıkım aralığı, kurumun bitiş yılının yerine kullanılmaz.
5. Metropolitan Museum of Art — sütun başlığı 25.120.508. Yaklaşık 960 tarihli mermer parçayı ve saray kentinden heykelsi öğelerin yeniden kullanımını anlatır. Bu nesnenin sonraki bütün yerlerini belgelemez.
6. Kurtuba Katedral Heyeti — II. Hakem’in genişletmesi. Güneye eklenen bölümleri, ışıklıkları, malzemeleri ve mimari odakları destekler.
7. Kurtuba Katedral Heyeti — yapı tarihi. 962–966 genişletme aralığı için kullanılır. Sayfadaki büyük kitap toplamı doğrulanmış envanter olarak tekrarlanmaz.
8. UNESCO — Kurtuba Tarihî Merkezi. Caminin sonraki kullanımını ve şehrin katmanlı geçmişini destekler. Miras tanımından ortaçağ nüfusu hesaplanmaz.
9. Louvre — el-Muğîre’nin pyxisi, OA 4068. Malzemeyi, katalog kökenini, alıcıyı, Arapçayı, kûfîyi ve hicrî 357’yi destekler. Ana yıl 968 ile 967–968 aralığını ayırır.
10. Hugh Kennedy — Endülüs ve komşuları hakkındaki Cambridge bölümü. Kamuya açık özet ekonomi, ordu, bürokrasi ve el-Mansûr ile Hişâm ilişkisini destekler. Bölümün diğer kısımları tamamen okunmuş olarak sunulmaz.
11. Ira Lapidus — İspanyol-İslam medeniyeti hakkındaki Cambridge bölümü. Kamuya açık özet daha geniş kültürel çerçeveyi sağlar. Sonraki yüzyılların başarıları bütünüyle onuncu yüzyıl halifeliğine atanmaz.
12. NYU ISAW — Medînetü’z-Zehrâ sergisi. 2024–2025 belgeleri uluslararası saray ortamını ve Hakem ile Ca‘fer’i adlandıran tarihli kemeri destekler. Tamamlanmış serginin kaydı olarak kullanılır.
13. Kurtuba Katedral Heyeti — mihrap. Namaz yönünü gösterme işlevini, küçük sekizgen odayı, deniz kabuğu biçimli kubbeyi ve maksûre alanını destekler. Terimler belirli yapı bölümlerine bağlanır.