กล่องงาช้างอัลอันดะลุสสามชิ้นในพิพิธภัณฑ์ลูฟวร์และเม็ต

กล่องงาช้างอัลอันดะลุสสามชิ้นในพิพิธภัณฑ์ลูฟวร์และเม็ต

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

กล่องของอัลมุฆีเราะฮ์ที่ลูฟวร์ต่างจากกล่องสองชิ้นของเม็ต ตรวจเลขทะเบียน ฝาที่เหลืออยู่ จารึก ขนาด และหลักฐานการกำหนดอายุของแต่ละชิ้น

กล่องงาช้างทรงกระบอกหรือ pyxis จากอัลอันดะลุสในคริสต์ศตวรรษที่ 10 มีหลายชิ้นที่หน้าตาคล้ายกัน แต่ประวัติและหลักฐานไม่เหมือนกัน ชิ้นที่มีชื่ออัลมุฆีเราะฮ์เป็นวัตถุของพิพิธภัณฑ์ลูฟวร์ เลขทะเบียน OA 4068 บนฝาที่ยังคงอยู่มีจารึกชื่อและปีฮิจเราะห์ศักราช 357 ส่วนพิพิธภัณฑ์เมโทรโพลิทันในนิวยอร์กมีอีกสองชิ้น เลขทะเบียน 30.95.175 และ 1970.324.5 ฝาเดิมของทั้งสองชิ้นสูญหายแล้ว จึงนำชื่อและปีจากจารึกของลูฟวร์ไปใส่ให้วัตถุของเม็ตไม่ได้ บทความนี้เปรียบเทียบระเบียนวัตถุทั้งสามโดยแยกสิ่งที่ตรวจเห็นได้จากข้อสันนิษฐาน

ภาพปกเป็นภาพจำลองประวัติศาสตร์ที่สร้างขึ้นโดยอาศัยความช่วยเหลือของ AI ไม่ใช่ภาพถ่ายของกล่องที่ยังคงอยู่ โรงช่างที่ระบุตัวได้ หรือแหล่งขุดค้นแห่งใดแห่งหนึ่ง

คำว่า pyxis หมายถึงอะไรในระเบียนพิพิธภัณฑ์?

คำว่า pyxis เป็นชื่อประเภทของภาชนะขนาดเล็ก รูปทรงโดยทั่วไปเป็นกระบอกและเดิมมีฝาปิด ไม่ใช่ชื่อเฉพาะของกล่องทุกใบที่ทำจากงาช้าง วัตถุหลายชิ้นจึงใช้ชื่อประเภทเดียวกันได้ การระบุว่ากล่องในภาพเป็นชิ้นไหนต้องดูพิพิธภัณฑ์ เลขทะเบียน ขนาด และส่วนที่ยังเหลืออยู่ร่วมกัน ความคล้ายของรูปทรงและวัสดุเป็นเหตุให้เปรียบเทียบได้ แต่ไม่ได้ทำให้กลายเป็นวัตถุชิ้นเดียวกัน

ระเบียนกล่องขนาดเล็กของเม็ต อธิบายว่าภาชนะชนิดนี้อาจเกี่ยวข้องกับเครื่องหอมและเครื่องสำอางของชนชั้นสูงอุมัยยัด ระเบียนกล่องอีกชิ้นที่เดอะคลอยสเตอร์ส กล่าวถึงเครื่องประดับและเครื่องสำอาง คำอธิบายเหล่านี้บอกการใช้งานที่เป็นไปได้ของวัตถุประเภทหนึ่ง ไม่ใช่รายงานว่ามีผู้ขุดพบของทั้งหมดนี้อยู่ข้างในกล่องทั้งสาม การใช้คำว่า “อาจ” จึงจำเป็น เพราะสิ่งที่ภาชนะรองรับได้กับสิ่งที่พิสูจน์ว่าบรรจุอยู่จริงเป็นคนละเรื่อง

ฝาเป็นหลักฐานสำคัญในการระบุวัตถุ ลูฟวร์ยังเก็บฝาของ OA 4068 และอ่านข้อความบนนั้นได้ ขณะที่กล่องสองชิ้นของเม็ตไม่มีฝาเดิม พิพิธภัณฑ์อาจอนุมานว่าฝาที่หายไปเคยโค้งนูนโดยเทียบกับตัวอย่างอื่น แต่ไม่อาจอ่านข้อความที่ไม่เหลืออยู่ได้ หากภาพประกอบวาดฝาขึ้นใหม่ ผู้อ่านควรรู้ว่านั่นเป็นการคืนรูปตามข้อสันนิษฐาน ไม่ใช่ภาพบันทึกสภาพเดิมของชิ้นนั้น

กอร์โดบาและมะดีนะตุซซะฮ์รอเกี่ยวข้องอย่างไร?

กอร์โดบาเป็นศูนย์กลางอำนาจอุมัยยัดในอัลอันดะลุส อับดุลเราะห์มานที่ 3 ประกาศตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์ในปี ค.ศ. 929 และเมืองราชสำนักมะดีนะตุซซะฮ์รอใกล้กอร์โดบาได้รับการพัฒนากลางคริสต์ศตวรรษที่ 10 บทสำรวจศิลปะอุมัยยัดในสเปนของเม็ต อธิบายกล่องงาช้างร่วมกับงานหรูหราอื่นที่เกี่ยวข้องกับราชสำนัก ข้อมูลเมืองจากยูเนสโก กล่าวถึงอาคาร ระบบน้ำ การตกแต่ง และร่องรอยทางโบราณคดี เมืองกับกล่องพกพามีขนาดและหน้าที่ต่างกัน แต่ช่วยให้เห็นบริบททางวัตถุของยุคเดียวกัน

บริบทนี้ไม่ใช่หลักฐานว่ากล่องทุกใบผลิตในโรงช่างเดียวกัน ลูฟวร์ระบุความเกี่ยวข้องของ OA 4068 กับมะดีนะตุซซะฮ์รอ เม็ตระบุว่ากล่อง 1970.324.5 ทำที่กอร์โดบา แต่สำหรับกล่อง 30.95.175 ระบุสถานที่กว้างเพียงสเปน ความละเอียดของข้อมูลสถานที่จึงไม่เท่ากัน ไม่ควรแก้ช่องว่างด้วยการเดาว่าช่างคนเดียวกันทำทุกชิ้น หรือผู้ปกครองคนเดียวมอบทุกกล่องในพิธีเดียวกัน

ประวัติการอุปถัมภ์ของราชสำนักช่วยให้เข้าใจว่าทำไมงานแกะสลักงาช้างจึงมีคุณค่า แต่การรู้เมืองหลวงไม่ได้บอกชื่อช่างและลำดับการทำงานของวัตถุแต่ละชิ้น งานตกแต่งผนัง เมืองโบราณ และกล่องส่วนบุคคลต้องพิจารณาตามหน้าที่ของตน เมื่อมีข้อเสนอใหม่เกี่ยวกับแหล่งผลิต ควรตรวจทั้งวัสดุ รูปแบบ จารึก และเอกสารประวัติศาสตร์ของชิ้นนั้น ไม่ใช้เพียงคำว่า “ศตวรรษที่ 10” เป็นคำตอบทั้งหมด

กล่องของอัลมุฆีเราะฮ์ที่ลูฟวร์บอกอะไรโดยตรง?

ระเบียน OA 4068 ของลูฟวร์ ระบุว่าเป็น pyxis ที่มีชื่ออัลมุฆีเราะฮ์ จารึกภาษาอาหรับบริเวณขอบล่างของฝาที่เหลืออยู่ระบุชื่อของเขา ความสัมพันธ์ว่าเป็นบุตรของ “ผู้บัญชาการแห่งบรรดาผู้ศรัทธา” และปีฮิจเราะห์ศักราช 357 ลูฟวร์ลงอายุวัตถุเป็น ค.ศ. 968 โดยรายละเอียดเรื่องปฏิทินยังแสดงช่วง ค.ศ. 967–968 การบอกว่าตัวเลขใดอยู่บนวัตถุและตัวเลขใดเป็นการแปลงปฏิทินทำให้ไม่สับสนเรื่องปี

ลูฟวร์บันทึกความสูง 18 เซนติเมตร และเส้นผ่านศูนย์กลาง 11.8 เซนติเมตร วัสดุคืองาช้าง มีทั้งการแกะสลักและการกรีดลาย ขนาดนี้ต่างจากกล่องขนาดเล็กของเม็ตอย่างชัดเจน ภาพบนหน้าจอสามารถขยายวัตถุทุกชิ้นให้มีความกว้างใกล้กันได้ จึงต้องอ่านตัวเลขในระเบียนแทนการกะขนาดจากภาพเพียงอย่างเดียว เลขทะเบียน ฝาที่มีจารึก และขนาดทำงานร่วมกันในการระบุตัววัตถุ

จารึกให้หลักฐานหนักแน่นเรื่องผู้รับและปี แต่ไม่ได้ระบุว่าของเดิมที่ใส่ไว้ข้างในคืออะไร หรือสัตว์และบุคคลที่แกะบนผิวทั้งหมดมีความหมายทางการเมืองแบบเดียวกัน บทวิเคราะห์กล่องของอัลมุฆีเราะฮ์โดย Smarthistory เสนอวิธีอ่านภาพและบริบทของราชสำนัก นั่นเป็นการตีความศิลปะ ไม่ใช่ข้อความที่อ่านได้ตรงจากฝา สถานที่เก็บในคอลเลกชันกับสถานที่จัดแสดงในช่วงหนึ่งก็เป็นข้อมูลคนละอย่าง เพราะการยืมจัดแสดงเปลี่ยนได้

กล่องเล็ก 30.95.175 ของเม็ตต่างจากลูฟวร์อย่างไร?

เม็ตเรียก 30.95.175 ว่า “Cylindrical Box (Pyxis)” โดยระบุที่มาเป็นสเปนและกำหนดอายุอย่างกว้างว่า คริสต์ศตวรรษที่ 10 ความสูง 6.7 เซนติเมตร และเส้นผ่านศูนย์กลาง 8.3 เซนติเมตร เมื่อเทียบกับความสูง 18 เซนติเมตรของ OA 4068 ก็เห็นว่าเป็นคนละขนาด ระเบียนของเม็ตไม่ได้เรียกวัตถุชิ้นนี้ว่ากล่องของอัลมุฆีเราะฮ์ และไม่ได้บันทึกว่ามีจารึกปี 968 อยู่บนตัวมัน

ฝาเดิมของกล่องเล็กสูญหาย เม็ตใช้ตัวอย่างอัลอันดะลุสอื่นคาดว่าฝาอาจเคยโค้งนูน ข้อความนี้เป็นการอนุมานรูปร่างส่วนที่หายไป ไม่ใช่การอ่านข้อความที่ยังอยู่บนฝา เราไม่รู้จากตัวกล่องเล็กว่าฝานั้นเคยมีชื่อหรือวันที่หรือไม่ การยกชื่ออัลมุฆีเราะฮ์และปีจากลูฟวร์มาใส่ในช่องว่างของระเบียนเม็ตจึงสร้างหลักฐานที่ไม่มีจริง

ลิงก์อาจเปิดหน้าเม็ตที่ถูกต้องแต่มีคำบรรยายลิงก์ผิดว่า “Pyxis of al-Mughira” ผู้ตรวจไม่ควรหยุดที่การเห็นโดเมนพิพิธภัณฑ์ ควรอ่านเลขทะเบียน ชื่อวัตถุ ขนาด สภาพฝา และระดับความแน่นอนของวันที่บนหน้าปลายทางพร้อมกัน ระเบียน 30.95.175 ช่วยอธิบายกล่องใบเล็กในนิวยอร์ก ไม่ใช่หลักฐานยืนยันจารึกบนวัตถุอีกใบที่ลูฟวร์

กล่อง 1970.324.5 ที่เดอะคลอยสเตอร์สมีหลักฐานแบบใด?

เม็ตยังเก็บ pyxis เลขทะเบียน 1970.324.5 ในเดอะคลอยสเตอร์ส พิพิธภัณฑ์ระบุว่าทำที่กอร์โดบาและลงอายุ ราว ค.ศ. 950–975 ขนาดรวม 11.7 × 10.5 เซนติเมตร นี่คือวัตถุชิ้นที่สาม ไม่ใช่การวัดซ้ำของ 30.95.175 หรือชื่อใหม่ของ OA 4068 การอยู่ในพิพิธภัณฑ์เม็ตเหมือนกันไม่ได้ทำให้เลขทะเบียนสองชุดกลายเป็นกล่องใบเดียว

ชิ้นนี้ก็ไม่มีฝาเดิม เม็ตเปรียบเทียบกับตัวอย่างอื่นแล้วเสนอว่าบนฝาที่หายไปอาจเคยมีชื่อเจ้าของและวันที่ คำว่า “อาจ” ต้องคงไว้ เพราะไม่ได้มีฝาของกล่องนี้ให้ถอดความจารึก อายุราว 950–975 จึงเป็นช่วงโดยประมาณ ไม่ใช่ปี 968 ที่อ่านได้จากจารึกของลูฟวร์ หากเขียนสองชนิดของวันที่เหมือนกัน ผู้อ่านจะเข้าใจผิดว่ามีการพบฝาที่หายไปแล้ว

เม็ตบรรยายภาพนก สิงโต และละมั่งท่ามกลางเถาวัลย์บนผิวกล่อง รวมถึงเปรียบเทียบลวดลายกับงานงาช้างและหนังสือยุโรปสมัยโรมาเนสก์ การเปรียบเทียบรูปแบบไม่ได้พิสูจน์ว่าศิลปินคนใดในยุคหลังได้เห็นกล่องใบนี้ด้วยตนเอง บทความภาษาไทยเรื่องคนและสัตว์ในศิลปะอิสลาม ช่วยให้เห็นตัวอย่างจากสื่อและสถานที่อื่น โดยต้องรักษาความต่างของเวลา วัสดุ และหน้าที่ไว้

ควรเปรียบเทียบขนาด อายุ และสภาพที่เหลืออย่างไร?

เริ่มจากเขียนเลขทะเบียนสามชุดแยกกัน: OA 4068, 30.95.175, 1970.324.5 จากนั้นจับคู่กับพิพิธภัณฑ์และส่วนที่ยังอยู่ ลูฟวร์มีฝาพร้อมชื่อและปีฮิจเราะห์ 357 กล่องเล็กของเม็ตไม่มีฝาเดิมและไม่มีชื่ออัลมุฆีเราะฮ์ในระเบียน กล่องที่เดอะคลอยสเตอร์สก็ไม่มีฝา แต่ยังศึกษาลายสัตว์และเถาวัลย์บนตัวกล่องได้ ชื่อประเภทเดียวกันเป็นจุดเริ่มเปรียบเทียบ ไม่ใช่ข้ออ้างรวมสามระเบียนเป็นชิ้นเดียว

ตัวเลขความสูง เส้นผ่านศูนย์กลาง และขนาดรวมไม่ใช่หน่วยอธิบายด้านเดียวกัน ลูฟวร์ให้ความสูง 18 และเส้นผ่านศูนย์กลาง 11.8 เซนติเมตร กล่องเล็กของเม็ตสูง 6.7 และเส้นผ่านศูนย์กลาง 8.3 เซนติเมตร ส่วนเดอะคลอยสเตอร์สให้ขนาดรวม 11.7 × 10.5 เซนติเมตร ภาพอาจถ่ายในสัดส่วนต่างกันและบางภาพมีฝา บางภาพไม่มี การอ่านชื่อช่องวัดในระเบียนช่วยป้องกันการนำมิติของวัตถุหนึ่งไปใส่อีกชิ้น

หลักฐานเรื่องอายุมีน้ำหนักต่างกัน ปี 357 บนกล่องลูฟวร์เป็นข้อความบนวัตถุจริง “ศตวรรษที่ 10” ของกล่องเล็กเม็ตเป็นการจัดอายุกว้าง “ราว 950–975” ของเดอะคลอยสเตอร์สเป็นช่วงที่ประเมินจากข้อมูลทางประวัติศาสตร์ศิลป์ ความไม่แน่นอนของสองชิ้นหลังไม่ได้ลดคุณค่าทางศิลปะ แต่สะท้อนว่าฝาเดิมไม่เหลือ คำว่า “ราว” และ “น่าจะ” เป็นส่วนหนึ่งของคำอธิบายที่เที่ยงตรง

งาช้างและลวดลายแกะสลักช่วยให้รู้อะไร?

งาช้างให้ผิวที่สามารถแกะรายละเอียดขนาดเล็กได้ เมื่อหมุนกล่องทรงกระบอก ผู้ชมจะเห็นลายอีกด้านต่อเนื่องกัน ลูฟวร์บันทึกการแกะและการกรีดเส้นบน OA 4068 ส่วนเม็ตบันทึกสัตว์กับเถาวัลย์ที่แน่นบนตัวกล่องเดอะคลอยสเตอร์ส สิ่งเหล่านี้เป็นลักษณะที่ตรวจได้ แต่ไม่ใช่คู่มือบอกชื่อช่างทุกคน เครื่องมือทุกชิ้น หรือลำดับการทำทั้งหมด และไม่มีเหตุให้กล่าวว่ากล่องทุกใบมีบานพับโลหะชนิดเดียวกัน

พิพิธภัณฑ์วิกตอเรียแอนด์อัลเบิร์ต กล่าวถึง pyxis อีกชิ้นที่เกี่ยวกับมะดีนะตุซซะฮ์รอและกำหนดอายุ ราว ค.ศ. 969–970 ชิ้นนี้เป็นตัวอย่างที่สี่สำหรับการเปรียบเทียบ ไม่ใช่ชื่ออื่นของสามชิ้นหลัก การมีวัตถุหลายชิ้นบอกว่างานฝีมือประเภทนี้ไม่ได้มีเพียงกล่องของอัลมุฆีเราะฮ์ใบเดียว แต่ไม่ได้บอกเส้นทางจัดหางาช้างหรือพิธีส่งมอบของทุกกล่อง หากต้องการระบุผู้ให้และผู้รับของชิ้นใด ต้องมีหลักฐานเฉพาะชิ้นนั้น

เถาวัลย์และใบไม้บนกล่องเดอะคลอยสเตอร์สเปรียบเทียบได้กับ คำอธิบายภาษาไทยเรื่องลายอาหรับและลายพรรณพฤกษา การเปรียบเทียบช่วยดูจังหวะการซ้ำและการจัดพื้นที่ แต่ไม่ได้สร้างพจนานุกรมว่าละมั่งทุกตัวหรือใบไม้ทุกใบหมายถึงสัญลักษณ์การเมืองอย่างเดียวกัน การเสนอความหมายของฉากใดต้องดูสิ่งที่แกะอยู่จริง วันที่ของวัตถุ และเอกสารร่วมสมัยเท่าที่มี

ภาพสัตว์ต้องสื่อสารการเมืองแบบเดียวกันเสมอหรือไม่?

จารึกของ OA 4068 ระบุชื่อและปี แต่ไม่อธิบายความหมายของสัตว์หรือคนทุกตัวบนผิวกล่อง กล่องเดอะคลอยสเตอร์สมีนก สิงโต และละมั่งให้เห็น แต่ไม่มีฝาที่จะให้ข้อความเพิ่มเติม การอ่านภาพเป็นเรื่องอำนาจราชวงศ์หรือความขัดแย้งเป็นข้อเสนอทางวิชาการที่ต้องแสดงเหตุผล ไม่ใช่ถอดคำจากลายแกะสลักโดยตรง ก่อนกล่าวถึงสัญลักษณ์ ควรระบุให้ชัดว่ากำลังพูดถึงวัตถุเลขทะเบียนใดและภาพใด

การที่ของใช้หรูหราในราชสำนักมีรูปคนหรือสัตว์แสดงว่าข้อกล่าวว่า “ศิลปะอิสลามไม่เคยมีภาพสิ่งมีชีวิต” กว้างเกินจริง แต่กล่องใช้ส่วนบุคคลก็ไม่อาจเป็นกฎแทนทุกพื้นที่ศาสนาและทุกยุคสมัย บทความภาษาไทยเรื่องภาพโมเสกคิรบัตอัลมัฟญัร เป็นกรณีต่างยุคและต่างพื้นที่ที่ช่วยให้เปรียบเทียบการอุปถัมภ์ศิลปะของราชสำนักได้ การมีรูปสัตว์เหมือนกันไม่ได้พิสูจน์ว่าใช้ช่างกลุ่มเดียวกัน

งานปูนปั้นแกะสลักที่ซามาร์รา ช่วยเปรียบเทียบลายซ้ำบนวัสดุอีกชนิด เม็ตอธิบายความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมที่กว้างระหว่างกอร์โดบากับศูนย์กลางอื่นของโลกอิสลาม แต่ความสัมพันธ์นั้นยังไม่พิสูจน์ว่าช่างแกะงาช้างคนใดคัดลอกผนังชิ้นใดที่ซามาร์ราโดยตรง การอธิบายเส้นทางอิทธิพลเฉพาะต้องอาศัยลำดับเวลา ช่องทางติดต่อ และหลักฐานรูปแบบเพิ่มเติม

คำถามใดเกี่ยวกับกล่องทั้งสามที่ยังตอบไม่ได้?

เราไม่รู้แน่ชัดว่าฝาที่หายไปของกล่องเม็ตทั้งสองเคยมีชื่อหรือวันที่หรือไม่ ไม่รู้สิ่งของที่เคยบรรจุในแต่ละใบจากรูปทรงเพียงอย่างเดียว และถึงลูฟวร์มีชื่อกับปีบนฝา ก็ยังไม่อาจอธิบายความหมายของภาพทุกฉากหรือประวัติผู้ครอบครองทุกคน การยืมคำตอบจากกล่องชื่อดังไปเติมช่องว่างของอีกใบจะทำให้ผู้อ่านเข้าใจทั้งสามชิ้นผิด การยอมรับขอบเขตของหลักฐานจึงสำคัญเท่าการบอกข้อมูลที่มี

เมื่อพบภาพชื่อ “Pyxis of al-Mughira” ให้ตรวจสี่อย่าง: เลขทะเบียนเป็น OA 4068 หรือไม่ มีคำอธิบายฝาที่มีจารึกหรือไม่ ขนาดตรงกับลูฟวร์หรือไม่ และเจ้าของคอลเลกชันคือใคร ถ้าเลขทะเบียนเป็น 30.95.175 หรือ 1970.324.5 ให้เริ่มจากระเบียนของเม็ตชิ้นนั้น แม้คำถามเรื่องของที่บรรจุหรือฝาที่หายไปยังเปิดอยู่ วิธีนี้ช่วยแยกวัตถุจริงสามชิ้นได้อย่างถูกต้อง

แหล่งข้อมูล